૨. ચાલાથેરીગાથાવણ્ણના

સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાનાતિઆદિકા ચાલાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધેસુ નાલકગામે રૂપસારિબ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ. તસ્સા નામગ્ગહણદિવસે ચાલાતિ નામં અકંસુ, તસ્સા કનિટ્ઠાય ઉપચાલાતિ, અથ તસ્સા કનિટ્ઠાય સીસૂપચાલાતિ. ઇમા તિસ્સોપિ ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભગિનિયો, ઇમાસં પુત્તાનમ્પિ તિણ્ણં ઇદમેવ નામં. યે સન્ધાય થેરગાથાય ‘‘ચાલે ઉપચાલે સીસૂપચાલે’’તિ (થેરગા. ૪૨) આગતં.

ઇમા પન તિસ્સોપિ ભગિનિયો ‘‘ધમ્મસેનાપતિ પબ્બજી’’તિ સુત્વા ‘‘ન હિ નૂન સો ઓરકો ધમ્મવિનયો, ન સા ઓરિકા પબ્બજ્જા, યત્થ અમ્હાકં અય્યો પબ્બજિતો’’તિ ઉસ્સાહજાતા તિબ્બચ્છન્દા અસ્સુમુખં રુદમાનં ઞાતિપરિજનં પહાય પબ્બજિંસુ. પબ્બજિત્વા ચ ઘટેન્તિયો વાયમન્તિયો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અરહત્તં પન પત્વા નિબ્બાનસુખેન ફલસુખેન વિહરન્તિ.

તાસુ ચાલા ભિક્ખુની એકદિવસં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા અન્ધવનં પવિસિત્વા દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ નં મારો ઉપસઙ્કમિત્વા કામેહિ ઉપનેસિ. યં સન્ધાય સુત્તે વુત્તં –

‘‘અથ ખો ચાલા ભિક્ખુની પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરં આદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન અન્ધવનં, તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ચાલા ભિક્ખુની, તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ચાલં ભિક્ખુનિં એતદવોચા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૭).

અન્ધવનમ્હિ દિવાવિહારં નિસિન્નં મારો ઉપસઙ્કમિત્વા બ્રહ્મચરિયવાસતો વિચ્છિન્દિતુકામો ‘‘કં નુ ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસી’’તિઆદિં પુચ્છિ. અથસ્સ સત્થુ ગુણે ધમ્મસ્સ ચ નિય્યાનિકભાવં પકાસેત્વા અત્તનો કતકિચ્ચભાવવિભાવનેન તસ્સ વિસયાતિક્કમં પવેદેસિ. તં સુત્વા મારો દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયિ. અથ સા અત્તના મારેન ચ ભાસિતા ગાથા ઉદાનવસેન કથેન્તી –

૧૮૨. ‘‘સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાન, ભિક્ખુની ભાવિતિન્દ્રિયા;

પટિવિજ્ઝિ પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખં.

૧૮૩. ‘‘કં નુ ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસિ, સમણી વિય દિસ્સતિ;

ન ચ રોચેસિ પાસણ્ડે, કિમિદં ચરસિ મોમુહા.

૧૮૪. ‘‘ઇતો બહિદ્ધા પાસણ્ડા, દિટ્ઠિયો ઉપનિસ્સિતા;

ન તે ધમ્મં વિજાનન્તિ, ન તે ધમ્મસ્સ કોવિદા.

૧૮૫. ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો, બુદ્ધો અપ્પટિપુગ્ગલો;

સો મે ધમ્મમદેસેસિ, દિટ્ઠીનં સમતિક્કમં.

૧૮૬. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

૧૮૭. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, વિહરિં સાસને રતા;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૧૮૮. ‘‘સબ્બત્થ વિહતા નન્દી, તમોક્ખન્ધો પદાલિતો;

એવં જાનાહિ પાપિમ, નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાનાતિ સતિપટ્ઠાનભાવનાવસેન કાયાદીસુ અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તવસેન સતિં સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કત્વા. ભિક્ખુનીતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. ભાવિતિન્દ્રિયાતિ અરિયમગ્ગભાવનાય ભાવિતસદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયા. પટિવિજ્ઝિ પદં સન્તન્તિ સન્તં પદં નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝિ સચ્છાકાસિ. સઙ્ખારૂપસમન્તિ સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપસમહેતુભૂતં. સુખન્તિ અચ્ચન્તસુખં.

‘‘કં નુ ઉદ્દિસ્સા’’તિ ગાથા મારેન વુત્તા. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ઇમસ્મિં લોકે બહૂ સમયા તેસઞ્ચ દેસેતારો બહૂ એવ તિત્થકરા, તેસુ કં નુ ખો ત્વં ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસિ મુણ્ડિતકેસા અસિ. ન કેવલં મુણ્ડાવ, અથ ખો કાસાવધારણેન ચ સમણી વિય દિસ્સતિ. ન ચ રોચેસિ પાસણ્ડેતિ તાપસપરિબ્બાજકાદીનં આદાસભૂતે પાસણ્ડે તે તે સમયન્તરે નેવ રોચેસિ. કિમિદં ચરસિ મોમુહાતિ કિં નામિદં, યં પાસણ્ડવિહિતં ઉજું નિબ્બાનમગ્ગં પહાય અજ્જ કાલિકં કુમગ્ગં પટિપજ્જન્તી અતિવિય મૂળ્હા ચરસિ પરિબ્ભમસીતિ.

તં સુત્વા થેરી પટિવચનદાનમુખેન તં તજ્જેન્તી ‘‘ઇતો બહિદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇતો બહિદ્ધા પાસણ્ડા નામ ઇતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનતો બહિદ્ધા કુટીસકબહુકારાદિકા. તે હિ સત્તાનં તણ્હાપાસં દિટ્ઠિપાસઞ્ચ ડેન્તિ ઓડ્ડેન્તીતિ પાસણ્ડાતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘દિટ્ઠિયો ઉપનિસ્સિતા’’તિ સસ્સતદિટ્ઠિગતાનિ ઉપેચ્ચ નિસ્સિતા, દિટ્ઠિગતાનિ આદિયિંસૂતિ અત્થો. યદગ્ગેન ચ દિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા, તદગ્ગેન પાસણ્ડસન્નિસ્સિતા. ન તે ધમ્મં વિજાનન્તીતિ યે પાસણ્ડિનો સસ્સતદિટ્ઠિગતસન્નિસ્સિતા ‘‘અયં પવત્તિ એવં પવત્તતી’’તિ પવત્તિધમ્મમ્પિ યથાભૂતં ન વિજાનન્તિ. ન તે ધમ્મસ્સ કોવિદાતિ ‘‘અયં નિવત્તિ એવં નિવત્તતી’’તિ નિવત્તિધમ્મસ્સાપિ અકુસલા, પવત્તિધમ્મમગ્ગેપિ હિ તે સંમૂળ્હા, કિમઙ્ગં પન નિવત્તિધમ્મેતિ.

એવં પાસણ્ડવાદાનં અનિય્યાનિકતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કં નુ ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસીતિ પઞ્હં વિસ્સજ્જેતું ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠીનં સમતિક્કમન્તિ સબ્બાસં દિટ્ઠીનં સમતિક્કમનુપાયં દિટ્ઠિજાલવિનિવેઠનં. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચાલાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.