૨. નન્દસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે નન્દોતિ તસ્સ નામં. સો હિ ચક્કવત્તિલક્ખણૂપેતત્તા માતાપિતરો સપરિજનં સકલઞ્ચ ઞાતિપરિવટ્ટં નન્દયન્તો જાતોતિ ‘‘નન્દો’’તિ નામં લભિ. ભગવતો ભાતાતિ ભગવતો એકપિતુપુત્તતાય ભાતા. ન હિ ભગવતો સહોદરા ઉપ્પજ્જન્તિ, તેન વુત્તં ‘‘માતુચ્છાપુત્તો’’તિ, ચૂળમાતુપુત્તોતિ અત્થો. મહાપજાપતિગોતમિયા હિ સો પુત્તો. અનભિરતોતિ ન અભિરતો. બ્રહ્મચરિયન્તિ બ્રહ્મં સેટ્ઠં ઉત્તમં ચરિયં એકાસનં એકસેય્યં મેથુનવિરતિં. સન્ધારેતુન્તિ પઠમચિત્તતો યાવચરિમકચિત્તં સમ્મા પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં ધારેતું પવત્તેતું. દુતિયેન ચેત્થ બ્રહ્મચરિયપદેન મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સાપિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાયાતિ ઉપસમ્પદકાલે ભિક્ખુભાવેન સદ્ધિં સમાદિન્નં નિબ્બત્તેતબ્બભાવેન અનુટ્ઠિતં તિવિધમ્પિ સિક્ખં પટિક્ખિપિત્વા, વિસ્સજ્જેત્વાતિ અત્થો. હીનાયાતિ ગિહિભાવાય. આવત્તિસ્સામીતિ નિવત્તિસ્સામિ.

કસ્મા પનાયં એવમારોચેસીતિ? એત્થાયં અનુપુબ્બિકથા – ભગવા પવત્તવરધમ્મચક્કો રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વિહરન્તો ‘‘પુત્તં મે આનેત્વા દસ્સેથા’’તિ સુદ્ધોદનમહારાજેન પેસિતેસુ સહસ્સસહસ્સપરિવારેસુ દસસુ દૂતેસુ સહ પરિવારેન અરહત્તં પત્તેસુ સબ્બપચ્છા ગન્ત્વા અરહત્તપ્પત્તેન કાળુદાયિત્થેરેન ગમનકાલં ઞત્વા મગ્ગવણ્ણનં વણ્ણેત્વા જાતિભૂમિગમનાય યાચિતો વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુત્તો કપિલવત્થુનગરં ગન્ત્વા ઞાતિસમાગમે પોક્ખરવસ્સં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા વેસ્સન્તરજાતકં (જા. ૨.૨૨.૧૬૫૫ આદયો) કથેત્વા પુનદિવસે પિણ્ડાય પવિટ્ઠો ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) ગાથાય પિતરં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા નિવેસનં ગન્ત્વા ‘‘ધમ્મઞ્ચરે’’તિ (ધ. પ. ૧૬૯) ગાથાય મહાપજાપતિં સોતાપત્તિફલે, રાજાનં સકદાગામિફલે પતિટ્ઠાપેસિ.

ભત્તકિચ્ચાવસાને પન રાહુલમાતુગુણકથં નિસ્સાય ચન્દકિન્નરીજાતકં (જા. ૧.૧૪.૧૮ આદયો) કથેત્વા તતિયદિવસે નન્દકુમારસ્સ અભિસેકગેહપ્પવેસનવિવાહમઙ્ગલેસુ વત્તમાનેસુ પિણ્ડાય પવિસિત્વા નન્દકુમારસ્સ હત્થે પત્તં દત્વા મઙ્ગલં વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમન્તો કુમારસ્સ હત્થતો પત્તં ન ગણ્હિ. સોપિ તથાગતે ગારવેન ‘‘પત્તં તે, ભન્તે, ગણ્હથા’’તિ વત્તું નાસક્ખિ. એવં પન ચિન્તેસિ, ‘‘સોપાનસીસે પત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ, સત્થા તસ્મિં ઠાને ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘સોપાનમૂલે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ, સત્થા તત્થપિ ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘રાજઙ્ગણે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ, સત્થા તત્થપિ ન ગણ્હિ. કુમારો નિવત્તિતુકામો અનિચ્છાય ગચ્છન્તો ગારવેન ‘‘પત્તં ગણ્હથા’’તિ વત્તું ન સક્કોતિ, ‘‘ઇધ ગણ્હિસ્સતિ, એત્થ ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો ગચ્છતિ.

તસ્મિં ખણે જનપદકલ્યાણિયા આચિક્ખિંસુ, ‘‘અય્યે ભગવા, નન્દરાજાનં ગહેત્વા ગચ્છતિ, તુમ્હેહિ વિના કરિસ્સતી’’તિ. સા ઉદકબિન્દૂહિ પગ્ઘરન્તેહિ અડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ વેગેન પાસાદં આરુય્હ સીહપઞ્જરદ્વારે ઠત્વા ‘‘તુવટં ખો, અય્યપુત્ત, આગચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. તં તસ્સા વચનં તસ્સ હદયે તિરિયં પતિત્વા વિય ઠિતં. સત્થાપિસ્સ હત્થતો પત્તં અગ્ગહેત્વાવ તં વિહારં નેત્વા ‘‘પબ્બજિસ્સસિ નન્દા’’તિ આહ. સો બુદ્ધગારવેન ‘‘ન પબ્બજિસ્સામી’’તિ અવત્વા, ‘‘આમ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા તેન હિ નન્દં પબ્બાજેથાતિ કપિલવત્થુપુરં ગન્ત્વા તતિયદિવસે તં પબ્બાજેસિ. સત્તમે દિવસે માતરા અલઙ્કરિત્વા પેસિતં ‘‘દાયજ્જં મે, સમણ, દેહી’’તિ વત્વા અત્તના સદ્ધિં આરામાગતં રાહુલકુમારં પબ્બાજેસિ. પુનેકદિવસં મહાધમ્મપાલજાતકં (જા. ૧.૧૦.૯૨ આદયો) કથેત્વા રાજાનં અનાગામિફલે પતિટ્ઠાપેસિ.

ઇતિ ભગવા મહાપજાપતિં સોતાપત્તિફલે, પિતરં તીસુ ફલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પુનદેવ રાજગહં ગન્ત્વા તતો અનાથપિણ્ડિકેન સાવત્થિં આગમનત્થાય ગહિતપટિઞ્ઞો નિટ્ઠિતે જેતવનમહાવિહારે તત્થ ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસિ. એવં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે આયસ્મા નન્દો અત્તનો અનિચ્છાય પબ્બજિતો કામેસુ અનાદીનવદસ્સાવી જનપદકલ્યાણિયા વુત્તવચનમનુસ્સરન્તો ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા ભિક્ખૂનં અત્તનો અનભિરતિં આરોચેસિ. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નન્દો…પે… હીનાયાવત્તિસ્સામી’’તિ.

કસ્મા પન નં ભગવા એવં પબ્બાજેસીતિ? ‘‘પુરેતરમેવ આદીનવં દસ્સેત્વા કામેહિ નં વિવેચેતું ન સક્કા, પબ્બાજેત્વા પન ઉપાયેન તતો વિવેચેત્વા ઉપરિવિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ વેનેય્યદમનકુસલો સત્થા એવં નં પઠમં પબ્બાજેસિ.

સાકિયાનીતિ સક્યરાજધીતા. જનપદકલ્યાણીતિ જનપદમ્હિ કલ્યાણી રૂપેન ઉત્તમા છસરીરદોસરહિતા, પઞ્ચકલ્યાણસમન્નાગતા. સા હિ યસ્મા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળિકા નચ્ચોદાતા અતિક્કન્તા માનુસકવણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણં, તસ્મા છસરીરદોસરહિતા. છવિકલ્યાણં મંસકલ્યાણં નખકલ્યાણં અટ્ઠિકલ્યાણં વયકલ્યાણન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કલ્યાણેહિ સમન્નાગતા.

તત્થ અત્તનો સરીરોભાસેન દસદ્વાદસહત્થે ઠાને આલોકં કરોતિ, પિયઙ્ગુસમા વા સુવણ્ણસમા વા હોતિ, અયમસ્સા છવિકલ્યાણતા. ચત્તારો પનસ્સા હત્થપાદા મુખપરિયોસાનઞ્ચ લાખારસપરિકમ્મકતં વિય રત્તપવાળરત્તકમ્બલેન સદિસં હોતિ, અયમસ્સા મંસકલ્યાણતા. વીસતિ નખપત્તાનિ મંસતો અમુત્તટ્ઠાને લાખારસપરિકિતાનિ વિય મુત્તટ્ઠાને ખીરધારાસદિસાનિ હોન્તિ, અયમસ્સા નખકલ્યાણતા. દ્વત્તિંસદન્તા સુફુસિતા પરિસુદ્ધપવાળપન્તિસદિસા વજિરપન્તી વિય ખાયન્તિ, અયમસ્સા અટ્ઠિકલ્યાણતા. વીસતિવસ્સસતિકાપિ સમાના સોળસવસ્સુદ્દેસિકા વિય હોતિ નિપ્પલિતા, અયમસ્સા વયકલ્યાણતા. સુન્દરી ચ હોતિ એવરૂપગુણસમન્નાગતા, તેન વુત્તં ‘‘જનપદકલ્યાણી’’તિ.

ઘરા નિક્ખમન્તસ્સાતિ અનાદરે સામિવચનં, ઘરતો નિક્ખમતોતિ અત્થો. ‘‘ઘરા નિક્ખમન્ત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ઉપડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહીતિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં, વિપ્પકતુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ ઉપલક્ખિતાતિ અત્થો. ‘‘અડ્ઢુલ્લિખિતેહી’’તિપિ પઠન્તિ. ઉલ્લિખનન્તિ ચ ફણકાદીહિ કેસસણ્ઠાપનં, ‘‘અડ્ઢકારવિધાન’’ન્તિપિ વદન્તિ. અપલોકેત્વાતિ સિનેહરસવિપ્ફારસંસૂચકેન અડ્ઢક્ખિના આબન્ધન્તી વિય ઓલોકેત્વા. મં, ભન્તેતિ પુબ્બેપિ ‘‘મ’’ન્તિ વત્વા ઉક્કણ્ઠાકુલચિત્તતાય પુન ‘‘મં એતદવોચા’’તિ આહ. તુવટન્તિ સીઘં. તમનુસ્સરમાનોતિ તં તસ્સા વચનં, તં વા તસ્સા આકારસહિતં વચનં અનુસ્સરન્તો.

ભગવા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘ઉપાયેનસ્સ રાગં વૂપસમેસ્સામી’’તિ ઇદ્ધિબલેન નં તાવતિંસભવનં નેન્તો અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં ઝામખેત્તે ઝામખાણુમત્થકે નિસિન્નં છિન્નકણ્ણનાસાનઙ્ગુટ્ઠં એકં પલુટ્ઠમક્કટિં દસ્સેત્વા તાવતિંસભવનં નેસિ. પાળિયં પન એકક્ખણેનેવ સત્થારા તાવતિંસભવનં ગતં વિય વુત્તં, તં ગમનં અવત્વા તાવતિંસભવનં સન્ધાય વુત્તં. ગચ્છન્તોયેવ હિ ભગવા આયસ્મતો નન્દસ્સ અન્તરામગ્ગે તં પલુટ્ઠમક્કટિં દસ્સેતિ. યદિ એવં કથં સમિઞ્જનાદિનિદસ્સનં? તં અન્તરધાનનિદસ્સનન્તિ ગહેતબ્બં. એવં સત્થા તં તાવતિંસભવનં નેત્વા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં આગતાનિ કકુટપાદાનિ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ અત્તાનં વન્દિત્વા ઠિતાનિ દસ્સેત્વા જનપદકલ્યાણિયા તાસં પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં રૂપસમ્પત્તિં પટિચ્ચ વિસેસં પુચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દં બાહાયં ગહેત્વા…પે… કકુટપાદાની’’તિ.

તત્થ બાહાયં ગહેત્વાતિ બાહુમ્હિ ગહેત્વા વિય. ભગવા હિ તદા તાદિસં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ, યથા આયસ્મા નન્દો ભુજે ગહેત્વા ભગવતા નીયમાનો વિય અહોસિ. તત્થ ચ ભગવતા સચે તસ્સ આયસ્મતો તાવતિંસદેવલોકસ્સ દસ્સનં પવેસનમેવ વા ઇચ્છિતં સિયા, યથાનિસિન્નસ્સેવ તસ્સ તં દેવલોકં દસ્સેય્ય લોકવિવરણિદ્ધિકાલે વિય, તમેવ વા ઇદ્ધિયા તત્થ પેસેય્ય. યસ્મા પનસ્સ દિબ્બત્તભાવતો મનુસ્સત્તભાવસ્સ યો નિહીનજિગુચ્છનીયભાવો, તસ્સ સુખગ્ગહણત્થં અન્તરામગ્ગે તં મક્કટિં દસ્સેતુકામો, દેવલોકસિરિવિભવસમ્પત્તિયો ચ ઓગાહેત્વા દસ્સેતુકામો અહોસિ, તસ્મા તં ગહેત્વા તત્થ નેસિ. એવઞ્હિસ્સ તદત્થં બ્રહ્મચરિયવાસે વિસેસતો અભિરતિ ભવિસ્સતીતિ.

કકુટપાદાનીતિ રત્તવણ્ણતાય પારાવતસદિસપાદાનિ. તા કિર સબ્બાપિ કસ્સપસ્સ ભગવતો સાવકાનં પાદમક્ખનતેલદાનેન તાદિસા સુકુમારપાદા અહેસું. પસ્સસિ નોતિ પસ્સસિ નુ. અભિરૂપતરાતિ વિસિટ્ઠરૂપતરા. દસ્સનીયતરાતિ દિવસમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિકરણટ્ઠેન પસ્સિતબ્બતરા. પાસાદિકતરાતિ સબ્બાવયવસોભાય સમન્તતો પસાદાવહતરા.

કસ્મા પન ભગવા અવસ્સુતચિત્તં આયસ્મન્તં નન્દં અચ્છરાયો ઓલોકાપેસિ? સુખેનેવસ્સ કિલેસે નીહરિતું. યથા હિ કુસલો વેજ્જો ઉસ્સન્નદોસં પુગ્ગલં તિકિચ્છન્તો સિનેહપાનાદિના પઠમં દોસે ઉક્કિલેદેત્વા પચ્છા વમનવિરેચનેહિ સમ્મદેવ નીહરાપેતિ, એવં વિનેય્યદમનકુસલો ભગવા ઉસ્સન્નરાગં આયસ્મન્તં નન્દં દેવચ્છરાયો દસ્સેત્વા ઉક્કિલેદેસિ અરિયમગ્ગભેસજ્જેન અનવસેસતો નીહરિતુકામોતિ વેદિતબ્બં.

પલુટ્ઠમક્કટીતિ ઝામઙ્ગપચ્ચઙ્ગમક્કટી. એવમેવ ખોતિ યથા સા, ભન્તે, તુમ્હેહિ મય્હં દસ્સિતા છિન્નકણ્ણનાસા પલુટ્ઠમક્કટી જનપદકલ્યાણિં ઉપાદાય, એવમેવ જનપદકલ્યાણી ઇમાનિ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ ઉપાદાયાતિ અત્થો. પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનન્તિ ઉપયોગે સામિવચનં, પઞ્ચ અચ્છરાસતાનીતિ અત્થો. અવયવસમ્બન્ધે વા એતં સામિવચનં, તેન પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં રૂપસમ્પત્તિં ઉપનિધાયાતિ અધિપ્પાયો. ઉપનિધાયાતિ ચ સમીપે ઠપેત્વા, ઉપાદાયાતિ અત્થો. સઙ્ખ્યન્તિ ઇત્થીતિ ગણનં. કલભાગન્તિ કલાયપિ ભાગં, એકં સોળસકોટ્ઠાસે કત્વા તતો એકકોટ્ઠાસં ગહેત્વા સોળસધા ગણિતે તત્થ યો એકેકો કોટ્ઠાસો, સો કલભાગોતિ અધિપ્પેતો, તમ્પિ કલભાગં ન ઉપેતીતિ વદતિ. ઉપનિધિન્તિ ‘‘ઇમાય અયં સદિસી’’તિ ઉપમાભાવેન ગહેત્વા સમીપે ઠપનમ્પિ.

યત્થાયં અનભિરતો, તં બ્રહ્મચરિયં પુબ્બે વુત્તં પાકટઞ્ચાતિ તં અનામસિત્વા તત્થ અભિરતિયં આદરજનનત્થં અભિરમ, નન્દ, અભિરમ, નન્દા’’તિ આમેડિતવસેન વુત્તં. અહં તે પાટિભોગોતિ કસ્મા ભગવા તસ્સ બ્રહ્મચરિયવાસં ઇચ્છન્તો અબ્રહ્મચરિયવાસસ્સ પાટિભોગં ઉપગઞ્છિ? યત્થસ્સ આરમ્મણે રાગો દળ્હં નિપતિ, તં આગન્તુકારમ્મણે સઙ્કામેત્વા સુખેન સક્કા જહાપેતુન્તિ પાટિભોગં ઉપગઞ્છિ. અનુપુબ્બિકથાયં સગ્ગકથા ઇમસ્સ અત્થસ્સ નિદસ્સનં.

અસ્સોસુન્તિ કથમસ્સોસું? ભગવા હિ તદા આયસ્મન્તે નન્દે વત્તં દસ્સેત્વા અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગતે ઉપટ્ઠાનં આગતાનં ભિક્ખૂનં તં પવત્તિં કથેત્વા યથા નામ કુસલો પુરિસો અનિક્ખન્તં આણિં અઞ્ઞાય આણિયા નીહરિત્વા પુન તં હત્થાદીહિ સઞ્ચાલેત્વા અપનેતિ, એવમેવ આચિણ્ણવિસયે તસ્સ રાગં આગન્તુકવિસયેન નીહરિત્વા પુન તદપિ બ્રહ્મચરિયમગ્ગહેતું કત્વા અપનેતુકામો ‘‘એથ તુમ્હે, ભિક્ખવે, નન્દં ભિક્ખું ભતકવાદેન ચ ઉપક્કિતકવાદેન ચ સમુદાચરથા’’તિ આણાપેસિ, એવં ભિક્ખૂ અસ્સોસું. કેચિ પન ‘‘ભગવા તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખારેસિ, યથા તે ભિક્ખૂ તમત્થં જાનિંસૂ’’તિ વદન્તિ.

ભતકવાદેનાતિ ભતકોતિ વાદેન. યો હિ ભતિયા કમ્મં કરોતિ, સો ભતકોતિ વુચ્ચતિ, અયમ્પિ આયસ્મા અચ્છરાસમ્ભોગનિમિત્તં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તો ભતકો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ભતકવાદેના’’તિ. ઉપક્કિતકવાદેનાતિ યો કહાપણાદીહિ કિઞ્ચિ કિણાતિ, સો ઉપક્કિતકોતિ વુચ્ચતિ, અયમ્પિ આયસ્મા અચ્છરાનં હેતુ અત્તનો બ્રહ્મચરિયં કિણાતિ, તસ્મા ‘‘ઉપક્કિતકો’’તિ એવં વચનેન. અથ વા ભગવતો આણાય અચ્છરાસમ્ભોગસઙ્ખાતાય ભતિયા બ્રહ્મચરિયવાસસઙ્ખાતં જીવિતં પવત્તેન્તો તાય ભતિયા યાપને ભગવતા ભરિયમાનો વિય હોતીતિ ‘‘ભતકો’’તિ વુત્તો, તથા અચ્છરાસમ્ભોગસઙ્ખાતં વિક્કયં આદાતબ્બં કત્વા ભગવતો આણત્તિયં તિટ્ઠન્તો તેન વિક્કયેન ભગવતા ઉપક્કિતો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપક્કિતકો’’તિ.

અટ્ટીયમાનોતિ પીળિયમાનો દુક્ખાપિયમાનો. હરાયમાનોતિ લજ્જમાનો. જિગુચ્છમાનોતિ પાટિકુલ્યતો દહન્તો. એકોતિ અસહાયો. વૂપકટ્ઠોતિ વત્થુકામેહિ કિલેસકામેહિ ચ કાયેન ચેવ ચિત્તેન ચ વૂપકટ્ઠો. અપ્પમત્તોતિ કમ્મટ્ઠાને સતિં અવિજહન્તો. આતાપીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયાતાપેન આતાપવા, આતાપેતિ કિલેસેતિ આતાપો, વીરિયં. પહિતત્તોતિ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પેસિતત્તો વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવો, નિબ્બાને વા પેસિતચિત્તો. ન ચિરસ્સેવાતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્ભતો ન ચિરેનેવ. યસ્સત્થાયાતિ યસ્સ અત્થાય. કુલપુત્તાતિ દુવિધા કુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ, અયં પન ઉભયથાપિ કુલપુત્તો. સમ્મદેવાતિ હેતુના ચ કારણેન ચ. અગારસ્માતિ ઘરતો. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં. કસિવણિજ્જાદિકમ્મઞ્હિ અગારસ્સ હિતન્તિ અગારિયં નામ, તં એત્થ નત્થીતિ પબ્બજ્જા અનગારિયાતિ વુચ્ચતિ. પબ્બજન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનભૂતં અરહત્તફલં. તસ્સ હિ અત્થાય કુલપુત્તા ઇધ પબ્બજન્તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વાતિ અત્થો. ઉપસમ્પજ્જ વિહાસીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વા વિહાસિ. એવં વિહરન્તોવ ખીણા જાતિ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસીતિ. ઇમિના અસ્સ પચ્ચવેક્ખણભૂમિ દસ્સિતા.

તત્થ ખીણા જાતીતિ ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા અનાગતત્તા એવ, ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તા. મગ્ગસ્સ પન અભાવિતત્તા યા એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવેન વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનનેન અબ્ભઞ્ઞાસિ. વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં કતં ચરિતં, નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. પુથુજ્જનકલ્યાણકેન હિ સદ્ધિં સત્ત સેક્ખા બ્રહ્મચરિયવાસં વસન્તિ નામ, ખીણાસવો વુત્થવાસો, તસ્મા સો અત્તનો બ્રહ્મચરિયવાસં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘વુસિતં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતં. પુથુજ્જનકલ્યાણકાદયો હિ તં કિચ્ચં કરોન્તિ નામ, ખીણાસવો કતકરણીયો, તસ્મા સો અત્તનો કરણીયં પચ્ચવેક્ખન્તો ‘‘કતં કરણીય’’ન્તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ‘‘ઇદાનિ પુન ઇત્થભાવાય એવં સોળસકિચ્ચભાવાય કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવનાય કિચ્ચં મે નત્થી’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ વા ‘‘ઇત્થભાવતો ઇમસ્મા એવંપકારા વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં મય્હં નત્થિ, ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા વિય રુક્ખા, તે ચરિમકચિત્તનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સન્તિ, અપણ્ણત્તિકભાવં ગમિસ્સન્તી’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરોતિ એકો. અરહતન્તિ ભગવતો સાવકાનં અરહન્તાનં અબ્ભન્તરો એકો મહાસાવકો અહોસીતિ અત્થો.

અઞ્ઞતરા દેવતાતિ અધિગતમગ્ગા એકા બ્રહ્મદેવતા. સા હિ સયં અસેક્ખત્તા અસેક્ખવિસયં અબ્ભઞ્ઞાસિ. સેક્ખા હિ તં તં સેક્ખવિસયં, પુથુજ્જના ચ અત્તનો પુથુજ્જનવિસયમેવ જાનન્તિ. અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ પરિક્ખીણાય રત્તિયા, મજ્ઝિમયામેતિ અત્થો. અભિક્કન્તવણ્ણાતિ અતિઉત્તમવણ્ણા. કેવલકપ્પન્તિ અનવસેસેન સમન્તતો. ઓભાસેત્વાતિ અત્તનો પભાય ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ જેતવનં એકોભાસં કત્વા. તેનુપસઙ્કમીતિ આયસ્મતો નન્દસ્સ અરહત્તપ્પત્તિં વિદિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતા ‘‘તં ભગવતો પટિવેદેસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ.

આસવાનં ખયાતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુદ્વારાદીહિ પવત્તન્તીતિ અત્થો. અથ વા આગોત્રભું આભવગ્ગં વા સવન્તીતિ આસવા, એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તો કરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદિઆસવા વિયાતિ આસવા. ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાયા’’તિઆદિવચનેહિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧) નેસં ચિરપારિવાસિયતા વેદિતબ્બા. અથ વા આયતં સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ, આસવા. પુરિમો ચેત્થ અત્થો કિલેસેસુ યુજ્જતિ, પચ્છિમો કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસા એવ આસવા, અથ ખો નાનપ્પકારા ઉપદ્દવાપિ. તથા હિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ એત્થ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્ય, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનલીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમિકં કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા આસવાતિ આગતા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) પરૂપઘાતવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા ચ નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા.

તે પનેતે આસવા વિનયે – ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) દ્વિધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયોમે, આવુસો, આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) તિધા આગતા, તથા અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ. અભિધમ્મે તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સદ્ધિં ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગામિનિયા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. છક્કનિપાતે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરાય પહાતબ્બા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન છધા આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે (મ. નિ. ૧.૨૨) તેયેવ દસ્સનપહાતબ્બેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતા. ઇધ પન અભિધમ્મનયેન ચત્તારો આસવા વેદિતબ્બા.

ખયાતિ એત્થ પન ‘‘યો આસવાનં ખયો ભેદો પરિભેદો’’તિઆદીસુ આસવાનં સરસભેદો આસવક્ખયોતિ વુત્તો. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫) આસવાનં આયતિં અનુપ્પાદો આસવક્ખયોતિ વુત્તો.

‘‘સેક્ખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

આદીસુ મગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. –

આદીસુ (ધ. પ. ૨૫૩) નિબ્બાનં. ઇધ પન આસવાનં અચ્ચન્તખયો અનુપ્પાદો વા મગ્ગો વા ‘‘આસવાનં ખયો’’તિ વુત્તો.

અનાસવન્તિ પટિપસ્સદ્ધિવસેન સબ્બસો પહીનાસવં. ચેતોવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલપઞ્ઞં. ઉભયવચનં મગ્ગે વિય ફલેપિ સમથવિપસ્સનાનં યુગનન્ધભાવદસ્સનત્થં. ઞાણન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દેવતાય વચનસમનન્તરમેવ ‘‘કથં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તસ્સ ભગવતો ઞાણં ઉપ્પજ્જિ ‘‘નન્દેન અરહત્તં સચ્છિકત’’ન્તિ. સો હિ આયસ્મા સહાયભિક્ખૂહિ તથા ઉપ્પણ્ડિયમાનો ‘‘ભારિયં વત મયા કતં, યોહં એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિત્વા અચ્છરાનં પટિલાભાય સત્થારં પાટિભોગં અકાસિ’’ન્તિ ઉપ્પન્નસંવેગો હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘યંનૂનાહં ભગવન્તં એતસ્મા પટિસ્સવા મોચેય્ય’’ન્તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં સત્થુ આરોચેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા નન્દો…પે… એતસ્મા પટિસ્સવા’’તિ. તત્થ પટિસ્સવાતિ પાટિભોગપ્પટિસ્સવા, ‘‘અચ્છરાનં પટિલાભાય અહં પટિભૂતો’’તિ પટિઞ્ઞાય.

અથસ્સ ભગવા ‘‘યસ્મા તયા અઞ્ઞા આરાધિતાતિ ઞાતમેતં મયા, દેવતાપિ મે આરોચેસિ, તસ્મા નાહં પટિસ્સવા ઇદાનિ મોચેતબ્બો અરહત્તપ્પત્તિયાવ મોચિતત્તા’’તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘યદેવ ખો તે નન્દા’’તિઆદિ. તત્થ યદેવાતિ યદા એવ. તેતિ તવ. મુત્તોતિ પમુત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિંયેવ કાલે આસવેહિ તવ ચિત્તં વિમુત્તં, અથ અનન્તરમેવાહં તતો પાટિભોગતો મુત્તોતિ.

સોપિ આયસ્મા વિપસ્સનાકાલેયેવ ‘‘યદેવાહં ઇન્દ્રિયાસંવરં નિસ્સાય ઇમં વિપ્પકારં પત્તો, તમેવ સુટ્ઠુ નિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો બલવહિરોત્તપ્પો તત્થ ચ કતાધિકારત્તા ઇન્દ્રિયસંવરે ઉક્કટ્ઠપટિપદમ્પિ અગમાસિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પુરત્થિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નન્દો પુરત્થિમં દિસં આલોકેતિ ‘એવં મે પુરત્થિમં દિસં આલોકયતો ન અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યુ’ન્તિ, ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પચ્છિમા…પે… ઉત્તરા… દક્ખિણા… ઉદ્ધં… અધો… અનુદિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નન્દો અનુદિસં આલોકેતિ ‘એવં મે…પે… સમ્પજાનો હોતી’’’તિ (અ. નિ. ૮.૯).

તેનેવ તં આયસ્મન્તં સત્થા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં યદિદં નન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૩૦) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં આયસ્મતો નન્દસ્સ સબ્બાસવે ખેપેત્વા સુખાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તદત્થવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યસ્સ નિત્તિણ્ણો પઙ્કોતિ યેન અરિયપુગ્ગલેન અરિયમગ્ગસેતુના સબ્બો દિટ્ઠિપઙ્કો સંસારપઙ્કો એવ વા નિબ્બાનપારગમનેન તિણ્ણો. મદ્દિતો કામકણ્ડકોતિ યેન સત્તાનં વિજ્ઝનતો. ‘‘કામકણ્ડકો’’તિ લદ્ધનામો સબ્બો કિલેસકામો સબ્બો કામવિસૂકો અગ્ગઞાણદણ્ડેન મદ્દિતો ભગ્ગો અનવસેસતો મથિતો. મોહક્ખયં અનુપ્પત્તોતિ એવંભૂતો ચ દુક્ખાદિવિસયસ્સ સબ્બસ્સ સમ્મોહસ્સ ખેપનેન મોહક્ખયં પત્તો, અરહત્તફલં નિબ્બાનઞ્ચ અનુપ્પત્તો. સુખદુક્ખેસુ ન વેધતી સ ભિક્ખૂતિ સો ભિન્નકિલેસો ભિક્ખુ ઇટ્ઠારમ્મણસમાયોગતો ઉપ્પન્નેસુ સુખેસુ અનિટ્ઠારમ્મણસમાયોગતો ઉપ્પન્નેસુ દુક્ખેસુ ચ ન વેધતિ ન કમ્પતિ, તં નિમિત્તં ચિત્તવિકારં નાપજ્જતિ. ‘‘સુખદુક્ખેસૂ’’તિ ચ દેસનામત્તં, સબ્બેસુપિ લોકધમ્મેસુ ન વેધતીતિ વેદિતબ્બં.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.