૪. સક્કારસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતીતિ કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકેસુ ચતૂસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુ પરિપૂરિતસ્સ પુઞ્ઞસમ્ભારવિસેસસ્સ ફલભૂતેન ‘‘ઇતો પરં મય્હં ઓકાસો નત્થી’’તિ ઉસ્સહજાતેન વિય ઉપરૂપરિ વડ્ઢમાનેન સક્કારાદિના ભગવા સક્કતો હોતિ. સબ્બદિસાસુ હિ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘં વિય સબ્બપારમિયો ‘‘એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય ભગવતો લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો અન્નપાનવત્થયાનમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો, કહં નરાસભો, કહં પુરિસસીહો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ. સકટસતેહિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણેપિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુબન્ધન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં તં ખન્ધકે (મહાવ. ૨૮૨) તેસુ તેસુ ચ સુત્તેસુ આગતનયેન વેદિતબ્બં. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘા વા ગણા વા લોકે ઉપ્પન્ના, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકસઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં, યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકોઘો વિય અપ્પમેય્યો અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સક્કતો…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ.

તિત્થિયા પન પુબ્બે અકતપુઞ્ઞતાય ચ દુપ્પટિપન્નતાય ચ અસક્કતા અગરુકતા, બુદ્ધુપ્પાદેન પન વિસેસતો વિપન્નસોભા સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકા વિય નિપ્પભા નિત્તેજા હતલાભસક્કારા અહેસું. તે તાદિસં ભગવતો સઙ્ઘસ્સ ચ લાભસક્કારં અસહમાના ઇસ્સાપકતા ‘‘એવં ઇમે ફરુસાહિ વાચાહિ ઘટ્ટેત્વાવ પલાપેસ્સામા’’તિ ઉસૂયા વિસુગ્ગારં ઉગ્ગિરન્તા તત્થ તત્થ ભિક્ખૂ અક્કોસન્તા પરિભાસન્તા વિચરિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા પન પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ…પે… પરિક્ખારાનં. અથ ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ભગવતો સક્કારં અસહમાના ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ગામે ચ અરઞ્ઞે ચ ભિક્ખૂ દિસ્વા અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ રોસેન્તિ વિહેસેન્તી’’તિ.

તત્થ અસબ્ભાહીતિ અસભાયોગ્ગાહિ સભાયં સાધુજનસમૂહે વત્તું અયુત્તાહિ, દુટ્ઠુલ્લાહીતિ અત્થો. ફરુસાહીતિ કક્ખળાહિ મમ્મચ્છેદિકાહિ. અક્કોસન્તીતિ જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ ખુંસેન્તિ. પરિભાસન્તીતિ ભણ્ડનવસેન ભયં ઉપ્પાદેન્તા તજ્જેન્તિ. રોસેન્તીતિ યથા પરસ્સ રોસો હોતિ, એવં અનુદ્ધંસનવસેન રોસં ઉપ્પાદેન્તિ. વિહેસેન્તીતિ વિહેઠેન્તિ, વિવિધેહિ આકારેહિ અફાસું કરોન્તિ.

કથં પનેતે સમન્તપાસાદિકે ભગવતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ અક્કોસાદીનિ પવત્તેસુન્તિ? ભગવતો ઉપ્પાદતો પહીનલાભસક્કારતાય ઉપહતચિત્તા પથવિં ખણિત્વા પક્ખલન્તા વિય અવણે વેળુરિયમણિમ્હિ વણં ઉપ્પાદેન્તા વિય ચ સુન્દરિકં નામ પરિબ્બાજિકં સઞ્ઞાપેત્વા તાય સત્થુ ભિક્ખૂનઞ્ચ અવણ્ણં વુટ્ઠાપેત્વા અક્કોસાદીનિ પવત્તેસું. તં પનેતં સુન્દરીવત્થુ પરતો સુન્દરીસુત્તે (ઉદા. ૩૮) પાળિયંયેવ આગમિસ્સતિ, તસ્મા યમેત્થ વત્તબ્બં, તં તત્થેવ વણ્ણયિસ્સામ.

ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિમારોચેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… વિહેસેન્તી’’તિ. તં વુત્તત્થમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં ઇસ્સાપકતાનં તિત્થિયાનં વિપ્પટિપત્તિં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં તેહિ કતે વિપ્પકારે પસન્નચિત્તેહિ ચ પરેહિ કતે ઉપકારે તાદિભાવાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ગામે અરઞ્ઞે સુખદુક્ખફુટ્ઠોતિ ગામે વા અરઞ્ઞે વા યત્થ કત્થચિ સુખેન દુક્ખેન ચ ફુટ્ઠો સુખદુક્ખાનિ અનુભવન્તો, તેસં વા પચ્ચયેહિ સમઙ્ગીભૂતો. નેવત્તતો નો પરતો દહેથાતિ ‘‘અહં સુખિતો, અહં દુક્ખિતો, મમ સુખં, મમ દુક્ખં, પરેનિદં મય્હં સુખદુક્ખં ઉપ્પાદિત’’ન્તિ ચ નેવ અત્તતો ન પરતો તં સુખદુક્ખં ઠપેથ. કસ્મા? ન હેત્થ ખન્ધપઞ્ચકે અહન્તિ વા મમન્તિ વા પરોતિ વા પરસ્સાતિ વા પસ્સિતબ્બયુત્તકં કિઞ્ચિ અત્થિ, કેવલં સઙ્ખારા એવ પન યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જિત્વા ખણે ખણે ભિજ્જન્તીતિ. સુખદુક્ખગ્ગહણઞ્ચેત્થ દેસનાસીસં, સબ્બસ્સાપિ લોકધમ્મસ્સ વસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતિ ભગવા ‘‘નાહં ક્વચનિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં, ન ચ મમ ક્વચનિ, કત્થચિ કિઞ્ચનતત્થી’’તિ ચતુકોટિકં સુઞ્ઞતં વિભાવેસિ.

ઇદાનિ તસ્સ અત્તતો પરતો ચ અદહનસ્સ કારણં દસ્સેતિ ‘‘ફુસન્તિ ફસ્સા ઉપધિં પટિચ્ચા’’તિ. એતે સુખવેદનીયા દુક્ખવેદનીયા ચ ફસ્સા નામ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં ઉપધિં પટિચ્ચ તસ્મિં સતિ યથાસકં વિસયં ફુસન્તિ, તત્થ પવત્તન્તિયેવ. અદુક્ખમસુખા હિ વેદના સન્તસભાવતાય સુખે એવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ દુવિધસમ્ફસ્સવસેનેવાયં અત્થવણ્ણના કતા.

યથા પન તે ફસ્સા ન ફુસન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘નિરુપધિં કેન ફુસેય્યું ફસ્સા’’તિ વુત્તં. સબ્બસો હિ ખન્ધૂપધિયા અસતિ કેન કારણેન તે ફસ્સા ફુસેય્યું, ન તં કારણં અત્થિ. યદિ હિ તુમ્હે અક્કોસાદિવસેન ઉપ્પજ્જનસુખદુક્ખં ન ઇચ્છથ, સબ્બસો નિરુપધિભાવેયેવ યોગં કરેય્યાથાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયા ગાથં નિટ્ઠપેસિ. એવં ઇમિના ઉદાનેન વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.