૧. મુચલિન્દસુત્તવણ્ણના

૧૧. મુચલિન્દવગ્ગસ્સ પઠમે મુચલિન્દમૂલેતિ એત્થ મુચલિન્દો વુચ્ચતિ નીપરુક્ખો. સો ‘‘નિચુલો’’તિપિ વુચ્ચતિ, તસ્સ સમીપે. કેચિ પન ‘‘મુચલોતિ તસ્સ રુક્ખસ્સ નામં, તં વનજેટ્ઠકતાય પન મુચલિન્દોતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. મહા અકાલમેઘોતિ અસમ્પત્તે વસ્સકાલે ઉપ્પન્નમહામેઘો. સો હિ ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેન્તો ઉદપાદિ. સત્તાહવદ્દલિકાતિ તસ્મિં ઉપ્પન્ને સત્તાહં અવિચ્છિન્નવુટ્ઠિકા અહોસિ. સીતવાતદુદ્દિનીતિ સા ચ સત્તાહવદ્દલિકા ઉદકફુસિતસમ્મિસ્સેન સીતવાતેન સમન્તતો પરિબ્ભમન્તેન દુસિતદિવસત્તા દુદ્દિની નામ અહોસિ. મુચલિન્દો નામ નાગરાજાતિ તસ્સેવ મુચલિન્દરુક્ખસ્સ સમીપે પોક્ખરણિયા હેટ્ઠા નાગભવનં અત્થિ, તત્થ નિબ્બત્તો મહાનુભાવો નાગરાજા. સકભવનાતિ અત્તનો નાગભવનતો. સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વાતિ સત્તવારે અત્તનો સરીરભોગેહિ ભગવતો કાયં પરિવારેત્વા. ઉપરિમુદ્ધનિ મહન્તં ફણં વિહચ્ચાતિ ભગવતો મુદ્ધપ્પદેસસ્સ ઉપરિ અત્તનો મહન્તં ફણં પસારેત્વા. ‘‘ફણં કરિત્વા’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો.

તસ્સ કિર નાગરાજસ્સ એતદહોસિ ‘‘ભગવા ચ મય્હં ભવનસમીપે રુક્ખમૂલે નિસિન્નો, અયઞ્ચ સત્તાહવદ્દલિકા વત્તતિ, વાસાગારમસ્સ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્તરતનમયં પાસાદં નિમ્મિનિતું સક્કોન્તોપિ ‘‘એવં કતે કાયસારો ગહિતો ન ભવિસ્સતિ, દસબલસ્સ કાયવેય્યાવચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ મહન્તં અત્તભાવં કત્વા સત્થારં સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણં કત્વા ધારેસિ. ‘‘પરિક્ખેપબ્ભન્તરં લોહપાસાદે ભણ્ડાગારગબ્ભપ્પમાણં અહોસી’’તિ ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તં. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન ‘‘હેટ્ઠાલોહપાસાદપ્પમાણ’’ન્તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૪). ‘‘ઇચ્છિતિચ્છિતેન ઇરિયાપથેન સત્થા વિહરિસ્સતી’’તિ કિર નાગરાજસ્સ અજ્ઝાસયો. ભગવા પન યથાનિસિન્નોવ સત્તાહં વીતિનામેસિ. તઞ્ચ ઠાનં સુપિહિતવાતપાનં સુફુસિતઅગ્ગળદ્વારં કૂટાગારં વિય અહોસિ. મા ભગવન્તં સીતન્તિઆદિ તસ્સ તથા કરિત્વા ઠાનકારણપરિદીપનં. સો હિ ‘‘મા ભગવન્તં સીતં બાધયિત્થ, મા ઉણ્હં, મા ડંસાદિસમ્ફસ્સો બાધયિત્થા’’તિ તથા કરિત્વા અટ્ઠાસિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ સત્તાહવદ્દલિકાય ઉણ્હમેવ નત્થિ, સચે પન અન્તરન્તરા મેઘો વિગચ્છેય્ય, ઉણ્હં ભવેય્ય, તમ્પિ મા બાધયિત્થાતિ એવં તસ્સ ચિન્તેતું યુત્તં. કેચિ પનેત્થ વદન્તિ ‘‘ઉણ્હગ્ગહણં ભોગપરિક્ખેપસ્સ વિપુલભાવકરણે કારણકિત્તનં. ખુદ્દકે હિ તસ્મિં ભગવન્તં નાગસ્સ સરીરસમ્ભૂતા ઉસ્મા બાધેય્ય, વિપુલભાવકરણેન પન તાદિસં ‘મા ઉણ્હં બાધયિત્થા’તિ તથા કરિત્વા અટ્ઠાસી’’તિ.

વિદ્ધન્તિ ઉબ્બિદ્ધં, મેઘવિગમેન દૂરીભૂતન્તિ અત્થો. વિગતવલાહકન્તિ અપગતમેઘં. દેવન્તિ આકાસં. વિદિત્વાતિ ‘‘ઇદાનિ વિગતવલાહકો આકાસો, નત્થિ ભગવતો સીતાદિઉપદ્દવો’’તિ ઞત્વા. વિનિવેઠેત્વાતિ અપનેત્વા. સકવણ્ણન્તિ અત્તનો નાગરૂપં. પટિસંહરિત્વાતિ અન્તરધાપેત્વા. માણવકવણ્ણન્તિ કુમારકરૂપં.

એતમત્થન્તિ વિવેકસુખપ્પટિસંવેદિનો યત્થ કત્થચિ સુખમેવ હોતીતિ એતમત્થં સબ્બાકારેન જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં વિવેકસુખાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ સુખો વિવેકોતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતો ઉપધિવિવેકો સુખો. તુટ્ઠસ્સાતિ ચતુમગ્ગઞાણસન્તોસેન તુટ્ઠસ્સ. સુતધમ્મસ્સાતિ પકાસિતધમ્મસ્સ વિસ્સુતધમ્મસ્સ. પસ્સતોતિ તં વિવેકં, યં વા કિઞ્ચિ પસ્સિતબ્બં નામ, તં સબ્બં અત્તનો વીરિયબલાધિગતેન ઞાણચક્ખુના પસ્સન્તસ્સ. અબ્યાપજ્જન્તિ અકુપ્પનભાવો, એતેન મેત્તાપુબ્બભાગો દસ્સિતો. પાણભૂતેસુ સંયમોતિ સત્તેસુ ચ સંયમો અવિહિંસનભાવો સુખોતિ અત્થો. એતેન કરુણાપુબ્બભાગો દસ્સિતો.

સુખા વિરાગતા લોકેતિ વિગતરાગતાપિ લોકે સુખા. કીદિસી? કામાનં સમતિક્કમોતિ, યા કામાનં સમતિક્કમોતિ વુચ્ચતિ, સા વિગતરાગતાપિ સુખાતિ અત્થો, એતેન અનાગામિમગ્ગો કથિતો. અસ્મિમાનસ્સ યો વિનયોતિ ઇમિના પન અરહત્તં કથિતં. અરહત્તઞ્હિ અસ્મિમાનસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિનયોતિ વુચ્ચતિ, ઇતો પરઞ્ચ સુખં નામ નત્થિ, તેનાહ ‘‘એતં વે પરમં સુખ’’ન્તિ. એવં અરહત્તેન દેસનાય કૂટં ગણ્હીતિ.

પઠમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.