૨. મુચલિન્દવગ્ગો

૧. મુચલિન્દસુત્તવણ્ણના

૧૧. મુચલિન્દવગ્ગસ્સ પઠમે મુચલિન્દમૂલેતિ એત્થ મુચલિન્દો વુચ્ચતિ નીપરુક્ખો. સો ‘‘નિચુલો’’તિપિ વુચ્ચતિ, તસ્સ સમીપે. કેચિ પન ‘‘મુચલોતિ તસ્સ રુક્ખસ્સ નામં, તં વનજેટ્ઠકતાય પન મુચલિન્દોતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. મહા અકાલમેઘોતિ અસમ્પત્તે વસ્સકાલે ઉપ્પન્નમહામેઘો. સો હિ ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેન્તો ઉદપાદિ. સત્તાહવદ્દલિકાતિ તસ્મિં ઉપ્પન્ને સત્તાહં અવિચ્છિન્નવુટ્ઠિકા અહોસિ. સીતવાતદુદ્દિનીતિ સા ચ સત્તાહવદ્દલિકા ઉદકફુસિતસમ્મિસ્સેન સીતવાતેન સમન્તતો પરિબ્ભમન્તેન દુસિતદિવસત્તા દુદ્દિની નામ અહોસિ. મુચલિન્દો નામ નાગરાજાતિ તસ્સેવ મુચલિન્દરુક્ખસ્સ સમીપે પોક્ખરણિયા હેટ્ઠા નાગભવનં અત્થિ, તત્થ નિબ્બત્તો મહાનુભાવો નાગરાજા. સકભવનાતિ અત્તનો નાગભવનતો. સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વાતિ સત્તવારે અત્તનો સરીરભોગેહિ ભગવતો કાયં પરિવારેત્વા. ઉપરિમુદ્ધનિ મહન્તં ફણં વિહચ્ચાતિ ભગવતો મુદ્ધપ્પદેસસ્સ ઉપરિ અત્તનો મહન્તં ફણં પસારેત્વા. ‘‘ફણં કરિત્વા’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો.

તસ્સ કિર નાગરાજસ્સ એતદહોસિ ‘‘ભગવા ચ મય્હં ભવનસમીપે રુક્ખમૂલે નિસિન્નો, અયઞ્ચ સત્તાહવદ્દલિકા વત્તતિ, વાસાગારમસ્સ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્તરતનમયં પાસાદં નિમ્મિનિતું સક્કોન્તોપિ ‘‘એવં કતે કાયસારો ગહિતો ન ભવિસ્સતિ, દસબલસ્સ કાયવેય્યાવચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ મહન્તં અત્તભાવં કત્વા સત્થારં સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણં કત્વા ધારેસિ. ‘‘પરિક્ખેપબ્ભન્તરં લોહપાસાદે ભણ્ડાગારગબ્ભપ્પમાણં અહોસી’’તિ ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તં. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન ‘‘હેટ્ઠાલોહપાસાદપ્પમાણ’’ન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૪). ‘‘ઇચ્છિતિચ્છિતેન ઇરિયાપથેન સત્થા વિહરિસ્સતી’’તિ કિર નાગરાજસ્સ અજ્ઝાસયો. ભગવા પન યથાનિસિન્નોવ સત્તાહં વીતિનામેસિ. તઞ્ચ ઠાનં સુપિહિતવાતપાનં સુફુસિતઅગ્ગળદ્વારં કૂટાગારં વિય અહોસિ. મા ભગવન્તં સીતન્તિઆદિ તસ્સ તથા કરિત્વા ઠાનકારણપરિદીપનં. સો હિ ‘‘મા ભગવન્તં સીતં બાધયિત્થ, મા ઉણ્હં, મા ડંસાદિસમ્ફસ્સો બાધયિત્થા’’તિ તથા કરિત્વા અટ્ઠાસિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ સત્તાહવદ્દલિકાય ઉણ્હમેવ નત્થિ, સચે પન અન્તરન્તરા મેઘો વિગચ્છેય્ય, ઉણ્હં ભવેય્ય, તમ્પિ મા બાધયિત્થાતિ એવં તસ્સ ચિન્તેતું યુત્તં. કેચિ પનેત્થ વદન્તિ ‘‘ઉણ્હગ્ગહણં ભોગપરિક્ખેપસ્સ વિપુલભાવકરણે કારણકિત્તનં. ખુદ્દકે હિ તસ્મિં ભગવન્તં નાગસ્સ સરીરસમ્ભૂતા ઉસ્મા બાધેય્ય, વિપુલભાવકરણેન પન તાદિસં ‘મા ઉણ્હં બાધયિત્થા’તિ તથા કરિત્વા અટ્ઠાસી’’તિ.

વિદ્ધન્તિ ઉબ્બિદ્ધં, મેઘવિગમેન દૂરીભૂતન્તિ અત્થો. વિગતવલાહકન્તિ અપગતમેઘં. દેવન્તિ આકાસં. વિદિત્વાતિ ‘‘ઇદાનિ વિગતવલાહકો આકાસો, નત્થિ ભગવતો સીતાદિઉપદ્દવો’’તિ ઞત્વા. વિનિવેઠેત્વાતિ અપનેત્વા. સકવણ્ણન્તિ અત્તનો નાગરૂપં. પટિસંહરિત્વાતિ અન્તરધાપેત્વા. માણવકવણ્ણન્તિ કુમારકરૂપં.

એતમત્થન્તિ વિવેકસુખપ્પટિસંવેદિનો યત્થ કત્થચિ સુખમેવ હોતીતિ એતમત્થં સબ્બાકારેન જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં વિવેકસુખાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સુખો વિવેકોતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતો ઉપધિવિવેકો સુખો. તુટ્ઠસ્સાતિ ચતુમગ્ગઞાણસન્તોસેન તુટ્ઠસ્સ. સુતધમ્મસ્સાતિ પકાસિતધમ્મસ્સ વિસ્સુતધમ્મસ્સ. પસ્સતોતિ તં વિવેકં, યં વા કિઞ્ચિ પસ્સિતબ્બં નામ, તં સબ્બં અત્તનો વીરિયબલાધિગતેન ઞાણચક્ખુના પસ્સન્તસ્સ. અબ્યાપજ્જન્તિ અકુપ્પનભાવો, એતેન મેત્તાપુબ્બભાગો દસ્સિતો. પાણભૂતેસુ સંયમોતિ સત્તેસુ ચ સંયમો અવિહિંસનભાવો સુખોતિ અત્થો. એતેન કરુણાપુબ્બભાગો દસ્સિતો.

સુખા વિરાગતા લોકેતિ વિગતરાગતાપિ લોકે સુખા. કીદિસી? કામાનં સમતિક્કમોતિ, યા કામાનં સમતિક્કમોતિ વુચ્ચતિ, સા વિગતરાગતાપિ સુખાતિ અત્થો, એતેન અનાગામિમગ્ગો કથિતો. અસ્મિમાનસ્સ યો વિનયોતિ ઇમિના પન અરહત્તં કથિતં. અરહત્તઞ્હિ અસ્મિમાનસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિનયોતિ વુચ્ચતિ, ઇતો પરઞ્ચ સુખં નામ નત્થિ, તેનાહ ‘‘એતં વે પરમં સુખ’’ન્તિ. એવં અરહત્તેન દેસનાય કૂટં ગણ્હીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રાજસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્બહુલાનન્તિ વિનયપરિયાયેન તયો જના ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તતો પરં સઙ્ઘો. સુત્તન્તપરિયાયેન પન તયો તયો એવ, તતો ઉદ્ધં સમ્બહુલા. તસ્મા ઇધાપિ સુત્તન્તપરિયાયેન સમ્બહુલાતિ વેદિતબ્બા. ઉપટ્ઠાનસાલાયન્તિ ધમ્મસભામણ્ડપે. સા હિ ધમ્મં દેસેતું આગતસ્સ તથાગતસ્સ ભિક્ખૂનં ઉપટ્ઠાનકરણટ્ઠાનન્તિ ‘‘ઉપટ્ઠાનસાલા’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા યત્થ ભિક્ખૂ વિનયં વિનિચ્છિનન્તિ, ધમ્મં કથેન્તિ, સાકચ્છં સમાપજ્જન્તિ, સન્નિપતનવસેન પકતિયા ઉપતિટ્ઠન્તિ, સા સાલાપિ મણ્ડપોપિ ‘‘ઉપટ્ઠાનસાલા’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તત્થાપિ હિ બુદ્ધાસનં નિચ્ચં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. ઇદઞ્હિ બુદ્ધાનં ધરમાનકાલે ભિક્ખૂનં ચારિત્તં. સન્નિસિન્નાનન્તિ નિસજ્જનવસેન સઙ્ગમ્મ નિસિન્નાનં. સન્નિપતિતાનન્તિ તતો તતો આગન્ત્વા સન્નિપતનવસેન સન્નિપતિતાનં. અથ વા બુદ્ધાસનં પુરતો કત્વા સત્થુ સમ્મુખે વિય આદરુપ્પત્તિયા સક્કચ્ચં નિસીદનવસેન સન્નિસિન્નાનં, સમાનજ્ઝાસયત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અજ્ઝાસયેન સુટ્ઠુ સમ્મા ચ નિપતનવસેન સન્નિપતિતાનં. અયન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનં નિદ્દિસતિ. અન્તરાકથાતિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનં અન્તરા અઞ્ઞા એકા કથા, અથ વા મજ્ઝન્હિકે લદ્ધસ્સ સુગતોવાદસ્સ, સાયં લભિતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સવનસ્સ ચ અન્તરા પવત્તત્તા અન્તરાકથા, સમણસમાચારસ્સેવ વા અન્તરા પવત્તા અઞ્ઞા એકા કથાતિ અન્તરાકથા. ઉદપાદીતિ ઉપ્પન્ના.

ઇમેસં દ્વિન્નં રાજૂનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. મહદ્ધનતરો વાતિઆદીસુ પથવિયં નિખણિત્વા ઠપિતં સત્તરતનનિચયસઙ્ખાતં મહન્તં ધનં એતસ્સાતિ મહદ્ધનો, દ્વીસુ અયં અતિસયેન મહદ્ધનોતિ મહદ્ધનતરો. વાસદ્દો વિકપ્પત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – નિચ્ચપરિબ્બયવસેન મહન્તો ભોગો એતસ્સાતિ મહાભોગો. દેવસિકં પવિસનઆયભૂતો મહન્તો કોસો એતસ્સાતિ મહાકોસો. અપરે પન ‘‘દેવસિકં પવિસનઆયભૂતં મણિસારફેગ્ગુગુમ્બાદિભેદભિન્નં પરિગ્ગહવત્થુ ધનં, તદેવ સારગબ્ભાદીસુ નિહિતં કોસો’’તિ વદન્તિ. વજિરો, મહાનીલો, ઇન્દનીલો, મરકતો, વેળુરિયો, પદુમરાગો, ફુસ્સરાગો, કક્કેતનો, પુલાકો, વિમલો, લોહિતઙ્કો, ફલિકો, પવાળો, જોતિરસો, ગોમુત્તકો, ગોમેદકો, સોગન્ધિકો, મુત્તા, સઙ્ખો, અઞ્જનમૂલો, રાજપટ્ટો, અમતંસકો, પિયકો, બ્રાહ્મણી ચાતિ ચતુબ્બીસતિ મણિ નામ. સત્ત લોહાનિ કહાપણો ચ સારો નામ. સયનચ્છાદનપાવુરણગજદન્તસિલાદીનિ ફેગ્ગુ નામ. ચન્દનાગરુકુઙ્કુમતગરકપ્પૂરાદિ ગુમ્બા નામ. તત્થ પુરિમેન આદિસદ્દેન સાલિવીહિઆદિમુગ્ગમાસાદિપુબ્બણ્ણાપરણ્ણભેદં ધઞ્ઞવિકતિં આદિં કત્વા યં સત્તાનં ઉપભોગપરિભોગભૂતં વત્થુ, તં સબ્બં સઙ્ગય્હતિ. મહન્તં વિજિતં રટ્ઠં એતસ્સાતિ મહાવિજિતો. મહન્તો હત્થિઅસ્સાદિવાહનો એતસ્સાતિ મહાવાહનો. મહન્તં સેનાબલઞ્ચેવ થામબલઞ્ચ એતસ્સાતિ મહબ્બલો. ઇચ્છિતનિબ્બત્તિસઙ્ખાતા પુઞ્ઞકમ્મનિપ્ફન્ના મહતી ઇદ્ધિ એતસ્સાતિ મહિદ્ધિકો. તેજસઙ્ખાતો ઉસ્સાહમન્તપભુસત્તિસઙ્ખાતો વા મહન્તો આનુભાવો એતસ્સાતિ મહાનુભાવો.

એત્થ ચ પઠમેન આયસમ્પદા, દુતિયેન વિત્તૂપકરણસમ્પદા, તતિયેન વિભવસમ્પદા, ચતુત્થેન જનપદસમ્પદા, પઞ્ચમેન યાનસમ્પદા, છટ્ઠેન પરિવારસમ્પદાય સદ્ધિં અત્તસમ્પદા, સત્તમેન પુઞ્ઞકમ્મસમ્પદા, અટ્ઠમેન પભાવસમ્પદા તેસં રાજૂનં પકાસિતા હોતિ. તેન યા સા સામિસમ્પત્તિ, અમચ્ચસમ્પત્તિ, સેનાસમ્પત્તિ, રટ્ઠસમ્પત્તિ, વિભવસમ્પત્તિ, મિત્તસમ્પત્તિ, દુગ્ગસમ્પત્તીતિ સત્ત પકતિસમ્પદા રાજૂનં ઇચ્છિતબ્બા. તા સબ્બા યથારહં પરિદીપિતાતિ વેદિતબ્બા.

દાનાદીહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરિસં રઞ્જેતીતિ રાજા. મગધાનં ઇસ્સરોતિ માગધો. મહતિયા સેનાય સમન્નાગતત્તા સેનિયગોત્તત્તા વા સેનિયો. બિમ્બિ વુચ્ચતિ સુવણ્ણં, તસ્મા સારબિમ્બિવણ્ણતાય બિમ્બિસારો. કેચિ પન ‘‘નામમેવેતં તસ્સ રઞ્ઞો’’તિ વદન્તિ. પચ્ચામિત્તં પરસેનં જિનાતીતિ પસેનદિ. કોસલરટ્ઠસ્સ અધિપતીતિ કોસલો. અયઞ્ચરહીતિ એત્થ ચરહીતિ નિપાતમત્તં. વિપ્પકતાતિ અપરિયોસિતા. અયં તેસં ભિક્ખૂનં અન્તરાકથા અનિટ્ઠિતાતિ અત્થો.

સાયન્હસમયન્તિ સાયન્હે એકં સમયં. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ તતો તતો રૂપાદિઆરમ્મણતો ચિત્તસ્સ પટિસંહરણતો પટિસલ્લાનસઙ્ખાતાય ફલસમાપત્તિતો યથાકાલપરિચ્છેદં વુટ્ઠિતો. ભગવા હિ પુબ્બણ્હસમયં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભિક્ખૂનં સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા કતભત્તકિચ્ચો ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા વિહારં પવિસિત્વા ગન્ધકુટિપ્પમુખે ઠત્વા વત્તં દસ્સેત્વા ઠિતાનં ભિક્ખૂનં યથાસમુટ્ઠિતં સુગતોવાદં દત્વા તેસુ અરઞ્ઞરુક્ખમૂલાદિદિવાટ્ઠાનં ઉદ્દિસ્સ ગતેસુ ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા ફલસમાપત્તિસુખેન દિવસભાગં વીતિનામેત્વા યથાકાલપરિચ્છેદે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય, ‘‘મય્હં ઉપગમનં આગમયમાના ચતસ્સો પરિસા સકલવિહારં પરિપૂરેન્તિયો નિસિન્ના, ઇદાનિ મે ધમ્મદેસનત્થં ધમ્મસભામણ્ડલં ઉપગન્તું કાલો’’તિ આસનતો વુટ્ઠાય, કેસરસીહો વિય કઞ્ચનગુહાય સુરભિગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા યૂથં ઉપસઙ્કમન્તો મત્તવરવારણો વિય અકાયચાપલ્લેન ચારુવિક્કન્તગમનો અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતબાત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસમુજ્જલાય બ્યામપ્પભાય પરિક્ખેપવિલાસસમ્પન્નાય પભસ્સરકેતુમાલાલઙ્કતાય નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તિયા અચિન્તેય્યાનુભાવાય અનુપમાય બુદ્ધલીલાય સમન્નાગતાય રૂપકાયસમ્પત્તિયા સકલવિહારં એકાલોકં કુરુમાનો ઉપટ્ઠાનસાલં ઉપસઙ્કમિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

એવં ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તં દસ્સેત્વા નિસિન્ને તે ભિક્ખૂ તુણ્હીભૂતે દિસ્વા ‘‘મયિ અકથેન્તે ઇમે ભિક્ખૂ બુદ્ધગારવેન કપ્પમ્પિ ન કથેસ્સન્તી’’તિ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ કાય નુત્થાતિ કતમાય નુ ભવથ. ‘‘કાય નોત્થા’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો, ‘‘કાય ન્વેત્થા’’તિપિ પઠન્તિ, તસ્સ કતમાય નુ એત્થાતિ અત્થો. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, કતમાય નામ કથાય ઇધ સન્નિસિન્ના ભવથ, કતમા ચ તુમ્હાકં કથા મમાગમનપચ્ચયા અનિટ્ઠિતા, તં નિટ્ઠાપેસ્સામીતિ એવં સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારેસિ.

ન ખ્વેતન્તિ ન ખો એતં, અયમેવ વા પાઠો. ‘‘ન ખોત’’ન્તિપિ પઠન્તિ, ન ખો એતં ઇચ્ચેવ પદવિભાગો. કુલપુત્તાનન્તિ જાતિઆચારકુલપુત્તાનં. સદ્ધાતિ સદ્ધાય, કમ્મફલસદ્ધાય રતનત્તયસદ્ધાય ચ. અગારસ્માતિ ઘરતો, ગહટ્ઠભાવાતિ અત્થો. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં. પબ્બજિતાનન્તિ ઉપગતાનં. યન્તિ કિરિયાપરામસનં. તત્થાયં પદયોજના – ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે નેવ રાજાભિનીતા ન ચોરાભિનીતા ન ઇણટ્ટા ન જીવિતપકતા પબ્બજિતા, અથ ખો સદ્ધાય અગારતો નિક્ખમિત્વા મમ સાસને પબ્બજિતા, તુમ્હે એતરહિ એવરૂપિં રાજપ્પટિસંયુત્તં તિરચ્છાનકથં કથેય્યાથ, યં એવરૂપાય કથાય કથનં, એતં તુમ્હાકં ન ખો પતિરૂપં ન યુત્તમેવા’’તિ.

એવં સન્નિપતિતાનં પબ્બજિતાનં અપ્પતિરૂપં પટિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ નેસં પતિરૂપં પટિપત્તિં અનુજાનન્તો ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ આહ. તત્થ વોતિ તુમ્હાકં. કરણીયન્તિ હિ પદં અપેક્ખિત્વા કત્તરિ સામિવચનમેતં, તસ્મા તુમ્હેહીતિ અત્થો. દ્વયં કરણીયન્તિ દ્વે કાતબ્બા. ધમ્મી કથાતિ ચતુસચ્ચધમ્મતો અનપેતા કથા, પવત્તિનિવત્તિપરિદીપિની ધમ્મદેસનાતિ અત્થો. દસકથાવત્થુસઙ્ખાતાપિ હિ ધમ્મકથા તદેકદેસા એવાતિ. અરિયોતિ એકન્તહિતાવહત્તા અરિયો, વિસુદ્ધો ઉત્તમોતિ વા અરિયો. તુણ્હીભાવોતિ સમથવિપસ્સનાભાવનાભૂતં અકથનં. કેચિ પન ‘‘વચીસઙ્ખારપટિપક્ખભાવતો દુતિયજ્ઝાનં અરિયો તુણ્હીભાવો’’તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં અરિયો તુણ્હીભાવો’’તિ વદન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો – ‘‘ભિક્ખવે, ચિત્તવિવેકસ્સ પરિબ્રૂહનત્થં વિવેકટ્ઠકાયા સુઞ્ઞાગારે વિહરન્તા સચે કદાચિ સન્નિપતથ, એવં સન્નિપતિતેહિ તુમ્હેહિ ‘અસ્સુતં સાવેતિ સુતં વા પરિયોદપેતી’તિ વુત્તનયેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સૂપકારાય ખન્ધાદીનં અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તા ધમ્મકથા વા પવત્તેતબ્બા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અબ્યાબાધનત્થં ઝાનસમાપત્તિયા વા વિહરિતબ્બ’’ન્તિ.

તત્થ પુરિમેન કરણીયવચનેન અનોતિણ્ણાનં સાસને ઓતરણૂપાયં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ઓતિણ્ણાનં સંસારતો નિસ્સરણૂપાયં. પુરિમેન વા આગમવેય્યત્તિયે નિયોજેતિ, પચ્છિમેન અધિગમવેય્યત્તિયે. અથ વા પુરિમેન સમ્માદિટ્ઠિયા પઠમં ઉપ્પત્તિહેતું દીપેતિ, દુતિયેન દુતિયં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, હેતૂ દ્વે પચ્ચયા સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય પરતો ચ ઘોસો, પચ્ચત્તઞ્ચ યોનિસો મનસિકારો’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૨૭).

પુરિમેન વા લોકિયસમ્માદિટ્ઠિયા મૂલકારણં વિભાવેતિ, પચ્છિમેન લોકુત્તરસમ્માદિટ્ઠિયા મૂલકારણન્તિ એવમાદિના એત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ કિત્તિતકામસમ્પત્તિતો ઝાનાદિસમ્પત્તિ સન્તતરા ચેવ પણીતતરા ચાતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અરિયવિહારસુખાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યઞ્ચ કામસુખં લોકેતિ લોકસદ્દો ‘‘ખન્ધલોકો આયતનલોકો ધાતુલોકો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૩, ૭; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨) સઙ્ખારેસુ આગતો.

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ,

દિસા ભન્તિ વિરોચના;

તાવ સહસ્સધા લોકો,

એત્થ તે વત્તતી વસો’’તિ. –

આદીસુ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) ઓકાસે આગતો. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩) સત્તેસુ. ઇધ પન સત્તલોકે ઓકાસલોકે ચ વેદિતબ્બો. તસ્મા અવીચિતો પટ્ઠાય ઉપરિ બ્રહ્મલોકતો હેટ્ઠા એતસ્મિં લોકે યં વત્થુકામે પટિચ્ચ કિલેસકામવસેન ઉપ્પજ્જનતો કામસહગતં સુખં. યઞ્ચિદં દિવિયં સુખન્તિ યઞ્ચ ઇદં દિવિ ભવં દિબ્બવિહારવસેન ચ લદ્ધબ્બં બ્રહ્માનં મનુસ્સાનઞ્ચ રૂપસમાપત્તિસુખં. તણ્હક્ખયસુખસ્સાતિ યં આગમ્મ તણ્હા ખીયતિ, તં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા તણ્હાય ચ પટિપસ્સમ્ભનવસેન પવત્તફલસમાપત્તિસુખં તણ્હક્ખયસુખં નામ, તસ્સ તણ્હક્ખયસુખસ્સ. એતેતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન નિદ્દેસો, એતાનિ સુખાનીતિ અત્થો. કેચિ ઉભયમ્પિ સુખસામઞ્ઞેન ગહેત્વા ‘‘એત’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં ‘‘કલં નાગ્ઘતી’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં.

સોળસિન્તિ સોળસન્નં પૂરણિં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ચક્કવત્તિસુખં આદિં કત્વા સબ્બસ્મિં મનુસ્સલોકે મનુસ્સસુખં, નાગસુપણ્ણાદિલોકે નાગાદીહિ અનુભવિતબ્બં સુખં, ચાતુમહારાજિકાદિદેવલોકે છબ્બિધં કામસુખન્તિ યં એકાદસવિધે કામલોકે ઉપ્પજ્જન્તં કામસુખં, યઞ્ચ ઇદં રૂપારૂપદેવેસુ દિબ્બવિહારભૂતેસુ રૂપારૂપજ્ઝાનેસુ ચ ઉપ્પન્નત્તા ‘‘દિવિય’’ન્તિ લદ્ધનામં લોકિયજ્ઝાનસુખં, સકલમ્પિ તદુભયં તણ્હક્ખયસુખસઙ્ખાતં ફલસમાપત્તિસુખં સોળસ ભાગે કત્વા તતો એકભાગં સોળસભાગગુણે લદ્ધં એકભાગસઙ્ખાતં કલં ન અગ્ઘતીતિ.

અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના ફલસમાપત્તિસામઞ્ઞેન વુત્તા. પાળિયં અવિસેસેન તણ્હક્ખયસ્સ આગતત્તા પઠમફલસમાપત્તિસુખસ્સાપિ કલં લોકિયં ન અગ્ઘતિ એવ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘પથબ્યા એકરજ્જેન, સગ્ગસ્સ ગમનેન વા;

સબ્બલોકાધિપચ્ચેન, સોતાપત્તિફલં વર’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૭૮);

સોતાપત્તિસંયુત્તેપિ વુત્તં –

‘‘કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી ચતુન્નં દીપાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ દેવાનં તાવતિંસાનં સહબ્યતં, સો તત્થ નન્દને વને અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો દિબ્બેહિ ચ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ અસમન્નાગતો. અથ ખો સો અપરિમુત્તોવ નિરયા, અપરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા, અપરિમુત્તો પેત્તિવિસયા, અપરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા. કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પિણ્ડિયાલોપેન યાપેતિ, નન્તકાનિ ચ ધારેતિ, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો, અથ ખો સો પરિમુત્તો નિરયા, પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા, પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા, પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં…પે... બુદ્ધો ભગવા’તિ. ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન…પે… વિઞ્ઞૂહી’તિ. સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન…પે… પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો હોતિ. યો ચ, ભિક્ખવે, ચતુન્નં દીપાનં પટિલાભો, યો ચતુન્નં ધમ્માનં પટિલાભો, ચતુન્નં દીપાનં પટિલાભો ચતુન્નં ધમ્માનં પટિલાભસ્સ કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૯૯૭).

એવં ભગવા સબ્બત્થ લોકિયસુખં સઉત્તરં સાતિસયં, લોકુત્તરસુખમેવ અનુત્તરન્તિ અતિસયન્તિ ભાજેસીતિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે કુમારકાતિ દારકા. અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ જેતવનન્તિ અન્તરાસદ્દો ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય, અઞ્ઞત્ર તથાગતા’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૪; ૧૦.૭૫), ‘‘જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ ત્વઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) કારણે આગતો. ‘‘અદ્દસા મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ‘‘અન્તરા વોસાનમાપાદી’’તિઆદીસુ વેમજ્ઝે. ‘‘અપિચાયં, ભિક્ખવે, તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે. સ્વાયમિધાપિ વિવરે વેદિતબ્બો. તસ્મા સાવત્થિયા ચ જેતવનસ્સ ચ વિવરેતિ, એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અન્તરાસદ્દયોગતો ચેત્થ ઉપયોગવચનં ‘‘અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ જેતવન’’ન્તિ. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ ગચ્છતી’’તિ એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુજ્જન્તિ, સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ. ઇધ પન યોજેત્વા વુત્તો.

અહિં દણ્ડેન હનન્તીતિ બિલતો નિક્ખમિત્વા ગોચરાય ગચ્છન્તં કણ્હસપ્પં છાતજ્ઝત્તં અનુબન્ધિત્વા યટ્ઠીહિ પોથેન્તિ. તેન ચ સમયેન ભગવા સાવત્થિં પિણ્ડાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે તે દારકે અહિં દણ્ડેન હનન્તે દિસ્વા ‘‘કસ્મા કુમારકા ઇમં અહિં દણ્ડેન હનથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ડંસનભયેન, ભન્તે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઇમે અત્તનો સુખં કરિસ્સામાતિ ઇમં પહરન્તા નિબ્બત્તટ્ઠાને દુક્ખં અનુભવિસ્સન્તિ, અહો અવિજ્જાય નિકતિકોસલ્લ’’ન્તિ ધમ્મસંવેગં ઉપ્પાદેસિ. તેનેવ ચ ધમ્મસંવેગેન ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિ.

તત્થ એતમત્થં વિદિત્વાતિ ‘‘ઇમે દારકા અત્તસુખાય પરદુક્ખં કરોન્તા સયં પરત્થ સુખં ન લભિસ્સન્તી’’તિ એતમત્થં જાનિત્વાતિ એવમેકે વણ્ણેન્તિ. અઞ્ઞેસં દુપ્પટિપન્નાનં સુખપરિયેસનં આયતિં દુક્ખાય સંવત્તતિ, સુપ્પટિપન્નાનં એકન્તેન સુખાય સંવત્તતિ. તસ્મા ‘‘પરવિહેસાવિનિમુત્તા અચ્ચન્તમેવ સુખભાગિનો વત મય્હં ઓવાદપ્પટિકરા’’તિ સોમનસ્સવસેનેવેતમ્પિ સત્થા ઉદાનં ઉદાનેસીતિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘એવં તેહિ કુમારકેહિ પવત્તિતં પરવિહેઠનં સબ્બાકારેન આદીનવતો વિદિત્વા પરવિહેસાય પરાનુકમ્પાય ચ યથાક્કમં આદીનવાનિસંસવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ.

તત્થ સુખકામાનીતિ એકન્તેનેવ અત્તનો સુખસ્સ ઇચ્છનતો સુખાનુગિદ્ધાનિ. ભૂતાનીતિ પાણિનો. યો દણ્ડેન વિહિંસતીતિ એત્થ દણ્ડેનાતિ દેસનામત્તં, દણ્ડેન વા લેડ્ડુસત્થપાણિપ્પહારાદીહિ વાતિ અત્થો. અથ વા દણ્ડેનાતિ દણ્ડનેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો સુખકામાનિ સબ્બભૂતાનિ જાતિઆદિના ઘટ્ટનવસેન વચીદણ્ડેન વા પાણિમુગ્ગરસત્થાદીહિ પોથનતાળનચ્છેદનાદિવસેન સરીરદણ્ડેન વા સતં વા સહસ્સં વા ઠાપનવસેન ધનદણ્ડેન વાતિ ઇમેસુ દણ્ડેસુ યેન કેનચિ દણ્ડેન વિહિંસતિ વિહેઠેતિ દુક્ખં પાપેતિ, અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો ન લભતે સુખન્તિ સો પુગ્ગલો અત્તનો સુખં એસન્તો ગવેસન્તો પત્થેન્તો પેચ્ચ પરલોકે મનુસ્સસુખં દિબ્બસુખં નિબ્બાનસુખન્તિ તિવિધમ્પિ સુખં ન લભતિ, અઞ્ઞદત્થુ તેન દણ્ડેન દુક્ખમેવ લભતીતિ અત્થો.

પેચ્ચ સો લભતે સુખન્તિ યો ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો ‘‘યથાહં સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો, એવં સબ્બેપી’’તિ ચિન્તેત્વા સમ્પત્તવિરતિઆદીસુ ઠિતો વુત્તનયેન કેનચિ દણ્ડેન સબ્બાનિપિ ભૂતાનિ ન હિંસતિ ન બાધતિ, સો પુગ્ગલો પરલોકે મનુસ્સભૂતો મનુસ્સસુખં, દેવભૂતો દિબ્બસુખં, ઉભયં અતિક્કમન્તો નિબ્બાનસુખં લભતીતિ. એત્થ ચ તાદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ અવસ્સંભાવિતાય તં સુખં પચ્ચુપ્પન્નં વિય હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘લભતે’’તિ વુત્તં. પુરિમગાથાયપિ એસેવ નયો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સક્કારસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતીતિ કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકેસુ ચતૂસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુ પરિપૂરિતસ્સ પુઞ્ઞસમ્ભારવિસેસસ્સ ફલભૂતેન ‘‘ઇતો પરં મય્હં ઓકાસો નત્થી’’તિ ઉસ્સહજાતેન વિય ઉપરૂપરિ વડ્ઢમાનેન સક્કારાદિના ભગવા સક્કતો હોતિ. સબ્બદિસાસુ હિ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘં વિય સબ્બપારમિયો ‘‘એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય ભગવતો લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો અન્નપાનવત્થયાનમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો, કહં નરાસભો, કહં પુરિસસીહો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ. સકટસતેહિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણેપિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુબન્ધન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં તં ખન્ધકે (મહાવ. ૨૮૨) તેસુ તેસુ ચ સુત્તેસુ આગતનયેન વેદિતબ્બં. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘા વા ગણા વા લોકે ઉપ્પન્ના, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકસઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં, યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકોઘો વિય અપ્પમેય્યો અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ સક્કતો…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ.

તિત્થિયા પન પુબ્બે અકતપુઞ્ઞતાય ચ દુપ્પટિપન્નતાય ચ અસક્કતા અગરુકતા, બુદ્ધુપ્પાદેન પન વિસેસતો વિપન્નસોભા સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકા વિય નિપ્પભા નિત્તેજા હતલાભસક્કારા અહેસું. તે તાદિસં ભગવતો સઙ્ઘસ્સ ચ લાભસક્કારં અસહમાના ઇસ્સાપકતા ‘‘એવં ઇમે ફરુસાહિ વાચાહિ ઘટ્ટેત્વાવ પલાપેસ્સામા’’તિ ઉસૂયા વિસુગ્ગારં ઉગ્ગિરન્તા તત્થ તત્થ ભિક્ખૂ અક્કોસન્તા પરિભાસન્તા વિચરિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા પન પરિબ્બાજકા અસક્કતા હોન્તિ…પે… પરિક્ખારાનં. અથ ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા ભગવતો સક્કારં અસહમાના ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ગામે ચ અરઞ્ઞે ચ ભિક્ખૂ દિસ્વા અસબ્ભાહિ ફરુસાહિ વાચાહિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ રોસેન્તિ વિહેસેન્તી’’તિ.

તત્થ અસબ્ભાહીતિ અસભાયોગ્ગાહિ સભાયં સાધુજનસમૂહે વત્તું અયુત્તાહિ, દુટ્ઠુલ્લાહીતિ અત્થો. ફરુસાહીતિ કક્ખળાહિ મમ્મચ્છેદિકાહિ. અક્કોસન્તીતિ જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ ખુંસેન્તિ. પરિભાસન્તીતિ ભણ્ડનવસેન ભયં ઉપ્પાદેન્તા તજ્જેન્તિ. રોસેન્તીતિ યથા પરસ્સ રોસો હોતિ, એવં અનુદ્ધંસનવસેન રોસં ઉપ્પાદેન્તિ. વિહેસેન્તીતિ વિહેઠેન્તિ, વિવિધેહિ આકારેહિ અફાસું કરોન્તિ.

કથં પનેતે સમન્તપાસાદિકે ભગવતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ અક્કોસાદીનિ પવત્તેસુન્તિ? ભગવતો ઉપ્પાદતો પહીનલાભસક્કારતાય ઉપહતચિત્તા પથવિં ખણિત્વા પક્ખલન્તા વિય અવણે વેળુરિયમણિમ્હિ વણં ઉપ્પાદેન્તા વિય ચ સુન્દરિકં નામ પરિબ્બાજિકં સઞ્ઞાપેત્વા તાય સત્થુ ભિક્ખૂનઞ્ચ અવણ્ણં વુટ્ઠાપેત્વા અક્કોસાદીનિ પવત્તેસું. તં પનેતં સુન્દરીવત્થુ પરતો સુન્દરીસુત્તે (ઉદા. ૩૮) પાળિયંયેવ આગમિસ્સતિ, તસ્મા યમેત્થ વત્તબ્બં, તં તત્થેવ વણ્ણયિસ્સામ.

ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિમારોચેસું. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ…પે… વિહેસેન્તી’’તિ. તં વુત્તત્થમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં ઇસ્સાપકતાનં તિત્થિયાનં વિપ્પટિપત્તિં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં તેહિ કતે વિપ્પકારે પસન્નચિત્તેહિ ચ પરેહિ કતે ઉપકારે તાદિભાવાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ ગામે અરઞ્ઞે સુખદુક્ખફુટ્ઠોતિ ગામે વા અરઞ્ઞે વા યત્થ કત્થચિ સુખેન દુક્ખેન ચ ફુટ્ઠો સુખદુક્ખાનિ અનુભવન્તો, તેસં વા પચ્ચયેહિ સમઙ્ગીભૂતો. નેવત્તતો નો પરતો દહેથાતિ ‘‘અહં સુખિતો, અહં દુક્ખિતો, મમ સુખં, મમ દુક્ખં, પરેનિદં મય્હં સુખદુક્ખં ઉપ્પાદિત’’ન્તિ ચ નેવ અત્તતો ન પરતો તં સુખદુક્ખં ઠપેથ. કસ્મા? ન હેત્થ ખન્ધપઞ્ચકે અહન્તિ વા મમન્તિ વા પરોતિ વા પરસ્સાતિ વા પસ્સિતબ્બયુત્તકં કિઞ્ચિ અત્થિ, કેવલં સઙ્ખારા એવ પન યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જિત્વા ખણે ખણે ભિજ્જન્તીતિ. સુખદુક્ખગ્ગહણઞ્ચેત્થ દેસનાસીસં, સબ્બસ્સાપિ લોકધમ્મસ્સ વસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતિ ભગવા ‘‘નાહં ક્વચનિ, કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં, ન ચ મમ ક્વચનિ, કત્થચિ કિઞ્ચનતત્થી’’તિ ચતુકોટિકં સુઞ્ઞતં વિભાવેસિ.

ઇદાનિ તસ્સ અત્તતો પરતો ચ અદહનસ્સ કારણં દસ્સેતિ ‘‘ફુસન્તિ ફસ્સા ઉપધિં પટિચ્ચા’’તિ. એતે સુખવેદનીયા દુક્ખવેદનીયા ચ ફસ્સા નામ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં ઉપધિં પટિચ્ચ તસ્મિં સતિ યથાસકં વિસયં ફુસન્તિ, તત્થ પવત્તન્તિયેવ. અદુક્ખમસુખા હિ વેદના સન્તસભાવતાય સુખે એવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ દુવિધસમ્ફસ્સવસેનેવાયં અત્થવણ્ણના કતા.

યથા પન તે ફસ્સા ન ફુસન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘નિરુપધિં કેન ફુસેય્યું ફસ્સા’’તિ વુત્તં. સબ્બસો હિ ખન્ધૂપધિયા અસતિ કેન કારણેન તે ફસ્સા ફુસેય્યું, ન તં કારણં અત્થિ. યદિ હિ તુમ્હે અક્કોસાદિવસેન ઉપ્પજ્જનસુખદુક્ખં ન ઇચ્છથ, સબ્બસો નિરુપધિભાવેયેવ યોગં કરેય્યાથાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયા ગાથં નિટ્ઠપેસિ. એવં ઇમિના ઉદાનેન વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

ચતુત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉપાસકસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઇચ્છાનઙ્ગલકોતિ ઇચ્છાનઙ્ગલનામકો કોસલેસુ એકો બ્રાહ્મણગામો, તંનિવાસિતાય તત્થ વા જાતો ભવોતિ વા ઇચ્છાનઙ્ગલકો. ઉપાસકોતિ તીહિ સરણગમનેહિ ભગવતો સન્તિકે ઉપાસકભાવસ્સ પવેદિતત્તા ઉપાસકો પઞ્ચસિક્ખાપદિકો બુદ્ધમામકો, ધમ્મમામકો, સઙ્ઘમામકો. કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ ઉદ્ધારસોધાપનાદિના કેનચિદેવ કત્તબ્બેન. તીરેત્વાતિ નિટ્ઠાપેત્વા. અયં કિર ઉપાસકો પુબ્બે અભિણ્હં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસતિ, સો કતિપયં કાલં બહુકરણીયતાય સત્થુ દસ્સનં નાભિસમ્ભોસિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ચિરસ્સં ખો ત્વં, ઉપાસક, ઇમં પરિયાયમકાસિ, યદિદં ઇધાગમનાયા’’તિ.

તત્થ ચિરસ્સન્તિ ચિરેન. પરિયાયન્તિ વારં. યદિદન્તિ નિપાતો, યો અયન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇધ મમ સન્તિકે આગમનાય યો અયં અજ્જ કતો વારો, તં ઇમં ચિરેન પપઞ્ચં કત્વા અકાસીતિ. ચિરપટિકાહન્તિ ચિરપટિકો અહં, ચિરકાલતો પટ્ઠાય અહં ઉપસઙ્કમિતુકામોતિ સમ્બન્ધો. કેહિચિ કેહિચીતિ એકચ્ચેહિ એકચ્ચેહિ. અથ વા કેહિચિ કેહિચીતિ યેહિ વા તેહિ વા. તત્થ ગારવં દસ્સેતિ. સત્થરિ અભિપ્પસન્નસ્સ હિ સત્થુદસ્સનધમ્મસ્સવનેસુ વિય ન અઞ્ઞત્થ આદરો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેહીતિ એત્થ અવસ્સં કાતબ્બં કિચ્ચં, ઇતરં કરણીયં. પઠમં વા કાતબ્બં કિચ્ચં, પચ્છા કાતબ્બં કરણીયં. ખુદ્દકં વા કિચ્ચં, મહન્તં કરણીયં. બ્યાવટોતિ ઉસ્સુક્કો. એવાહન્તિ એવં ઇમિના પકારેન અહં નાસક્ખિં ઉપસઙ્કમિતું, ન અગારવાદિનાતિ અધિપ્પાયો.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ દુલ્લભે બુદ્ધુપ્પાદે મનુસ્સત્તલાભે ચ સત્તાનં સકિઞ્ચનભાવેન કિચ્ચપસુતતાય કુસલન્તરાયો હોતિ, ન અકિઞ્ચનસ્સાતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ તદત્થપરિદીપનમેવ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સુખં વત તસ્સ ન હોતિ કિઞ્ચીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિઞ્ચિ રૂપાદીસુ એકવત્થુમ્પિ ‘‘મમેત’’ન્તિ તણ્હાય પરિગ્ગહિતભાવેન ન હોતિ નત્થિ ન વિજ્જતિ, સુખં વત તસ્સ પુગ્ગલસ્સ, અહો સુખમેવાતિ અત્થો. ‘‘ન હોસી’’તિપિ પાઠો, તસ્સ અતીતકાલવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. કેચિ પન ન હોતિ કિઞ્ચીતિ પદસ્સ ‘‘રાગાદિકિઞ્ચનં યસ્સ ન હોતી’’તિ અત્થં વણ્ણેન્તિ, તં ન સુન્દરં પરિગ્ગહધમ્મવસેન દેસનાય આગતત્તા. રાગાદિકિઞ્ચનન્તિ પરિગ્ગહેતબ્બસ્સાપિ સઙ્ગહે સતિ યુત્તમેવ વુત્તં સિયા અથ વા યસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિઞ્ચિ અપ્પમ્પિ કિઞ્ચનં પલિબોધજાતં રાગાદિકિઞ્ચનાભાવતો એવ ન હોતિ, તં તસ્સ અકિઞ્ચનત્તં સુખસ્સ પચ્ચયભાવતો સુખં વતં, અહો સુખન્તિ અત્થો. કસ્સ પન ન હોતિ કિઞ્ચનન્તિ ચે, આહ ‘‘સઙ્ખાતધમ્મસ્સ બહુસ્સુતસ્સા’’તિ. યો ચતૂહિપિ મગ્ગસઙ્ખાહિ સોળસકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા સઙ્ખાતધમ્મો કતકિચ્ચો, તતો એવ પટિવેધબાહુસચ્ચેન બહુસ્સુતો, તસ્સ.

ઇતિ ભગવા અકિઞ્ચનભાવે આનિસંસં દસ્સેત્વા સકિઞ્ચનભાવે આદીનવં દસ્સેતું ‘‘સકિઞ્ચનં પસ્સા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – રાગાદિકિઞ્ચનાનં આમિસકિઞ્ચનાનઞ્ચ અત્થિતાય સકિઞ્ચનં, સકિઞ્ચનત્તા એવ અલદ્ધાનઞ્ચ લદ્ધાનઞ્ચ કામાનં પરિયેસનારક્ખણહેતુ કિચ્ચકરણીયવસેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગહણવસેન ચ વિહઞ્ઞમાનં વિઘાતં આપજ્જમાનં પસ્સાતિ ધમ્મસંવેગપ્પત્તો સત્થા અત્તનો ચિત્તં વદતિ. જનો જનસ્મિં પટિબન્ધરૂપોતિ સયં અઞ્ઞો જનો સમાનો અઞ્ઞસ્મિં જને ‘‘અહં ઇમસ્સ, મમ અય’’ન્તિ તણ્હાવસેન પટિબન્ધસભાવો હુત્વા વિહઞ્ઞતિ વિઘાતં આપજ્જતિ. ‘‘પટિબદ્ધચિત્તો’’તિપિ પાઠો. અયઞ્ચ અત્થો –

‘‘પુત્તા મત્થિ ધનમ્મત્થિ, ઇતિ બાલો વિહઞ્ઞતિ;

અત્તા હિ અત્તનો નત્થિ, કુતો પુત્તા કુતો ધન’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૨) –

આદીહિ સુત્તપદેહિ દીપેતબ્બોતિ.

પઞ્ચમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ગબ્ભિનીસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે અઞ્ઞતરસ્સ પરિબ્બાજકસ્સાતિ એકસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ. દહરાતિ તરુણી. માણવિકાતિ બ્રાહ્મણધીતાય વોહારો. પજાપતીતિ ભરિયા. ગબ્ભિનીતિ આપન્નસત્તા. ઉપવિજઞ્ઞાતિ અજ્જ સુવેતિ પચ્ચુપટ્ઠિતવિજાયનકાલા હોતીતિ સમ્બન્ધો. સો કિર બ્રાહ્મણજાતિકો સભરિયો વાદપત્થસ્સમે ઠિતો, તેન નં સપજાપતિકં પરિબ્બાજકવોહારેન સમુદાચરન્તિ. ભરિયા પનસ્સ બ્રાહ્મણજાતિકત્તા બ્રાહ્મણાતિ આલપતિ. તેલન્તિ તિલતેલં. તેલસીસેન ચેત્થ યં યં વિજાતાય પસવદુક્ખપ્પટિકારત્થં ઇચ્છિતબ્બં, તં સબ્બં સપ્પિલોણાદિં આહરાતિ આણાપેતિ. યં મે વિજાતાય ભવિસ્સતીતિ યં તેલાદિ મય્હં વિજાતાય બહિનિક્ખન્તગબ્ભાય ઉપકારાય ભવિસ્સતિ. ‘‘પરિબ્બાજિકાયા’’તિપિ પાઠો. કુતોતિ કસ્મા ઠાના, યતો ઞાતિકુલા વા મિત્તકુલા વા તેલાદિં આહરેય્યં, તં ઠાનં મે નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેલં આહરામીતિ વત્તમાનસમીપતાય વત્તમાનં કત્વા વુત્તં, તેલં આહરિસ્સામીતિ અત્થો. સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા સપ્પિસ્સ વા તેલસ્સ વાતિ ચ સમુચ્ચયત્થો વા-સદ્દો ‘‘અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા મિથુભેદા વા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૨૮૬; દી. નિ. ૨.૧૫૨; ઉદા. ૭૬) વિય. સપ્પિસ્સ વા તેલસ્સ વાતિ પચ્ચત્તે સામિવચનં, સપ્પિ ચ તેલઞ્ચ યાવદત્થં પાતું પિવિતું દીયતીતિ અત્થો. અપરે પન ‘‘સપ્પિસ્સ વા તેલસ્સ વાતિ અવયવસમ્બન્ધે સામિવચનં. સપ્પિતેલસમુદાયસ્સ હિ અવયવો ઇધ યાવદત્થસદ્દેન વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ. નો નીહરિતુન્તિ ભાજનેન વા હત્થેન વા બહિ નેતું નો દીયતિ, ઉચ્છદ્દિત્વાનાતિ વમિત્વા, યંનૂન દદેય્યન્તિ સમ્બન્ધો. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘અહં રઞ્ઞો કોટ્ઠાગારં ગન્ત્વા તેલં કણ્ઠમત્તં પિવિત્વા તાવદેવ ઘરં આગન્ત્વા એકસ્મિં ભાજને યથાપીતં વમિત્વા ઉદ્ધનં આરોપેત્વા પચિસ્સામિ, યં પિત્તસેમ્હાદિમિસ્સિતં, તં અગ્ગિના ઝાયિસ્સતિ, તેલં પન ગહેત્વા ઇમિસ્સા પરિબ્બાજિકાય કમ્મે ઉપનેસ્સામી’’તિ.

ઉદ્ધં કાતુન્તિ વમનવસેન ઉદ્ધં નીહરિતું. ન પન અધોતિ વિરિઞ્ચનવસેન હેટ્ઠા નીહરિતું ન પન સક્કોતિ. સો હિ ‘‘અધિકં પીતં સયમેવ મુખતો નિગ્ગમિસ્સતી’’તિ પિવિત્વા આસયસ્સ અરિત્તતાય અનિગ્ગતે વમનવિરેચનયોગં અજાનન્તો અલભન્તો વા કેવલં દુક્ખાહિ વેદનાહિ ફુટ્ઠો આવટ્ટતિ ચ પરિવટ્ટતિ ચ. દુક્ખાહીતિ દુક્ખમાહિ. તિબ્બાહીતિ બહલાહિ તિખિણાહિ વા. ખરાહીતિ કક્ખળાહિ. કટુકાહીતિ અતિવિય અનિટ્ઠભાવેન દારુણાહિ. આવટ્ટતીતિ એકસ્મિંયેવ ઠાને અનિપજ્જિત્વા અત્તનો સરીરં ઇતો ચિતો આકડ્ઢન્તો આવટ્ટતિ. પરિવટ્ટતીતિ એકસ્મિં પદેસે નિપન્નોપિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ પરિતો ખિપન્તો વટ્ટતિ, અભિમુખં વા વટ્ટન્તો આવટ્ટતિ, સમન્તતો વટ્ટન્તો પરિવટ્ટતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ‘‘સકિઞ્ચનસ્સ અપ્પટિસઙ્ખાપરિભોગહેતુકા અયં દુક્ખુપ્પત્તિ, અકિઞ્ચનસ્સ પન સબ્બસો અયં નત્થી’’તિ એતમત્થં સબ્બાકારતો જાનિત્વા તદત્થપ્પકાસનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સુખિનો વતાતિ સુખિનો વત સપ્પુરિસા. કે પન તેતિ? યે અકિઞ્ચના, યે રાગાદિકિઞ્ચનસ્સ પરિગ્ગહકિઞ્ચનસ્સ ચ અભાવેન અકિઞ્ચના, કેસં પનિદં કિઞ્ચનં નત્થીતિ આહ – ‘‘વેદગુનો હિ જના અકિઞ્ચના’’તિ, યે અરિયમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં વેદં ગતા અધિગતા, તેન વા વેદેન નિબ્બાનં ગતાતિ વેદગુનો, તે અરિયજના ખીણાસવપુગ્ગલા અનવસેસરાગાદિકિઞ્ચનાનં અગ્ગમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા અકિઞ્ચના નામ. અસતિ હિ રાગાદિકિઞ્ચને કુતો પરિગ્ગહકિઞ્ચનસ્સ સમ્ભવો. એવં ગાથાય પુરિમભાગેન અરહન્તે પસંસિત્વા અપરભાગેન અન્ધપુથુજ્જને ગરહન્તો ‘‘સકિઞ્ચનં પસ્સા’’તિઆદિમાહ. તં પુરિમસુત્તે વુત્તત્થમેવ. એવં ઇમાયપિ ગાથાય વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

છટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. એકપુત્તકસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે એકપુત્તકોતિ એકો પુત્તો, સો ચ અનુકમ્પિતબ્બટ્ઠેન એકપુત્તકો, પિયાયિતબ્બટ્ઠેન પિયો, મનસ્સ વડ્ઢનટ્ઠેન મનાપો. સરીરસોભાસમ્પત્તિયા વા દસ્સનીયટ્ઠેન પિયો, સીલાચારસમ્પત્તિયા કલ્યાણધમ્મતાય મનાપો. કલેતિ સત્તે ખેપેતીતિ કાલો, મરણં. તં કતો પત્તોતિ કાલઙ્કતો, કાલેન વા મચ્ચુના કતો નટ્ઠો અદસ્સનં ગતોતિ કાલઙ્કતો, મતોતિ અત્થો.

સમ્બહુલા ઉપાસકાતિ સાવત્થિવાસિનો બહૂ ઉપાસકા મતપુત્તઉપાસકસ્સ સહસોકીભાવેન યાવ આળાહના પચ્છતો ગન્ત્વા મતસરીરસ્સ કત્તબ્બં કારેત્વા પટિનિવત્તા યથાનિવત્થાવ ઉદકં ઓતરિત્વા સીસંન્હાતા વત્થાનિ પીળેત્વા અનોતાપેત્વાવ એકં નિવાસેત્વા એકં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા ઉપાસકં પુરતો કત્વા ‘‘સોકવિનોદનં ધમ્મં સત્થુ સન્તિકે સોસ્સામા’’તિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘અલ્લકેસા’’તિઆદિ.

તત્થ અલ્લવત્થાતિ ઉદકેન તિન્તવત્થા. દિવા દિવસ્સાતિ દિવસસ્સપિ દિવા, મજ્ઝન્હિકે કાલેતિ અત્થો. યસ્મા જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તિ, જાનન્તાપિ ન પુચ્છન્તિ. કાલં વિદિત્વા પુચ્છન્તિ, કાલં વિદિત્વા ન પુચ્છન્તિ, તસ્મા જાનન્તોયેવ ભગવા કથાસમુટ્ઠાપનત્થં પુચ્છન્તો ‘‘કિં નુ ખો તુમ્હે ઉપાસકા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – તુમ્હે ઉપાસકા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ મમ સન્તિકં આગચ્છન્તા ઓતાપિતસુદ્ધવત્થા સાયન્હે આગચ્છથ, અજ્જ પન અલ્લવત્થા અલ્લકેસા ઠિતમજ્ઝન્હિકે કાલે ઇધાગતા, તં કિં કારણન્તિ. તેન મયન્તિ તેન પુત્તવિયોગજનિતચિત્તસન્તાપેન બલવસોકાભિભૂતતાય એવંભૂતા મયં ઇધૂપસઙ્કમન્તાતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ પિયવત્થુસમ્ભવા સોકદુક્ખદોમનસ્સાદયો, અસતિ પિયવત્થુસ્મિં સબ્બસો એતે ન સન્તીતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો જાનિત્વા તદત્થપ્પકાસનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ પિયરૂપસ્સાદગધિતાસેતિ પિયસભાવેસુ રૂપક્ખન્ધાદીસુ સુખવેદનસ્સાદેન ગધિતા પટિબદ્ધચિત્તા. ગધિતાસેતિ હિ ગધિતાઇચ્ચેવત્થો. સેતિ વા નિપાતમત્તં. પિયરૂપા નામ ચક્ખાદયો પુત્તદારાદયો ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કિઞ્ચ લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં ચક્ખુ લોકે …પે… ધમ્મતણ્હા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિ (ચૂળનિ. હેમકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૫૫).

‘‘ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા, ગવસ્સં દાસપોરિસં;

થિયો બન્ધૂ પુથુ કામે, યો નરો અનુગિજ્ઝતી’’તિ ચ. (સુ. નિ. ૭૭૫);

તસ્મા તેસુ પિયરૂપેસુ અસ્સાદેન ગિદ્ધા મુચ્છિતા અજ્ઝાપન્નાતિ અત્થો. કે પન તે પિયરૂપસ્સાદગધિતાતિ તે દસ્સેતિ ‘‘દેવકાયા પુથુમનુસ્સા ચા’’તિ, ચાતુમહારાજિકાદયો બહુદેવસમૂહા ચેવ જમ્બુદીપકાદિકા બહુમનુસ્સા ચ. અઘાવિનોતિ કાયિકચેતસિકદુક્ખેન દુક્ખિતા. પરિજુન્નાતિ જરારોગાદિવિપત્તિયા યોબ્બનારોગ્યાદિસમ્પત્તિતો પરિહીના. યથાલાભવસેન વાયમત્થો દેવમનુસ્સેસુ વેદિતબ્બો. અથ વા કામઞ્ચેકન્તસુખસમપ્પિતાનં દેવાનં દુક્ખજરારોગા ન સમ્ભવન્તિ, તદનતિવત્તસભાવતાય પન તેપિ ‘‘અઘાવિનો’’તિ ‘‘પરિજુન્ના’’તિ ચ વુત્તા. તેસમ્પિ વા પુબ્બનિમિત્તુપ્પત્તિયા પટિચ્છન્નજરાય ચેતસિકરોગસ્સ ચ વસેન દુક્ખાદીનં સમ્ભવો વેદિતબ્બો. મચ્ચુરાજસ્સ વસં ગચ્છન્તીતિ પિયવત્થુવિસયાય તણ્હાય અપ્પહીનત્તા પુનપ્પુનં ગબ્ભૂપગમનતો ધાતુત્તયિસ્સરતાય મચ્ચુરાજસઙ્ખાતસ્સ મરણસ્સ વસં હત્થમેવ ગચ્છન્તિ.

એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘યે વે દિવા’’તિઆદિના વિવટ્ટં દસ્સેતિ. તત્થ યે વે દિવા ચ રત્તો ચ અપ્પમત્તાતિ ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિઆદિના વુત્તનયેન દિવસભાગે રત્તિભાગે ચ દળ્હં અપ્પમત્તા અપ્પમાદપ્પટિપદં પૂરેન્તિ. જહન્તિ પિયરૂપન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગાધિગમેન પિયરૂપં પિયજાતિકં ચક્ખાદિપિયવત્થું તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગજહનેન જહન્તિ. તે વે ખણન્તિ અઘમૂલં, મચ્ચુનો આમિસં દુરતિવત્તન્તિ તે અરિયપુગ્ગલા અઘસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ મૂલભૂતં, મચ્ચુના મરણેન આમસિતબ્બતો આમિસં, ઇતો બહિદ્ધા કેહિચિપિ સમણબ્રાહ્મણેહિ નિવત્તિતું અસક્કુણેય્યતાય દુરતિવત્તં, સહ અવિજ્જાય તણ્હં અરિયમગ્ગઞાણકુદાલેન ખણન્તિ, લેસમત્તમ્પિ અનવસેસન્તા ઉમ્મૂલયન્તીતિ. સ્વાયમત્થો –

‘‘અપ્પમાદો અમતપદં, પમાદો મચ્ચુનો પદં;

અપ્પમત્તા ન મીયન્તિ, યે પમત્તા યથા મતા’’તિ. (ધ. પ. ૨૧) –

આદીહિ સુત્તપદેહિ વિત્થારેતબ્બોતિ.

સત્તમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સુપ્પવાસાસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે કુણ્ડિકાયન્તિ એવંનામકે કોલિયાનં નગરે. કુણ્ડધાનવનેતિ તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે કુણ્ડધાનસઙ્ખાતે વને.

પુબ્બે કિર કુણ્ડો નામ એકો યક્ખો તસ્મિં વનસણ્ડે વાસં કપ્પેસિ, કુણ્ડધાનમિસ્સકેન ચ બલિકમ્મેન તુસ્સતીતિ તસ્સ તથા તત્થ બલિં ઉપહરન્તિ, તેનેતં વનસણ્ડં કુણ્ડધાનવનન્ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્સ અવિદૂરે એકા ગામપતિકા અહોસિ, સાપિ તસ્સ યક્ખસ્સ આણાપવત્તિટ્ઠાને નિવિટ્ઠત્તા તેનેવ પરિપાલિતત્તા કુણ્ડિકાતિ વોહરીયિત્થ. અપરભાગે તત્થ કોલિયરાજાનો નગરં કારેસું, તમ્પિ પુરિમવોહારેન કુણ્ડિકાત્વેવ વુચ્ચતિ. તસ્મિઞ્ચ વનસણ્ડે કોલિયરાજાનો ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ વસનત્થાય વિહારં પતિટ્ઠાપેસું, તમ્પિ કુણ્ડધાનવનન્ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. અથ ભગવા જનપદચારિકં ચરન્તો અનુક્કમેન તં વિહારં પત્વા તત્થ વિહાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકં સમયં ભગવા કુણ્ડિકાયં વિહરતિ કુણ્ડધાનવને’’તિ.

સુપ્પવાસાતિ તસ્સા ઉપાસિકાય નામં. કોલિયધીતાતિ કોલિયરાજપુત્તી. સા હિ ભગવતો અગ્ગુપટ્ઠાયિકા પણીતદાયિકાનં સાવિકાનં એતદગ્ગે ઠપિતા સોતાપન્ના અરિયસાવિકા. યઞ્હિ કિઞ્ચિ ભગવતો યુત્તરૂપં ખાદનીયં ભોજનીયં ભેસજ્જં વા ન તત્થ અઞ્ઞાહિ સંવિધાતબ્બં અત્થિ, સબ્બં તં સયમેવ અત્તનો પઞ્ઞાય વિચારેત્વા સક્કચ્ચં સમ્પાદેત્વા ઉપનેતિ. દેવસિકઞ્ચ અટ્ઠસતં સઙ્ઘભત્તપાટિપુગ્ગલિકભત્તાનિ દેતિ. યો કોચિ ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા તં કુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો રિત્તહત્થો ન ગચ્છતિ. એવં મુત્તચાગા પયતપાણી વોસ્સગ્ગરતા યાચયોગા દાનસંવિભાગરતા. અસ્સા કુચ્છિયં પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પચ્છિમભવિકો સાવકબોધિસત્તો પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા તં ગબ્ભં કેનચિદેવ પાપકમ્મેન સત્ત વસ્સાનિ કુચ્છિના પરિહરિ, સત્તાહઞ્ચ મૂળ્હગબ્ભા અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘સત્ત વસ્સાનિ ગબ્ભં ધારેતિ સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા’’તિ.

તત્થ સત્ત વસ્સાનીતિ સત્ત સંવચ્છરાનિ, અચ્ચન્તસંયોગે ચ ઇદં ઉપયોગવચનં. ગબ્ભં ધારેતીતિ ગબ્ભં વહતિ, ગબ્ભિની હોતીતિ અત્થો. સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભાતિ સત્ત અહાનિ બ્યાકુલગબ્ભા. ગબ્ભો હિ પરિપક્કો સમ્પજ્જમાનો વિજાયનકાલે કમ્મજવાતેહિ સઞ્ચાલેત્વા પરિવત્તિતો ઉદ્ધંપાદો અધોસિરો હુત્વા યોનિમુખાભિમુખો હોતિ, એવં સો કત્થચિ અલગ્ગો બહિ નિક્ખમતિ. વિપજ્જમાનો પન વિપરિવત્તનવસેન યોનિમગ્ગં પિદહિત્વા તિરિયં નિપજ્જતિ, સયમેવ વા યોનિમગ્ગો પિદહતિ, સો તત્થ કમ્મજવાતેહિ અપરાપરં પરિવત્તમાનો બ્યાકુલો મૂળ્હગબ્ભોતિ વુચ્ચતિ. તસ્સાપિ સત્ત દિવસે એવં અહોસિ, તેન વુત્તં ‘‘સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભા’’તિ.

અયઞ્ચ ગબ્ભો સીવલિત્થેરો. તસ્સ કથં સત્ત વસ્સાનિ ગબ્ભવાસદુક્ખં, સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભભાવપ્પત્તિ, માતુ ચસ્સાપિ સોતાપન્નાય અરિયસાવિકાય તથા દુક્ખાનુભવનં જાતન્તિ? વુચ્ચતે – અતીતે કાસિકરાજે બારાણસિયં રજ્જં કારેન્તે એકો કોસલરાજા મહન્તેન બલેનાગન્ત્વા બારાણસિં ગહેત્વા તં રાજાનં મારેત્વા તસ્સ અગ્ગમહેસિં અત્તનો અગ્ગમહેસિં અકાસિ. બારાણસિરઞ્ઞો પન પુત્તો પિતુ મરણકાલે નિદ્ધમનદ્વારેન પલાયિત્વા અત્તનો ઞાતિમિત્તબન્ધવે એકજ્ઝં કત્વા અનુક્કમેન બલં સંહરિત્વા બારાણસિં આગન્ત્વા અવિદૂરે મહન્તં ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા તસ્સ રઞ્ઞો પણ્ણં પેસેસિ ‘‘રજ્જં વા દેતુ, યુદ્ધં વા’’તિ. રાજકુમારસ્સ માતા સાસનં સુત્વા ‘‘યુદ્ધેન કમ્મં નત્થિ, સબ્બદિસાસુ સઞ્ચારં પચ્છિન્દિત્વા બારાણસિનગરં પરિવારેતુ, તતો દારૂદકભત્તપરિક્ખયેન કિલન્તા નગરે મનુસ્સા વિનાવ યુદ્ધેન રાજાનં ગહેત્વા દસ્સન્તી’’તિ પણ્ણં પેસેસિ. સો માતુ સાસનં સુત્વા ચત્તારિ મહાદ્વારાનિ રક્ખન્તો સત્ત વસ્સાનિ નગરં ઉપરુન્ધિ, નગરે મનુસ્સા ચૂળદ્વારેન નિક્ખમિત્વા દારૂદકાનિ આહરન્તિ, સબ્બકિચ્ચાનિ કરોન્તિ.

અથ રાજકુમારસ્સ માતા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘બાલો મમ પુત્તો ઉપાયં ન જાનાતિ, ગચ્છથ, અસ્સ ચૂળદ્વારાનિ પિધાય નગરં ઉપરુન્ધતૂતિ વદેથા’’તિ પુત્તસ્સ ગૂળ્હસાસનં પહિણિ. સો માતુ સાસનં સુત્વા સત્ત દિવસે તથા અકાસિ. નાગરા બહિ નિક્ખમિતું અલભન્તા સત્તમે દિવસે તસ્સ રઞ્ઞો સીસં ગહેત્વા કુમારસ્સ અદંસુ. કુમારો નગરં પવિસિત્વા રજ્જં અગ્ગહેસિ. સો તદા સત્ત વસ્સાનિ નગરરુન્ધનકમ્મનિસ્સન્દેન એતરહિ સત્ત વસ્સાનિ માતુકુચ્છિસઙ્ખાતાય લોહિતકુમ્ભિયા વસિ, અવસેસતો પન સત્તાહં નગરૂપરુન્ધનેન સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભભાવં આપજ્જિ. જાતકટ્ઠકથાયં પન ‘‘સત્ત દિવસાનિ નગરં રુન્ધિત્વા ગહિતકમ્મનિસ્સન્દેન સત્તવસ્સાનિ લોહિતકુમ્ભિયં વસિત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભભાવં આપજ્જી’’તિ વુત્તં. યં પન સો પદુમુત્તરસમ્માસમ્બુદ્ધપાદમૂલે ‘‘લાભીનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ મહાદાનં દત્વા પત્થનં અકાસિ, યઞ્ચ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે નાગરેહિ સદ્ધિં સહસ્સગ્ઘનિકં ગુળદધિં દત્વા પત્થનં અકાસિ, તસ્સાનુભાવેન લાભીનં અગ્ગો જાતો. સુપ્પવાસાપિ ‘‘નગરં રુન્ધિત્વા ગણ્હ, તાતા’’તિ પેસિતભાવેન સત્ત વસ્સાનિ કુચ્છિના ગબ્ભં પરિહરિત્વા સત્તાહં મૂળ્હગબ્ભાજાતા. એવં તે માતાપુત્તા અત્તનો કમ્મસ્સ અનુરૂપં ઈદિસં દુક્ખં પટિસંવેદિંસુ.

તીહિ વિતક્કેહીતિ રતનત્તયગુણાનુસ્સતિપટિસંયુત્તેહિ તીહિ સમ્માવિતક્કેહિ. અધિવાસેતીતિ મૂળ્હગબ્ભતાય ઉપ્પન્નદુક્ખં સહતિ. સા હિ ભગવતો સમ્બુદ્ધભાવં, અરિયસઙ્ઘસ્સ સુપ્પટિપત્તિં, નિબ્બાનસ્સ ચ દુક્ખનિસ્સરણભાવં અનુસ્સરન્તી અત્તનો ઉપ્પજ્જમાનદુક્ખં અમનસિકરણેનેવ અભિભવિત્વા ખમતિ. તેન વુત્તં ‘‘તીહિ વિતક્કેહિ અધિવાસેતી’’તિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધો વતાતિઆદિ તેસં વિતક્કાનં પવત્તિઆકારદસ્સનં. તસ્સત્થો – યો ભગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવા લોકનાથો સમ્મા અવિપરીતં સામં સયમેવ સબ્બધમ્મે અહો વત બુદ્ધો, સો ભગવા એવરૂપસ્સ એતરહિ મયા અનુભવિયમાનસ્સ અઞ્ઞસ્સ ચ એવંજાતિકસ્સ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ પહાનાય અચ્ચન્તં અનુપ્પાદનિરોધાય ધમ્મં કથેતિ, અવિપરીતધમ્મં કથેતિ. અવિપરીતધમ્મદેસનતાય હિ સત્થુ સમ્માસમ્બોધિસિદ્ધિ. તસ્સ યથાવુત્તગુણસ્સ ભગવતો ધમ્મસ્સવનન્તે જાતત્તા સીલદિટ્ઠિસામઞ્ઞેન સંહતત્તા ચ સાવકસઙ્ઘોતિ લદ્ધનામો અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહો સુપ્પટિપન્નો વત અહો વત સમ્મા પટિપન્નો, યો અરિયસઙ્ઘો એવરૂપસ્સ ઈદિસસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ પહાનાય અનુપ્પાદનિરોધાય અનિવત્તિપટિપદં પટિપન્નો. સુસુખં વત અહો વત સુટ્ઠુ સુખં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટં નિબ્બાનં, યસ્મિં નિબ્બાને ઈદિસં વટ્ટદુક્ખં ન ઉપલબ્ભતીતિ. એત્થ ચ પટિપજ્જમાનાપિ પટિપન્ના ઇચ્ચેવ વુત્તા પટિપત્તિયા અનિવત્તિભાવતો. અથ વા ઉપ્પન્નસદ્દો વિય પટિપન્નસદ્દો વત્તમાનત્થોપિ વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો’’તિ.

સામિકન્તિ અત્તનો પતિં કોલિયરાજપુત્તં. આમન્તેસીતિ અભાસિ. મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દાહીતિ મય્હં વચનેન ચક્કલક્ખણપ્પટિમણ્ડિતાનિ વિકસિતપદુમસસ્સિરીકાનિ ભગવતો ચરણાનિ તવ સિરસા વન્દાહિ, ઉત્તમઙ્ગેન અભિવાદનં કરોહીતિ અત્થો. અપ્પાબાધન્તિઆદીસુ આબાધોતિ વિસભાગવેદના વુચ્ચતિ, યા એકદેસે ઉપ્પજ્જિત્વાપિ સકલસરીરં અયપટ્ટેન આબન્ધિત્વા વિય ગણ્હતિ. આતઙ્કોતિ કિચ્છજીવિતકરો રોગો. અથ વા યાપેતબ્બરોગો આતઙ્કો, ઇતરો આબાધો. ખુદ્દકો વા રોગો આતઙ્કો, બલવા આબાધો. કેચિ પન ‘‘અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનો આબાધો, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનો આતઙ્કો’’તિ વદન્તિ. તદુભયસ્સાપિ અભાવં પુચ્છાતિ વદતિ. ગિલાનસ્સેવ ચ ઉટ્ઠાનં નામ ગરુકં હોતિ, કાયે બલં ન હોતિ, તસ્મા નિગ્ગેલઞ્ઞતાય લહુપરિવત્તિસઙ્ખાતં કાયસ્સ લહુટ્ઠાનં સરીરબલઞ્ચ પુચ્છાતિ વદતિ. ફાસુવિહારન્તિ ઠાનનિસિન્નગમનસયનસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સુખવિહારઞ્ચ પુચ્છાતિ વદતિ. અથસ્સ પુચ્છિતબ્બાકારં દસ્સેન્તી ‘‘સુપ્પવાસા, ભન્તે’’તિઆદિમાહ. એવઞ્ચ વદેહીતિ ઇદાનિ વત્તબ્બાકારં નિદસ્સેતિ.

પરમન્તિ વચનસમ્પટિચ્છનં. તેન સાધુ, ભદ્દે, યથા વુત્તં, તથા પટિપજ્જામીતિ દસ્સેતિ. કોલિયપુત્તોતિ સુપ્પવાસાય સામિકો કોલિયરાજપુત્તો. સુખિની હોતૂતિ સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યો સત્થા સુપ્પવાસાય પેસિતવન્દનં સમ્પટિચ્છિત્વા તદનન્તરં અત્તનો મેત્તાવિહારસંસૂચકં બુદ્ધાચિણ્ણં સુખૂપસંહારં તસ્સા સામઞ્ઞતો પકાસેત્વા પુન તસ્સા પુત્તસ્સ ચ ગબ્ભવિપત્તિમૂલકદુક્ખુપ્પત્તિપટિક્ખેપમુખેન સુખૂપસંહારં નિદસ્સેન્તો ‘‘સુખિની…પે… અરોગા, અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ આહ.

સહ વચનાતિ ભગવતો વચનેન સહેવ. યસ્મિં કાલે ભગવા તથા અવોચ, તસ્મિંયેવ કાલે તમ્પિ કમ્મં પરિક્ખયં અગમાસિ. તસ્સ પરિક્ખીણભાવં ઓલોકેત્વા સત્થા તથા અભાસિ. અપરે પન વદન્તિ – સચે તથા સત્થા નાચિક્ખિસ્સા, તતો પરમ્પિ કિઞ્ચિ કાલં તસ્સા તં દુક્ખં અનુબન્ધિસ્સા. યસ્મા પન ભગવતા ‘‘સુખિની અરોગા અરોગઞ્ચ પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ વુત્તં, તસ્મા તસ્સ વચનસમકાલમેવ સો ગબ્ભો બ્યાકુલભાવં વિજહિત્વા સુખેનેવ બહિ નિક્ખમિ, એવં તેસં માતાપુત્તાનં સોત્થિ અહોસિ. અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધાનં બુદ્ધાનુભાવો. યથા હિ પટાચારાય પિયવિપ્પયોગસમ્ભૂતેન સોકેન ઉમ્માદં પત્વા –

‘‘ઉભો પુત્તા કાલકતા, પન્થે મય્હં પતી મતો;

માતા પિતા ચ ભાતા ચ, એકચિતકમ્હિ ઝાયરે’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૨.૪૯૮) –

વત્વા જાતરૂપેનેવ ચરન્તિયા ‘‘સતિં પટિલભાહિ ભગિની’’તિ ભગવતો વચનસમનન્તરમેવ ઉમ્માદો વૂપસમિ, તથા સુપ્પિયાપિ ઉપાસિકા અત્તનાવ અત્તનો ઊરુયં કતેન મહાવણેન વુટ્ઠાતું અસક્કોન્તી સયનપિટ્ઠે નિપન્ના ‘‘આગન્ત્વા મં વન્દતૂ’’તિ વચનસમનન્તરમેવ વણે પાકતિકે જાતે સયમેવ ગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દીતિ એવમાદીનિ વત્થૂનિ ઇધ ઉદાહરિતબ્બાનીતિ.

એવં, ભન્તેતિ, ભન્તે, યથા ભગવા સપુત્તાય માતુયા અરોગભાવં આસીસન્તો આહ – ‘‘સુખિની અરોગા અરોગં પુત્તં વિજાયતૂ’’તિ, તં એવમેવ. ન હિ કદાચિ બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં વચનસ્સ અઞ્ઞથાભાવોતિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘એવમત્થૂ’’તિ વદન્તિ, અપરે ‘‘હોતૂ’’તિ પદસ્સ અત્થં આનેત્વા વણ્ણયન્તિ. અભિનન્દિત્વાતિ કરવીકરુતમઞ્જુના બ્રહ્મસ્સરેન ભગવતા વુચ્ચમાને તસ્મિં વચને પીતિસોમનસ્સપટિલાભતો અભિમુખભાવેન નન્દિત્વા. અનુમોદિત્વાતિ તતો પચ્છાપિ સમ્મોદનં ઉપ્પાદેત્વા, ચિત્તેન વા અભિનન્દિત્વા વાચાય અનુમોદિત્વા, વચનસમ્પત્તિયા વા અભિનન્દિત્વા અત્થસમ્પત્તિયા અનુમોદિત્વા. સકં ઘરં પચ્ચાયાસીતિ અત્તનો ઘરં પટિગચ્છિ. યે પન ‘‘યેન સકં ઘર’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં યદિપિ ય-ત-સદ્દાનં સમ્બન્ધભાવતો ‘‘તેના’’તિ પદં વુત્તમેવ હોતિ, તથાપિ ‘‘પટિયાયિત્વા’’તિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો હોતિ.

વિજાતન્તિ પજાતં, પસુતન્તિ અત્થો. અચ્છરિયન્તિ અન્ધસ્સ પબ્બતારોહનં વિય નિચ્ચં ન હોતીતિ અચ્છરિયં, અયં તાવ સદ્દનયો. અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘અચ્છરાયોગ્ગં અચ્છરિય’’ન્તિ વુત્તં, અચ્છરં પહરિતું યુત્તન્તિ અત્થો. વતાતિ સમ્ભાવને, અહો અચ્છરિયન્તિ અત્થો. ભોતિ ધમ્માલપનં. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અબ્ભુતં.

તથાગતસ્સાતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો – તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો.

કથં ભગવા તથા આગતોતિ તથાગતો? યથા સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્ના પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા આગતાતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યેન અભિનીહારેન તે ભગવન્તો આગતા, તેન અટ્ઠગુણસમન્નાગતેન અયમ્પિ ભગવા આગતો. યથા ચ તે ભગવન્તો દાનપારમિં પૂરેત્વા સીલનેક્ખમ્મપઞ્ઞાવીરિયખન્તિસચ્ચઅધિટ્ઠાનમેત્તાઉપેક્ખાપારમીતિ ઇમા દસ પારમિયો, દસ ઉપપારમિયો, દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજિત્વા પુબ્બયોગપુબ્બચરિયધમ્મક્ખાનઞાતત્થચરિયાદયો પૂરેત્વા બુદ્ધિચરિયાય કોટિં પત્વા આગતા, તથા અયમ્પિ ભગવા આગતો. યથા ચ તે ભગવન્તો ચત્તારો સતિપટ્ઠાને…પે… અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેત્વા બ્રૂહેત્વા આગતા, તથા અયમ્પિ ભગવા આગતો. એવં તથા આગતોતિ તથાગતો.

કથં તથા ગતોતિ તથાગતો? યથા સમ્પતિજાતા તે ભગવન્તો સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાય ઉત્તરાભિમુખા સત્તપદવીતિહારેન ગતા, સેતચ્છત્તે ધારિયમાને સબ્બાવ દિસા અનુવિલોકેસું, આસભિઞ્ચ વાચં ભાસિંસુ લોકે અત્તનો જેટ્ઠસેટ્ઠભાવં પકાસેન્તા, તઞ્ચ નેસં ગમનં તથં અહોસિ અવિતથં અનેકેસં વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભાવેન, તથા અયમ્પિ ભગવા ગતો, તઞ્ચસ્સ ગમનં કથં અહોસિ અવિતથં તેસઞ્ઞેવ વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભાવેન. એવં તથા ગતોતિ તથાગતો.

યથા વા તે ભગવન્તો નેક્ખમ્મેન કામચ્છન્દં પહાય ગતા, અબ્યાપાદેન બ્યાપાદં, આલોકસઞ્ઞાય થિનમિદ્ધં, અવિક્ખેપેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં, ધમ્મવવત્થાનેન વિચિકિચ્છં પહાય ગતા, ઞાણેન અવિજ્જં પદાલેત્વા, પામોજ્જેન અરતિં વિનોદેત્વા, અટ્ઠસમાપત્તીહિ અટ્ઠારસહિ મહાવિપસ્સનાહિ ચતૂહિ ચ અરિયમગ્ગેહિ તં તં પટિપક્ખં પહાય ગતા, એવં અયમ્પિ ભગવા ગતો. એવમ્પિ તથા ગતોતિ તથાગતો.

કથં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો? પથવીધાતુયા કક્ખળલક્ખણં, આપોધાતુયા પગ્ઘરણલક્ખણં, તેજોધાતુયા ઉણ્હત્તલક્ખણં, વાયોધાતુયા વિત્થમ્ભનલક્ખણં, આકાસધાતુયા અસમ્ફુટ્ઠલક્ખણં, રૂપસ્સ રુપ્પનલક્ખણં, વેદનાય વેદયિતલક્ખણં, સઞ્ઞાય સઞ્જાનનલક્ખણં, સઙ્ખારાનં અભિસઙ્ખરણલક્ખણં, વિઞ્ઞાણસ્સ વિજાનનલક્ખણન્તિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં, દ્વાદસન્નં આયતનાનં, અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં, બાવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં, ચતુન્નં સચ્ચાનં, દ્વાદસપદિકસ્સ પચ્ચયાકારસ્સ, ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં, ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં, ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં, પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં, પઞ્ચન્નં બલાનં, સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં, અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ, સત્તન્નં વિસુદ્ધીનં, અમતોગધસ્સ નિબ્બાનસ્સાતિ એવં તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ યં સભાવસરસલક્ખણં, તં તથં અવિતથં અનઞ્ઞથં લક્ખણં ઞાણગતિયા આગતો અવિરજ્ઝિત્વા પત્તો અધિગતોતિ તથાગતો. એવં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો.

કથં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો? તથધમ્મા નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો. તાનિ ચ ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મા તથાનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો.

અપિચ જરામરણસ્સ જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો…પે… સઙ્ખારાનં અવિજ્જાપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો, તથા અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠો…પે... જાતિયા જરામરણસ્સ પચ્ચયટ્ઠો તથો અવિતથો અનઞ્ઞથો, તં સબ્બં ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્માપિ તથાનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો. અભિસમ્બુદ્ધત્થો હિ એત્થ ગતસદ્દોતિ. એવં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો.

કથં તથદસ્સિતાય તથાગતો? યં સદેવકે…પે… સદેવમનુસ્સાય પજાય અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ચક્ખુદ્વારે આપાથમાગચ્છન્તં રૂપારમ્મણં નામ અત્થિ, તં ભગવા સબ્બાકારતો જાનાતિ પસ્સતિ. એવં જાનતા પસ્સતા ચ તેન તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિવસેન વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ લબ્ભમાનકપદવસેન વા ‘‘કતમં તં રૂપં રૂપાયતનં, યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતક’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૬૧૬) નયેન અનેકેહિ નામેહિ તેરસહિ વારેહિ દ્વિપઞ્ઞાસાય નયેહિ વિભજ્જમાનં તથમેવ હોતિ, વિતથં નત્થિ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુ આપાથમાગચ્છન્તેસુ સદ્દાદીસુ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ, તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિં, તં તથાગતસ્સ વિદિતં, તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪).

એવં તથદસ્સિતાય તથાગતો. તત્થ તથદસ્સીઅત્થે તથાગતોતિ પદસમ્ભવો વેદિતબ્બો.

કથં તથવાદિતાય તથાગતો? યં રત્તિં ભગવા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ, એત્થન્તરે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણકાલં યં ભગવતા ભાસિતં લપિતં સુત્તગેય્યાદિ, સબ્બં તં પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણં રાગમદાદિનિમ્મથનં એકસદિસં તથં અવિતથં. તેનાહ –

‘‘યઞ્ચ, ચુન્દ, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ, સબ્બં તં તથેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા, તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૮).

ગદઅત્થો એત્થ ગતસદ્દો. એવં તથવાદિતાય તથાગતો.

અપિચ આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તથો અવિતથો અવિપરીતો આગદો અસ્સાતિ દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ એવમેત્થ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

કથં તથાકારિતાય તથાગતો? ભગવતો હિ વાચાય કાયો અનુલોમેતિ, કાયસ્સપિ વાચા, તસ્મા યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી ચ હોતિ. એવંભૂતસ્સ ચસ્સ યથાવાચા, કાયોપિ તથા ગતો પવત્તોતિ અત્થો. યથા ચ કાયો, વાચાપિ તથા ગતા પવત્તાતિ તથાગતો. તેનાહ –

‘‘યથાવાદી, ભિક્ખવે, તથાગતો તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. ઇતિ યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩).

એવં તથાકારિતાય તથાગતો.

કથં અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો? યસ્મા ઉપરિ ભવગ્ગં હેટ્ઠા અવીચિં પરિયન્તં કરિત્વા તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ સબ્બસત્તે અભિભવતિ સીલેનપિ સમાધિનાપિ પઞ્ઞાયપિ વિમુત્તિયાપિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનેનપિ, ન તસ્સ તુલા વા પમાણં વા અત્થિ, અથ ખો અતુલો અપ્પમેય્યો અનુત્તરો દેવદેવો સક્કાનં અતિસક્કો, બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા સબ્બસત્તુત્તમો, તસ્મા તથાગતો. તેનાહ –

‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તિ, તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩).

તત્રાયં પદસિદ્ધિ – અગદો વિય અગદો, દેસનાવિલાસો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ. તેન સો મહાનુભાવો ભિસક્કો વિય દિબ્બાગદેન સપ્પે સબ્બપરપ્પવાદિનો સદેવકઞ્ચ લોકં અભિભવતિ. ઇતિ સબ્બલોકાભિભવને તથો અવિતથો અવિપરીતો યથાવુત્તોવ અગદો એતસ્સાતિ દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ વેદિતબ્બો. એવં અભિભવનટ્ઠેન તથાગતો.

અપિચ તથાય ગતોતિ તથાગતો, તથં ગતોતિ તથાગતો. તત્થ સકલલોકં તીરણપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અવગતોતિ તથાગતો. લોકસમુદયં પહાનપરિઞ્ઞાય તથાય ગતો અતીતોતિ તથાગતો. લોકનિરોધં સચ્છિકિરિયાય તથાય ગતો અધિગતોતિ તથાગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં તથં ગતો પટિપન્નોતિ તથાગતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘લોકો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો, લોકસ્મા તથાગતો વિસંયુત્તો. લોકસમુદયો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો, લોકસમુદયો તથાગતસ્સ પહીનો, લોકનિરોધો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો, લોકનિરોધો તથાગતસ્સ સચ્છિકતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદા, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા, લોકનિરોધગામિની પટિપદા તથાગતસ્સ ભાવિતા. યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સબ્બં તં તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધં. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩).

અપરેહિપિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો – તથાય આગતોતિ તથાગતો, તથાય ગતોતિ તથાગતો, તથાનિ આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથાવિધોતિ તથાગતો, તથા પવત્તિતોતિ તથાગતો, તથેહિ અગતોતિ તથાગતો, તથા ગતભાવેન તથાગતો.

કથં તથાય આગતોતિ તથાગતો? યા સા ભગવતા સુમેધભૂતેન દીપઙ્કરદસબલસ્સ પાદમૂલે –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં,

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

એવં વુત્તં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં અભિનીહારં સમ્પાદેન્તેન ‘‘અહં સદેવકં લોકં તિણ્ણો તારેસ્સામિ, મુત્તો મોચેસ્સામિ, દન્તો દમેસ્સામિ, સન્તો સમેસ્સામિ, અસ્સત્થો અસ્સાસેસ્સામિ, પરિનિબ્બુતો પરિનિબ્બાપેસ્સામિ, બુદ્ધો બોધેસ્સામી’’તિ મહાપટિઞ્ઞા પવત્તિતા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કિં મે એકેન તિણ્ણેન, પુરિસેન થામદસ્સિના;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, સન્તારેસ્સં સદેવકં.

‘‘ઇમિના મે અધિકારેન, કતેન પુરિસુત્તમે;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, તારેમિ જનતં બહું.

‘‘સંસારસોતં છિન્દિત્વા, વિદ્ધંસેત્વા તયો ભવે;

ધમ્મનાવં સમારુય્હ, સન્તારેસ્સં સદેવકં.

‘‘કિં મે અઞ્ઞાતવેસેન, ધમ્મં સચ્છિકતેનિધ;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, બુદ્ધો હેસ્સં સદેવકે’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૫-૫૮);

તં પનેતં મહાપટિઞ્ઞં સકલસ્સાપિ બુદ્ધકરધમ્મસમુદાયસ્સ પવિચય પચ્ચવેક્ખણસમાદાનાનં કારણભૂતં અવિસંવાદેત્વા લોકનાયકો યસ્મા મહાકપ્પાનં સતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સક્કચ્ચં નિરન્તરં નિરવસેસતો દાનપારમિઆદયો સમતિંસપારમિયો પૂરેત્વા, અઙ્ગપરિચ્ચાગાદયો પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજિત્વા, સચ્ચાધિટ્ઠાનાદીનિ ચત્તારિ અધિટ્ઠાનાનિ પરિબ્રૂહેત્વા, પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારે સમ્ભરિત્વા, પુબ્બયોગપુબ્બચરિયધમ્મક્ખાનઞાતત્થચરિયાદયો ઉક્કંસાપેત્વા, બુદ્ધિચરિયં પરમકોટિં પાપેત્વા, અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ, તસ્મા તસ્સેવ સા મહાપટિઞ્ઞા તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા, ન તસ્સ વાલગ્ગમત્તમ્પિ વિતથં અત્થિ. તથા હિ દીપઙ્કરદસબલો કોણ્ડઞ્ઞો મઙ્ગલો…પે… કસ્સપો ભગવાતિ ઇમે ચતુવીસતિ સમ્માસમ્બુદ્ધા પટિપાટિયા ઉપ્પન્ના ‘‘બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિંસુ. એવં ચતુવીસતિયા બુદ્ધાનં સન્તિકે લદ્ધબ્યાકરણો યે તે કતાભિનીહારેહિ બોધિસત્તેહિ લદ્ધબ્બા આનિસંસા, તે લભિત્વાવ આગતોતિ તાય યથાવુત્તાય મહાપટિઞ્ઞાય તથાય અભિસમ્બુદ્ધભાવં આગતો અધિગતોતિ તથાગતો. એવં તથાય આગતોતિ તથાગતો.

કથં તથાય ગતોતિ તથાગતો? યાય મહાકરુણાય લોકનાથો મહાદુક્ખસમ્બાધપ્પટિપન્નં સત્તનિકાયં દિસ્વા ‘‘તસ્સ નત્થઞ્ઞો કોચિ પટિસ્સરણં, અહમેવ નમિતો સંસારદુક્ખતો મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ સમુસ્સાહિતમાનસો મહાભિનીહારમકાસિ. કત્વા ચ યથાપણિધાનં સકલલોકહિતસમ્પાદનાય ઉસ્સુક્કમાપન્નો અત્તનો કાયજીવિતનિરપેક્ખો પરેસં સોતપથાગમનમત્તેનપિ ચિત્તુત્રાસસમુપ્પાદિકા અતિદુક્કરા દુક્કરચરિયા સમાચરન્તો યથા મહાબોધિયા પટિપત્તિ હાનભાગિયા સંકિલેસભાગિયા ઠિતિભાગિયા વા ન હોતિ, અથ ખો ઉત્તરુત્તરિ વિસેસભાગિયાવ હોતિ, તથા પટિપજ્જમાનો અનુપુબ્બેન નિરવસેસે બોધિસમ્ભારે સમ્પાદેત્વા અભિસમ્બોધિં પાપુણિ. તતો પરઞ્ચ તાયેવ મહાકરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો પવિવેકરતિં પરમઞ્ચ સન્તં વિમોક્ખસુખં પહાય બાલજનબહુલે લોકે તેહિ સમુપ્પાદિતં સમ્માનાવમાનવિપ્પકારં અગણેત્વા વિનેય્યજનસ્સ વિનયનેન નિરવસેસં બુદ્ધકિચ્ચં નિટ્ઠપેસિ. તત્થ યો ભગવતો સત્તેસુ મહાકરુણાય સમોક્કમનાકારો, સો પરતો આવિભવિસ્સતિ. યથા ચ બુદ્ધભૂતસ્સ લોકનાથસ્સ સત્તેસુ મહાકરુણા, એવં બોધિસત્તભૂતસ્સપિ મહાભિનીહારકાલાદીસૂતિ સબ્બત્થ સબ્બદા ચ એકસદિસતાય તથા અવિતથા અનઞ્ઞથા, તસ્મા તીસુપિ અવત્થાસુ સબ્બસત્તેસુ સમાનરસાય તથાય મહાકરુણાય સકલલોકહિતાય ગતો પટિપન્નોતિ તથાગતો. એવં તથાય ગતોતિ તથાગતો.

કથં તથાનિ આગતોતિ તથાગતો? તથાનિ નામ ચત્તારિ અરિયમગ્ગઞાણાનિ. તાનિ હિ ઇદં દુક્ખં, અયં દુક્ખસમુદયો, અયં દુક્ખનિરોધો, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ એવં સબ્બઞેય્યધમ્મસઙ્ગાહકાનં પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતુભૂતાનં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો, સમુદયસ્સ આયૂહનટ્ઠો નિદાનટ્ઠો સંયોગટ્ઠો પલિબોધટ્ઠો, નિરોધસ્સ નિસ્સરણટ્ઠો વિવેકટ્ઠો અસઙ્ખતટ્ઠો અમતટ્ઠો, મગ્ગસ્સ નિય્યાનટ્ઠો હેત્વટ્ઠો દસ્સનટ્ઠો આધિપતેય્યટ્ઠોતિઆદીનં તબ્બિભાગાનઞ્ચ યથાભૂતસભાવાવબોધવિબન્ધકસ્સ સંકિલેસપક્ખસ્સ સમુચ્છિન્દનેન પટિલદ્ધાય તત્થ અસમ્મોહાભિસમયસઙ્ખાતાય અવિપરીતાકારપ્પવત્તિયા ધમ્માનં સભાવસરસલક્ખણસ્સ અવિસંવાદનતો તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ, તાનિ ભગવા અનઞ્ઞનેય્યો સયમેવ આગતો અધિગતો, તસ્મા તથાનિ આગતોતિ તથાગતો.

યથા ચ મગ્ગઞાણાનિ, એવં ભગવતો તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણાનિ ચતુપટિસમ્ભિદાઞાણાનિ ચતુવેસારજ્જઞાણાનિ પઞ્ચગતિપરિચ્છેદઞાણાનિ છઅસાધારણઞાણાનિ સત્તબોજ્ઝઙ્ગવિભાવનઞાણાનિ અટ્ઠમગ્ગઙ્ગવિભાવનઞાણાનિ નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિઞાણાનિ દસબલઞાણાનિ ચ તથભાવે વેદિતબ્બાનિ.

તત્રાયં વિભાવના – યઞ્હિ કિઞ્ચિ અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં હીનાદિભેદભિન્નાસુ અતીતાસુ ખન્ધાયતનધાતૂસુ સભાવકિચ્ચાદિ અવત્થાવિસેસાદિ ખન્ધપ્પટિબદ્ધનામગોત્તાદિ ચ જાનિતબ્બં. અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ ચ અતિસુખુમતિરોહિતવિદૂરદેસેસુપિ રૂપધમ્મેસુ યો તંતંપચ્ચયવિસેસેહિ સદ્ધિં પચ્ચયુપ્પન્નાનં વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધરસફસ્સાદિવિસેસો, તત્થ સબ્બત્થેવ હત્થતલે ઠપિતઆમલકે વિય પચ્ચક્ખતો અપ્પટિહતં ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ, તથા અનાગતાસુ પચ્ચુપ્પન્નાસુ ચાતિ ઇમાનિ તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણાનિ નામ. યથાહ –

‘‘અતીતંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, પચ્ચુપ્પન્નંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૫).

તાનિ પનેતાનિ તત્થ તત્થ ધમ્માનં સભાવસરસલક્ખણસ્સ અવિસંવાદનતો તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ, તાનિ ભગવા સયમ્ભૂઞાણેન અધિગઞ્છીતિ. એવમ્પિ તથાનિ આગતોતિ તથાગતો.

તથા અત્થપ્પટિસમ્ભિદા ધમ્મપ્પટિસમ્ભિદા નિરુત્તિપ્પટિસમ્ભિદા પટિભાનપ્પટિસમ્ભિદાતિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા. તત્થ અત્થપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં અત્થપ્પભેદગતં ઞાણં અત્થપ્પટિસમ્ભિદા. ધમ્મપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં ધમ્મપ્પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપ્પટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં નિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપ્પટિસમ્ભિદા. પટિભાનપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં પટિભાનપ્પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપ્પટિસમ્ભિદા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અત્થે ઞાણં અત્થપ્પટિસમ્ભિદા, ધમ્મે ઞાણં ધમ્મપ્પટિસમ્ભિદા, તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપ્પટિસમ્ભિદા, ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપ્પટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮-૭૨૧).