૩. દણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે કુમારકાતિ દારકા. અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ જેતવનન્તિ અન્તરાસદ્દો ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય, અઞ્ઞત્ર તથાગતા’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૪; ૧૦.૭૫), ‘‘જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ ત્વઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) કારણે આગતો. ‘‘અદ્દસા મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ‘‘અન્તરા વોસાનમાપાદી’’તિઆદીસુ વેમજ્ઝે. ‘‘અપિચાયં, ભિક્ખવે, તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે. સ્વાયમિધાપિ વિવરે વેદિતબ્બો. તસ્મા સાવત્થિયા ચ જેતવનસ્સ ચ વિવરેતિ, એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અન્તરાસદ્દયોગતો ચેત્થ ઉપયોગવચનં ‘‘અન્તરા ચ સાવત્થિં અન્તરા ચ જેતવન’’ન્તિ. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ ગચ્છતી’’તિ એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુજ્જન્તિ, સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ. ઇધ પન યોજેત્વા વુત્તો.

અહિં દણ્ડેન હનન્તીતિ બિલતો નિક્ખમિત્વા ગોચરાય ગચ્છન્તં કણ્હસપ્પં છાતજ્ઝત્તં અનુબન્ધિત્વા યટ્ઠીહિ પોથેન્તિ. તેન ચ સમયેન ભગવા સાવત્થિં પિણ્ડાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે તે દારકે અહિં દણ્ડેન હનન્તે દિસ્વા ‘‘કસ્મા કુમારકા ઇમં અહિં દણ્ડેન હનથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ડંસનભયેન, ભન્તે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઇમે અત્તનો સુખં કરિસ્સામાતિ ઇમં પહરન્તા નિબ્બત્તટ્ઠાને દુક્ખં અનુભવિસ્સન્તિ, અહો અવિજ્જાય નિકતિકોસલ્લ’’ન્તિ ધમ્મસંવેગં ઉપ્પાદેસિ. તેનેવ ચ ધમ્મસંવેગેન ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિ.

તત્થ એતમત્થં વિદિત્વાતિ ‘‘ઇમે દારકા અત્તસુખાય પરદુક્ખં કરોન્તા સયં પરત્થ સુખં ન લભિસ્સન્તી’’તિ એતમત્થં જાનિત્વાતિ એવમેકે વણ્ણેન્તિ. અઞ્ઞેસં દુપ્પટિપન્નાનં સુખપરિયેસનં આયતિં દુક્ખાય સંવત્તતિ, સુપ્પટિપન્નાનં એકન્તેન સુખાય સંવત્તતિ. તસ્મા ‘‘પરવિહેસાવિનિમુત્તા અચ્ચન્તમેવ સુખભાગિનો વત મય્હં ઓવાદપ્પટિકરા’’તિ સોમનસ્સવસેનેવેતમ્પિ સત્થા ઉદાનં ઉદાનેસીતિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘એવં તેહિ કુમારકેહિ પવત્તિતં પરવિહેઠનં સબ્બાકારેન આદીનવતો વિદિત્વા પરવિહેસાય પરાનુકમ્પાય ચ યથાક્કમં આદીનવાનિસંસવિભાવનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ.

તત્થ સુખકામાનીતિ એકન્તેનેવ અત્તનો સુખસ્સ ઇચ્છનતો સુખાનુગિદ્ધાનિ. ભૂતાનીતિ પાણિનો. યો દણ્ડેન વિહિંસતીતિ એત્થ દણ્ડેનાતિ દેસનામત્તં, દણ્ડેન વા લેડ્ડુસત્થપાણિપ્પહારાદીહિ વાતિ અત્થો. અથ વા દણ્ડેનાતિ દણ્ડનેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો સુખકામાનિ સબ્બભૂતાનિ જાતિઆદિના ઘટ્ટનવસેન વચીદણ્ડેન વા પાણિમુગ્ગરસત્થાદીહિ પોથનતાળનચ્છેદનાદિવસેન સરીરદણ્ડેન વા સતં વા સહસ્સં વા ઠાપનવસેન ધનદણ્ડેન વાતિ ઇમેસુ દણ્ડેસુ યેન કેનચિ દણ્ડેન વિહિંસતિ વિહેઠેતિ દુક્ખં પાપેતિ, અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો ન લભતે સુખન્તિ સો પુગ્ગલો અત્તનો સુખં એસન્તો ગવેસન્તો પત્થેન્તો પેચ્ચ પરલોકે મનુસ્સસુખં દિબ્બસુખં નિબ્બાનસુખન્તિ તિવિધમ્પિ સુખં ન લભતિ, અઞ્ઞદત્થુ તેન દણ્ડેન દુક્ખમેવ લભતીતિ અત્થો.

પેચ્ચ સો લભતે સુખન્તિ યો ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પન્નો ‘‘યથાહં સુખકામો દુક્ખપ્પટિકૂલો, એવં સબ્બેપી’’તિ ચિન્તેત્વા સમ્પત્તવિરતિઆદીસુ ઠિતો વુત્તનયેન કેનચિ દણ્ડેન સબ્બાનિપિ ભૂતાનિ ન હિંસતિ ન બાધતિ, સો પુગ્ગલો પરલોકે મનુસ્સભૂતો મનુસ્સસુખં, દેવભૂતો દિબ્બસુખં, ઉભયં અતિક્કમન્તો નિબ્બાનસુખં લભતીતિ. એત્થ ચ તાદિસસ્સ પુગ્ગલસ્સ અવસ્સંભાવિતાય તં સુખં પચ્ચુપ્પન્નં વિય હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘લભતે’’તિ વુત્તં. પુરિમગાથાયપિ એસેવ નયો.

તતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.