૨. રાજસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્બહુલાનન્તિ વિનયપરિયાયેન તયો જના ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તતો પરં સઙ્ઘો. સુત્તન્તપરિયાયેન પન તયો તયો એવ, તતો ઉદ્ધં સમ્બહુલા. તસ્મા ઇધાપિ સુત્તન્તપરિયાયેન સમ્બહુલાતિ વેદિતબ્બા. ઉપટ્ઠાનસાલાયન્તિ ધમ્મસભામણ્ડપે. સા હિ ધમ્મં દેસેતું આગતસ્સ તથાગતસ્સ ભિક્ખૂનં ઉપટ્ઠાનકરણટ્ઠાનન્તિ ‘‘ઉપટ્ઠાનસાલા’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા યત્થ ભિક્ખૂ વિનયં વિનિચ્છિનન્તિ, ધમ્મં કથેન્તિ, સાકચ્છં સમાપજ્જન્તિ, સન્નિપતનવસેન પકતિયા ઉપતિટ્ઠન્તિ, સા સાલાપિ મણ્ડપોપિ ‘‘ઉપટ્ઠાનસાલા’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તત્થાપિ હિ બુદ્ધાસનં નિચ્ચં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. ઇદઞ્હિ બુદ્ધાનં ધરમાનકાલે ભિક્ખૂનં ચારિત્તં. સન્નિસિન્નાનન્તિ નિસજ્જનવસેન સઙ્ગમ્મ નિસિન્નાનં. સન્નિપતિતાનન્તિ તતો તતો આગન્ત્વા સન્નિપતનવસેન સન્નિપતિતાનં. અથ વા બુદ્ધાસનં પુરતો કત્વા સત્થુ સમ્મુખે વિય આદરુપ્પત્તિયા સક્કચ્ચં નિસીદનવસેન સન્નિસિન્નાનં, સમાનજ્ઝાસયત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં અજ્ઝાસયેન સુટ્ઠુ સમ્મા ચ નિપતનવસેન સન્નિપતિતાનં. અયન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનં નિદ્દિસતિ. અન્તરાકથાતિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનં અન્તરા અઞ્ઞા એકા કથા, અથ વા મજ્ઝન્હિકે લદ્ધસ્સ સુગતોવાદસ્સ, સાયં લભિતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સવનસ્સ ચ અન્તરા પવત્તત્તા અન્તરાકથા, સમણસમાચારસ્સેવ વા અન્તરા પવત્તા અઞ્ઞા એકા કથાતિ અન્તરાકથા. ઉદપાદીતિ ઉપ્પન્ના.

ઇમેસં દ્વિન્નં રાજૂનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. મહદ્ધનતરો વાતિઆદીસુ પથવિયં નિખણિત્વા ઠપિતં સત્તરતનનિચયસઙ્ખાતં મહન્તં ધનં એતસ્સાતિ મહદ્ધનો, દ્વીસુ અયં અતિસયેન મહદ્ધનોતિ મહદ્ધનતરો. વાસદ્દો વિકપ્પત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – નિચ્ચપરિબ્બયવસેન મહન્તો ભોગો એતસ્સાતિ મહાભોગો. દેવસિકં પવિસનઆયભૂતો મહન્તો કોસો એતસ્સાતિ મહાકોસો. અપરે પન ‘‘દેવસિકં પવિસનઆયભૂતં મણિસારફેગ્ગુગુમ્બાદિભેદભિન્નં પરિગ્ગહવત્થુ ધનં, તદેવ સારગબ્ભાદીસુ નિહિતં કોસો’’તિ વદન્તિ. વજિરો, મહાનીલો, ઇન્દનીલો, મરકતો, વેળુરિયો, પદુમરાગો, ફુસ્સરાગો, કક્કેતનો, પુલાકો, વિમલો, લોહિતઙ્કો, ફલિકો, પવાળો, જોતિરસો, ગોમુત્તકો, ગોમેદકો, સોગન્ધિકો, મુત્તા, સઙ્ખો, અઞ્જનમૂલો, રાજપટ્ટો, અમતંસકો, પિયકો, બ્રાહ્મણી ચાતિ ચતુબ્બીસતિ મણિ નામ. સત્ત લોહાનિ કહાપણો ચ સારો નામ. સયનચ્છાદનપાવુરણગજદન્તસિલાદીનિ ફેગ્ગુ નામ. ચન્દનાગરુકુઙ્કુમતગરકપ્પૂરાદિ ગુમ્બા નામ. તત્થ પુરિમેન આદિસદ્દેન સાલિવીહિઆદિમુગ્ગમાસાદિપુબ્બણ્ણાપરણ્ણભેદં ધઞ્ઞવિકતિં આદિં કત્વા યં સત્તાનં ઉપભોગપરિભોગભૂતં વત્થુ, તં સબ્બં સઙ્ગય્હતિ. મહન્તં વિજિતં રટ્ઠં એતસ્સાતિ મહાવિજિતો. મહન્તો હત્થિઅસ્સાદિવાહનો એતસ્સાતિ મહાવાહનો. મહન્તં સેનાબલઞ્ચેવ થામબલઞ્ચ એતસ્સાતિ મહબ્બલો. ઇચ્છિતનિબ્બત્તિસઙ્ખાતા પુઞ્ઞકમ્મનિપ્ફન્ના મહતી ઇદ્ધિ એતસ્સાતિ મહિદ્ધિકો. તેજસઙ્ખાતો ઉસ્સાહમન્તપભુસત્તિસઙ્ખાતો વા મહન્તો આનુભાવો એતસ્સાતિ મહાનુભાવો.

એત્થ ચ પઠમેન આયસમ્પદા, દુતિયેન વિત્તૂપકરણસમ્પદા, તતિયેન વિભવસમ્પદા, ચતુત્થેન જનપદસમ્પદા, પઞ્ચમેન યાનસમ્પદા, છટ્ઠેન પરિવારસમ્પદાય સદ્ધિં અત્તસમ્પદા, સત્તમેન પુઞ્ઞકમ્મસમ્પદા, અટ્ઠમેન પભાવસમ્પદા તેસં રાજૂનં પકાસિતા હોતિ. તેન યા સા સામિસમ્પત્તિ, અમચ્ચસમ્પત્તિ, સેનાસમ્પત્તિ, રટ્ઠસમ્પત્તિ, વિભવસમ્પત્તિ, મિત્તસમ્પત્તિ, દુગ્ગસમ્પત્તીતિ સત્ત પકતિસમ્પદા રાજૂનં ઇચ્છિતબ્બા. તા સબ્બા યથારહં પરિદીપિતાતિ વેદિતબ્બા.

દાનાદીહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરિસં રઞ્જેતીતિ રાજા. મગધાનં ઇસ્સરોતિ માગધો. મહતિયા સેનાય સમન્નાગતત્તા સેનિયગોત્તત્તા વા સેનિયો. બિમ્બિ વુચ્ચતિ સુવણ્ણં, તસ્મા સારબિમ્બિવણ્ણતાય બિમ્બિસારો. કેચિ પન ‘‘નામમેવેતં તસ્સ રઞ્ઞો’’તિ વદન્તિ. પચ્ચામિત્તં પરસેનં જિનાતીતિ પસેનદિ. કોસલરટ્ઠસ્સ અધિપતીતિ કોસલો. અયઞ્ચરહીતિ એત્થ ચરહીતિ નિપાતમત્તં. વિપ્પકતાતિ અપરિયોસિતા. અયં તેસં ભિક્ખૂનં અન્તરાકથા અનિટ્ઠિતાતિ અત્થો.

સાયન્હસમયન્તિ સાયન્હે એકં સમયં. પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ તતો તતો રૂપાદિઆરમ્મણતો ચિત્તસ્સ પટિસંહરણતો પટિસલ્લાનસઙ્ખાતાય ફલસમાપત્તિતો યથાકાલપરિચ્છેદં વુટ્ઠિતો. ભગવા હિ પુબ્બણ્હસમયં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભિક્ખૂનં સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા કતભત્તકિચ્ચો ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા વિહારં પવિસિત્વા ગન્ધકુટિપ્પમુખે ઠત્વા વત્તં દસ્સેત્વા ઠિતાનં ભિક્ખૂનં યથાસમુટ્ઠિતં સુગતોવાદં દત્વા તેસુ અરઞ્ઞરુક્ખમૂલાદિદિવાટ્ઠાનં ઉદ્દિસ્સ ગતેસુ ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા ફલસમાપત્તિસુખેન દિવસભાગં વીતિનામેત્વા યથાકાલપરિચ્છેદે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય, ‘‘મય્હં ઉપગમનં આગમયમાના ચતસ્સો પરિસા સકલવિહારં પરિપૂરેન્તિયો નિસિન્ના, ઇદાનિ મે ધમ્મદેસનત્થં ધમ્મસભામણ્ડલં ઉપગન્તું કાલો’’તિ આસનતો વુટ્ઠાય, કેસરસીહો વિય કઞ્ચનગુહાય સુરભિગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા યૂથં ઉપસઙ્કમન્તો મત્તવરવારણો વિય અકાયચાપલ્લેન ચારુવિક્કન્તગમનો અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતબાત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસમુજ્જલાય બ્યામપ્પભાય પરિક્ખેપવિલાસસમ્પન્નાય પભસ્સરકેતુમાલાલઙ્કતાય નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તિયા અચિન્તેય્યાનુભાવાય અનુપમાય બુદ્ધલીલાય સમન્નાગતાય રૂપકાયસમ્પત્તિયા સકલવિહારં એકાલોકં કુરુમાનો ઉપટ્ઠાનસાલં ઉપસઙ્કમિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

એવં ઉપસઙ્કમિત્વા વત્તં દસ્સેત્વા નિસિન્ને તે ભિક્ખૂ તુણ્હીભૂતે દિસ્વા ‘‘મયિ અકથેન્તે ઇમે ભિક્ખૂ બુદ્ધગારવેન કપ્પમ્પિ ન કથેસ્સન્તી’’તિ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ કાય નુત્થાતિ કતમાય નુ ભવથ. ‘‘કાય નોત્થા’’તિપિ પાળિ, સો એવત્થો, ‘‘કાય ન્વેત્થા’’તિપિ પઠન્તિ, તસ્સ કતમાય નુ એત્થાતિ અત્થો. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ભિક્ખવે, કતમાય નામ કથાય ઇધ સન્નિસિન્ના ભવથ, કતમા ચ તુમ્હાકં કથા મમાગમનપચ્ચયા અનિટ્ઠિતા, તં નિટ્ઠાપેસ્સામીતિ એવં સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારેસિ.

ન ખ્વેતન્તિ ન ખો એતં, અયમેવ વા પાઠો. ‘‘ન ખોત’’ન્તિપિ પઠન્તિ, ન ખો એતં ઇચ્ચેવ પદવિભાગો. કુલપુત્તાનન્તિ જાતિઆચારકુલપુત્તાનં. સદ્ધાતિ સદ્ધાય, કમ્મફલસદ્ધાય રતનત્તયસદ્ધાય ચ. અગારસ્માતિ ઘરતો, ગહટ્ઠભાવાતિ અત્થો. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં. પબ્બજિતાનન્તિ ઉપગતાનં. યન્તિ કિરિયાપરામસનં. તત્થાયં પદયોજના – ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે નેવ રાજાભિનીતા ન ચોરાભિનીતા ન ઇણટ્ટા ન જીવિતપકતા પબ્બજિતા, અથ ખો સદ્ધાય અગારતો નિક્ખમિત્વા મમ સાસને પબ્બજિતા, તુમ્હે એતરહિ એવરૂપિં રાજપ્પટિસંયુત્તં તિરચ્છાનકથં કથેય્યાથ, યં એવરૂપાય કથાય કથનં, એતં તુમ્હાકં ન ખો પતિરૂપં ન યુત્તમેવા’’તિ.

એવં સન્નિપતિતાનં પબ્બજિતાનં અપ્પતિરૂપં પટિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ નેસં પતિરૂપં પટિપત્તિં અનુજાનન્તો ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વયં કરણીયં ધમ્મી વા કથા અરિયો વા તુણ્હીભાવો’’તિ આહ. તત્થ વોતિ તુમ્હાકં. કરણીયન્તિ હિ પદં અપેક્ખિત્વા કત્તરિ સામિવચનમેતં, તસ્મા તુમ્હેહીતિ અત્થો. દ્વયં કરણીયન્તિ દ્વે કાતબ્બા. ધમ્મી કથાતિ ચતુસચ્ચધમ્મતો અનપેતા કથા, પવત્તિનિવત્તિપરિદીપિની ધમ્મદેસનાતિ અત્થો. દસકથાવત્થુસઙ્ખાતાપિ હિ ધમ્મકથા તદેકદેસા એવાતિ. અરિયોતિ એકન્તહિતાવહત્તા અરિયો, વિસુદ્ધો ઉત્તમોતિ વા અરિયો. તુણ્હીભાવોતિ સમથવિપસ્સનાભાવનાભૂતં અકથનં. કેચિ પન ‘‘વચીસઙ્ખારપટિપક્ખભાવતો દુતિયજ્ઝાનં અરિયો તુણ્હીભાવો’’તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં અરિયો તુણ્હીભાવો’’તિ વદન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો – ‘‘ભિક્ખવે, ચિત્તવિવેકસ્સ પરિબ્રૂહનત્થં વિવેકટ્ઠકાયા સુઞ્ઞાગારે વિહરન્તા સચે કદાચિ સન્નિપતથ, એવં સન્નિપતિતેહિ તુમ્હેહિ ‘અસ્સુતં સાવેતિ સુતં વા પરિયોદપેતી’તિ વુત્તનયેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સૂપકારાય ખન્ધાદીનં અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તા ધમ્મકથા વા પવત્તેતબ્બા, અઞ્ઞમઞ્ઞં અબ્યાબાધનત્થં ઝાનસમાપત્તિયા વા વિહરિતબ્બ’’ન્તિ.

તત્થ પુરિમેન કરણીયવચનેન અનોતિણ્ણાનં સાસને ઓતરણૂપાયં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન ઓતિણ્ણાનં સંસારતો નિસ્સરણૂપાયં. પુરિમેન વા આગમવેય્યત્તિયે નિયોજેતિ, પચ્છિમેન અધિગમવેય્યત્તિયે. અથ વા પુરિમેન સમ્માદિટ્ઠિયા પઠમં ઉપ્પત્તિહેતું દીપેતિ, દુતિયેન દુતિયં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, હેતૂ દ્વે પચ્ચયા સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય પરતો ચ ઘોસો, પચ્ચત્તઞ્ચ યોનિસો મનસિકારો’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૨૭).

પુરિમેન વા લોકિયસમ્માદિટ્ઠિયા મૂલકારણં વિભાવેતિ, પચ્છિમેન લોકુત્તરસમ્માદિટ્ઠિયા મૂલકારણન્તિ એવમાદિના એત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ કિત્તિતકામસમ્પત્તિતો ઝાનાદિસમ્પત્તિ સન્તતરા ચેવ પણીતતરા ચાતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અરિયવિહારસુખાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ યઞ્ચ કામસુખં લોકેતિ લોકસદ્દો ‘‘ખન્ધલોકો આયતનલોકો ધાતુલોકો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૩, ૭; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨) સઙ્ખારેસુ આગતો.

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ,

દિસા ભન્તિ વિરોચના;

તાવ સહસ્સધા લોકો,

એત્થ તે વત્તતી વસો’’તિ. –

આદીસુ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) ઓકાસે આગતો. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩) સત્તેસુ. ઇધ પન સત્તલોકે ઓકાસલોકે ચ વેદિતબ્બો. તસ્મા અવીચિતો પટ્ઠાય ઉપરિ બ્રહ્મલોકતો હેટ્ઠા એતસ્મિં લોકે યં વત્થુકામે પટિચ્ચ કિલેસકામવસેન ઉપ્પજ્જનતો કામસહગતં સુખં. યઞ્ચિદં દિવિયં સુખન્તિ યઞ્ચ ઇદં દિવિ ભવં દિબ્બવિહારવસેન ચ લદ્ધબ્બં બ્રહ્માનં મનુસ્સાનઞ્ચ રૂપસમાપત્તિસુખં. તણ્હક્ખયસુખસ્સાતિ યં આગમ્મ તણ્હા ખીયતિ, તં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા તણ્હાય ચ પટિપસ્સમ્ભનવસેન પવત્તફલસમાપત્તિસુખં તણ્હક્ખયસુખં નામ, તસ્સ તણ્હક્ખયસુખસ્સ. એતેતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન નિદ્દેસો, એતાનિ સુખાનીતિ અત્થો. કેચિ ઉભયમ્પિ સુખસામઞ્ઞેન ગહેત્વા ‘‘એત’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં ‘‘કલં નાગ્ઘતી’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં.

સોળસિન્તિ સોળસન્નં પૂરણિં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ચક્કવત્તિસુખં આદિં કત્વા સબ્બસ્મિં મનુસ્સલોકે મનુસ્સસુખં, નાગસુપણ્ણાદિલોકે નાગાદીહિ અનુભવિતબ્બં સુખં, ચાતુમહારાજિકાદિદેવલોકે છબ્બિધં કામસુખન્તિ યં એકાદસવિધે કામલોકે ઉપ્પજ્જન્તં કામસુખં, યઞ્ચ ઇદં રૂપારૂપદેવેસુ દિબ્બવિહારભૂતેસુ રૂપારૂપજ્ઝાનેસુ ચ ઉપ્પન્નત્તા ‘‘દિવિય’’ન્તિ લદ્ધનામં લોકિયજ્ઝાનસુખં, સકલમ્પિ તદુભયં તણ્હક્ખયસુખસઙ્ખાતં ફલસમાપત્તિસુખં સોળસ ભાગે કત્વા તતો એકભાગં સોળસભાગગુણે લદ્ધં એકભાગસઙ્ખાતં કલં ન અગ્ઘતીતિ.

અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના ફલસમાપત્તિસામઞ્ઞેન વુત્તા. પાળિયં અવિસેસેન તણ્હક્ખયસ્સ આગતત્તા પઠમફલસમાપત્તિસુખસ્સાપિ કલં લોકિયં ન અગ્ઘતિ એવ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘પથબ્યા એકરજ્જેન, સગ્ગસ્સ ગમનેન વા;

સબ્બલોકાધિપચ્ચેન, સોતાપત્તિફલં વર’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૭૮);

સોતાપત્તિસંયુત્તેપિ વુત્તં –

‘‘કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી ચતુન્નં દીપાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ દેવાનં તાવતિંસાનં સહબ્યતં, સો તત્થ નન્દને વને અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો દિબ્બેહિ ચ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ અસમન્નાગતો. અથ ખો સો અપરિમુત્તોવ નિરયા, અપરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા, અપરિમુત્તો પેત્તિવિસયા, અપરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા. કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પિણ્ડિયાલોપેન યાપેતિ, નન્તકાનિ ચ ધારેતિ, સો ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો, અથ ખો સો પરિમુત્તો નિરયા, પરિમુત્તો તિરચ્છાનયોનિયા, પરિમુત્તો પેત્તિવિસયા, પરિમુત્તો અપાયદુગ્ગતિવિનિપાતા.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં…પે... બુદ્ધો ભગવા’તિ. ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન…પે… વિઞ્ઞૂહી’તિ. સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન…પે… પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ અખણ્ડેહિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકેહિ. ઇમેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો હોતિ. યો ચ, ભિક્ખવે, ચતુન્નં દીપાનં પટિલાભો, યો ચતુન્નં ધમ્માનં પટિલાભો, ચતુન્નં દીપાનં પટિલાભો ચતુન્નં ધમ્માનં પટિલાભસ્સ કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૯૯૭).

એવં ભગવા સબ્બત્થ લોકિયસુખં સઉત્તરં સાતિસયં, લોકુત્તરસુખમેવ અનુત્તરન્તિ અતિસયન્તિ ભાજેસીતિ.

દુતિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.