૧. કમ્મવિપાકજસુત્તવણ્ણના

૨૧. નન્દવગ્ગસ્સ પઠમે અઞ્ઞતરો ભિક્ખૂતિ નામગોત્તેન અપાકટો એકો ખીણાસવભિક્ખુ. સો કિર રાજગહવાસી કુલપુત્તો મોગ્ગલ્લાનત્થેરેન સંવેજિતો સંસારદોસં દિસ્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા સીલાનિ સોધેત્વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ન ચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તસ્સ અપરભાગે ખરો આબાધો ઉપ્પજ્જિ, સો પચ્ચવેક્ખણાય અધિવાસેન્તો વિહરતિ. ખીણાસવાનઞ્હિ ચેતસિકદુક્ખં નામ નત્થિ, કાયિકદુક્ખં પન હોતિયેવ. સો એકદિવસં ભગવતો ધમ્મં દેસેન્તસ્સ નાતિદૂરે ઠાને દુક્ખં અધિવાસેન્તો પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. તેન વુત્તં ‘‘ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતી’’તિઆદિ.

તત્થ પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં. આભુજિત્વાતિ બન્ધિત્વા. ઉજું કાયં પણિધાયાતિ ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વા. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસન્હારૂનિ ન નમન્તિ, તસ્મા સો તથા નિસિન્નો હોતિ. પુરાણકમ્મવિપાકજન્તિ પુબ્બે કતસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકભાવેન જાતં, પુરાણકમ્મવિપાકે વા સુખદુક્ખપ્પકારે વિપાકવટ્ટસમુદાયે તદેકદેસભાવેન જાતં. કિં તં? દુક્ખં. પુરાણકમ્મવિપાકજન્તિ ચ ઇમિના તસ્સ આબાધસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનતં દસ્સેન્તો ઓપક્કમિકઉતુવિપરિણામજાદિભાવં પટિક્ખિપતિ. દુક્ખન્તિ પચુરજનેહિ ખમિતું અસક્કુણેય્યં. તિબ્બન્તિ તિખિણં, અભિભવિત્વા પવત્તિયા બહલં વા. ખરન્તિ કક્ખળં. કટુકન્તિ અસાતં. અધિવાસેન્તોતિ ઉપરિ વાસેન્તો સહન્તો ખમન્તો.

સતો સમ્પજાનોતિ વેદનાપરિગ્ગાહકાનં સતિસમ્પજઞ્ઞાનં વસેન સતિમા સમ્પજાનન્તો ચ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અયં વેદના નામ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા, અનિટ્ઠારમ્મણાદિપચ્ચયે પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના, ઉપ્પજ્જિત્વા એકન્તેન ભિજ્જનસભાવત્તા ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ વેદનાય અનિચ્ચતાસલ્લક્ખણવસેન સતોકારિતાય સતો, અવિપરીતસભાવપટિવિજ્ઝનવસેન સમ્પજાનો ચ હુત્વા. અથ વા સતિવેપુલ્લપત્તિયા સબ્બત્થેવ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતસતિતાય સતો, તથા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા પરિગ્ગહિતસઙ્ખારતાય સમ્પજાનો. અવિહઞ્ઞમાનોતિ ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતી’’તિ વુત્તનયેન અન્ધપુથુજ્જનો વિય ન વિહઞ્ઞમાનો મગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતત્તા ચેતોદુક્ખં અનુપ્પાદેન્તો કેવલં કમ્મવિપાકજં સરીરદુક્ખં અધિવાસેન્તો સમાપત્તિં સમાપન્નો વિય નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસાતિ તં આયસ્મન્તં અધિવાસનખન્તિયા તથા નિસિન્નં અદ્દક્ખિ.

એતમત્થન્તિ એતં તાદિસસ્સપિ રોગસ્સ વેજ્જાદીહિ તિકિચ્છનત્થં અનુસ્સુક્કાપજ્જનકારણં ખીણાસવાનં લોકધમ્મેહિ અનુપલેપિતસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં સઙ્ખતધમ્માનં યેહિ કેહિચિ દુક્ખધમ્મેહિ અવિઘાતપત્તિવિભાવનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સબ્બકમ્મજહસ્સાતિ પહીનસબ્બકમ્મસ્સ. અગ્ગમગ્ગસ્સ હિ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય અરહતો સબ્બાનિ કુસલાકુસલકમ્માનિ પહીનાનિ નામ હોન્તિ પટિસન્ધિં દાતું અસમત્થભાવતો, યતો અરિયમગ્ગઞાણં કમ્મક્ખયકરન્તિ વુચ્ચતિ. ભિક્ખુનોતિ ભિન્નકિલેસતાય ભિક્ખુનો. ધુનમાનસ્સ પુરે કતં રજન્તિ અરહત્તપ્પત્તિતો પુબ્બે કતં રાગરજાદિમિસ્સતાય રજન્તિ લદ્ધનામં દુક્ખવેદનીયં કમ્મં વિપાકપટિસંવેદનેન તં ધુનન્તસ્સ વિદ્ધંસેન્તસ્સ, અરહત્તપ્પત્તિયા પરતો પન સાવજ્જકિરિયાય સમ્ભવોયેવ નત્થિ, અનવજ્જકિરિયા ચ ભવમૂલસ્સ સમુચ્છિન્નત્તા સમુચ્છિન્નમૂલતાય પુપ્ફં વિય ફલદાનસમત્થતાય અભાવતો કિરિયમત્તાવ હોતિ.

અમમસ્સાતિ રૂપાદીસુ કત્થચિ મમન્તિ ગહણાભાવતો અમમસ્સ મમઙ્કારરહિતસ્સ. યસ્સ હિ મમઙ્કારો અત્થિ, સો અત્તસિનેહેન વેજ્જાદીહિ સરીરં પટિજગ્ગાપેતિ. અરહા પન અમમો, તસ્મા સો સરીરજગ્ગનેપિ ઉદાસીનધાતુકોવ. ઠિતસ્સાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરિત્વા નિબ્બાનથલે ઠિતસ્સ, પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન વા સન્ધાવનસ્સ અભાવેન ઠિતસ્સ. સેક્ખપુથુજ્જના હિ કિલેસાભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનત્તા ચુતિપટિસન્ધિવસેન સંસારે ધાવન્તિ નામ, અરહા પન તદભાવતો ઠિતોતિ વુચ્ચતિ. અથ વા દસવિધે ખીણાસવસઙ્ખાતે અરિયધમ્મે ઠિતસ્સ. તાદિનોતિ ‘‘પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૭) નયેન વુત્તાય પઞ્ચવિધાય અરિયિદ્ધિયા અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ અકમ્પનિયાય છળઙ્ગુપેક્ખાય ચ સમન્નાગતેન ઇટ્ઠાદીસુ એકસદિસતાસઙ્ખાતેન તાદીભાવેન તાદિનો. અત્થો નત્થિ જનં લપેતવેતિ ‘‘મમ ભેસજ્જાદીનિ કરોથા’’તિ જનં લપિતું કથેતું પયોજનં નત્થિ સરીરે નિરપેક્ખભાવતો. પણ્ડુપલાસો વિય હિ બન્ધના પવુત્તો સયમેવાયં કાયો ભિજ્જિત્વા પતતૂતિ ખીણાસવાનં અજ્ઝાસયો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નાભિકઙ્ખામિ મરણં, નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૬૦૬);

અથ વા યંકિઞ્ચિ નિમિત્તં દસ્સેત્વા ‘‘કિં અય્યસ્સ ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ જનં લપેતવે પચ્ચયેહિ નિમન્તનવસેન લપાપેતું ખીણાસવસ્સ અત્થો નત્થિ તાદિસસ્સ મિચ્છાજીવસ્સ મગ્ગેનેવ સમુગ્ઘાતિતત્તાતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા ‘‘કિસ્સાયં થેરો અત્તનો રોગં વેજ્જેહિ અતિકિચ્છાપેત્વા ભગવતો અવિદૂરે નિસીદતી’’તિ ચિન્તેન્તાનં તસ્સ અતિકિચ્છાપને કારણં પકાસેસિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.