૭. સત્તકનિપાતો

૧. ઉત્તરાથેરીગાથાવણ્ણના

સત્તકનિપાતે મુસલાનિ ગહેત્વાનાતિ ઉત્તરાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી, અનુક્કમેન સમ્ભાવિતકુસલમૂલા સમુપચિતવિમોક્ખસમ્ભારા પરિપક્કવિમુત્તિપરિપાચનીયધમ્મા હુત્વા, ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા ઉત્તરાતિ લદ્ધનામા અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્વા પટાચારાય થેરિયા સન્તિકં ઉપસઙ્કમિ. થેરી તસ્સા ધમ્મં કથેસિ. સા ધમ્મં સુત્વા સંસારે જાતસંવેગા સાસને અભિપ્પસન્ના હુત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિત્વા ચ કતપુબ્બકિચ્ચા પટાચારાય થેરિયા સન્તિકે વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ભાવનમનુયુઞ્જન્તી ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકં ગતત્તા ચ ન ચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૧૭૫. ‘‘મુસલાનિ ગહેત્વાન, ધઞ્ઞં કોટ્ટેન્તિ માણવા;

પુત્તદારાનિ પોસેન્તા, ધનં વિન્દન્તિ માણવા.

૧૭૬. ‘‘ઘટેથ બુદ્ધસાસને, યં કત્વા નાનુતપ્પતિ;

ખિપ્પં પાદાનિ ધોવિત્વા, એકમન્તં નિસીદથ.

૧૭૭. ‘‘ચિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વાન, એકગ્ગં સુસમાહિતં;

પચ્ચવેક્ખથ સઙ્ખારે, પરતો નો ચ અત્તતો.

૧૭૮. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, પટાચારાનુસાસનિં;

પાદે પક્ખાલયિત્વાન, એકમન્તે ઉપાવિસિં.

૧૭૯. ‘‘રત્તિયા પુરિમે યામે, પુબ્બજાતિમનુસ્સરિં;

રત્તિયા મજ્ઝિમે યામે, દિબ્બચક્ખું વિસોધયિં.

૧૮૦. ‘‘રત્તિયા પચ્છિમે યામે, તમોક્ખન્ધં પદાલયિં;

તેવિજ્જા અથ વુટ્ઠાસિં, કતા તે અનુસાસની.

૧૮૧. ‘‘સક્કંવ દેવા તિદસા, સઙ્ગામે અપરાજિતં;

પુરક્ખત્વા વિહસ્સામિ, તેવિજ્જામ્હિ અનાસવા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ ચિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વાનાતિ ભાવનાચિત્તં કમ્મટ્ઠાને ઉપટ્ઠપેત્વા. કથં? એકગ્ગં સુસમાહિતં પચ્ચવેક્ખથાતિ પટિપત્તિં અવેક્ખથ, સઙ્ખારે અનિચ્ચાતિપિ, દુક્ખાતિપિ, અનત્તાતિપિ લક્ખણત્તયં વિપસ્સથાતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ ઓવાદકાલે અત્તનો અઞ્ઞેસઞ્ચ ભિક્ખુનીનં થેરિયાદીનં ઓવાદસ્સ અનુવાદવસેન વુત્તં. પટાચારાનુસાસનિન્તિ પટાચારાય થેરિયા અનુસિટ્ઠિં. ‘‘પટાચારાય સાસન’’ન્તિપિ વા પાઠો.

અથ વુટ્ઠાસિન્તિ તેવિજ્જાભાવપ્પત્તિતો પચ્છા આસનતો વુટ્ઠાસિં. અયમ્પિ થેરી એકદિવસં પટાચારાય થેરિયા સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. ‘‘ન તાવિમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, યાવ મે ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિ નિચ્છયં કત્વા સમ્મસનં આરભિત્વા, અનુક્કમેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપરિવારં અરહત્તં પત્વા એકૂનવીસતિયા પચ્ચવેક્ખણાઞાણાય પવત્તાય ‘‘ઇદાનિમ્હિ કતકિચ્ચા’’તિ સોમનસ્સજાતા ઇમા ગાથા ઉદાનેત્વા પાદે પસારેસિ અરુણુગ્ગમનવેલાયં. તતો સમ્મદેવ વિભાતાય રત્તિયા થેરિયા સન્તિકં ઉપગન્ત્વા ઇમા ગાથા પચ્ચુદાહાસિ. તેન વુત્તં ‘‘કતા તે અનુસાસની’’તિઆદિ. સેસં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

ઉત્તરાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચાલાથેરીગાથાવણ્ણના

સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાનાતિઆદિકા ચાલાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધેસુ નાલકગામે રૂપસારિબ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ. તસ્સા નામગ્ગહણદિવસે ચાલાતિ નામં અકંસુ, તસ્સા કનિટ્ઠાય ઉપચાલાતિ, અથ તસ્સા કનિટ્ઠાય સીસૂપચાલાતિ. ઇમા તિસ્સોપિ ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભગિનિયો, ઇમાસં પુત્તાનમ્પિ તિણ્ણં ઇદમેવ નામં. યે સન્ધાય થેરગાથાય ‘‘ચાલે ઉપચાલે સીસૂપચાલે’’તિ (થેરગા. ૪૨) આગતં.

ઇમા પન તિસ્સોપિ ભગિનિયો ‘‘ધમ્મસેનાપતિ પબ્બજી’’તિ સુત્વા ‘‘ન હિ નૂન સો ઓરકો ધમ્મવિનયો, ન સા ઓરિકા પબ્બજ્જા, યત્થ અમ્હાકં અય્યો પબ્બજિતો’’તિ ઉસ્સાહજાતા તિબ્બચ્છન્દા અસ્સુમુખં રુદમાનં ઞાતિપરિજનં પહાય પબ્બજિંસુ. પબ્બજિત્વા ચ ઘટેન્તિયો વાયમન્તિયો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અરહત્તં પન પત્વા નિબ્બાનસુખેન ફલસુખેન વિહરન્તિ.

તાસુ ચાલા ભિક્ખુની એકદિવસં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા અન્ધવનં પવિસિત્વા દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ નં મારો ઉપસઙ્કમિત્વા કામેહિ ઉપનેસિ. યં સન્ધાય સુત્તે વુત્તં –

‘‘અથ ખો ચાલા ભિક્ખુની પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરં આદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન અન્ધવનં, તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ. અથ ખો મારો પાપિમા યેન ચાલા ભિક્ખુની, તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ચાલં ભિક્ખુનિં એતદવોચા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૭).

અન્ધવનમ્હિ દિવાવિહારં નિસિન્નં મારો ઉપસઙ્કમિત્વા બ્રહ્મચરિયવાસતો વિચ્છિન્દિતુકામો ‘‘કં નુ ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસી’’તિઆદિં પુચ્છિ. અથસ્સ સત્થુ ગુણે ધમ્મસ્સ ચ નિય્યાનિકભાવં પકાસેત્વા અત્તનો કતકિચ્ચભાવવિભાવનેન તસ્સ વિસયાતિક્કમં પવેદેસિ. તં સુત્વા મારો દુક્ખી દુમ્મનો તત્થેવન્તરધાયિ. અથ સા અત્તના મારેન ચ ભાસિતા ગાથા ઉદાનવસેન કથેન્તી –

૧૮૨. ‘‘સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાન, ભિક્ખુની ભાવિતિન્દ્રિયા;

પટિવિજ્ઝિ પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખં.

૧૮૩. ‘‘કં નુ ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસિ, સમણી વિય દિસ્સતિ;

ન ચ રોચેસિ પાસણ્ડે, કિમિદં ચરસિ મોમુહા.

૧૮૪. ‘‘ઇતો બહિદ્ધા પાસણ્ડા, દિટ્ઠિયો ઉપનિસ્સિતા;

ન તે ધમ્મં વિજાનન્તિ, ન તે ધમ્મસ્સ કોવિદા.

૧૮૫. ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો, બુદ્ધો અપ્પટિપુગ્ગલો;

સો મે ધમ્મમદેસેસિ, દિટ્ઠીનં સમતિક્કમં.

૧૮૬. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

૧૮૭. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, વિહરિં સાસને રતા;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૧૮૮. ‘‘સબ્બત્થ વિહતા નન્દી, તમોક્ખન્ધો પદાલિતો;

એવં જાનાહિ પાપિમ, નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાનાતિ સતિપટ્ઠાનભાવનાવસેન કાયાદીસુ અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તવસેન સતિં સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કત્વા. ભિક્ખુનીતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. ભાવિતિન્દ્રિયાતિ અરિયમગ્ગભાવનાય ભાવિતસદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયા. પટિવિજ્ઝિ પદં સન્તન્તિ સન્તં પદં નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝિ સચ્છાકાસિ. સઙ્ખારૂપસમન્તિ સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપસમહેતુભૂતં. સુખન્તિ અચ્ચન્તસુખં.

‘‘કં નુ ઉદ્દિસ્સા’’તિ ગાથા મારેન વુત્તા. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ઇમસ્મિં લોકે બહૂ સમયા તેસઞ્ચ દેસેતારો બહૂ એવ તિત્થકરા, તેસુ કં નુ ખો ત્વં ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસિ મુણ્ડિતકેસા અસિ. ન કેવલં મુણ્ડાવ, અથ ખો કાસાવધારણેન ચ સમણી વિય દિસ્સતિ. ન ચ રોચેસિ પાસણ્ડેતિ તાપસપરિબ્બાજકાદીનં આદાસભૂતે પાસણ્ડે તે તે સમયન્તરે નેવ રોચેસિ. કિમિદં ચરસિ મોમુહાતિ કિં નામિદં, યં પાસણ્ડવિહિતં ઉજું નિબ્બાનમગ્ગં પહાય અજ્જ કાલિકં કુમગ્ગં પટિપજ્જન્તી અતિવિય મૂળ્હા ચરસિ પરિબ્ભમસીતિ.

તં સુત્વા થેરી પટિવચનદાનમુખેન તં તજ્જેન્તી ‘‘ઇતો બહિદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇતો બહિદ્ધા પાસણ્ડા નામ ઇતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનતો બહિદ્ધા કુટીસકબહુકારાદિકા. તે હિ સત્તાનં તણ્હાપાસં દિટ્ઠિપાસઞ્ચ ડેન્તિ ઓડ્ડેન્તીતિ પાસણ્ડાતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘દિટ્ઠિયો ઉપનિસ્સિતા’’તિ સસ્સતદિટ્ઠિગતાનિ ઉપેચ્ચ નિસ્સિતા, દિટ્ઠિગતાનિ આદિયિંસૂતિ અત્થો. યદગ્ગેન ચ દિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા, તદગ્ગેન પાસણ્ડસન્નિસ્સિતા. ન તે ધમ્મં વિજાનન્તીતિ યે પાસણ્ડિનો સસ્સતદિટ્ઠિગતસન્નિસ્સિતા ‘‘અયં પવત્તિ એવં પવત્તતી’’તિ પવત્તિધમ્મમ્પિ યથાભૂતં ન વિજાનન્તિ. ન તે ધમ્મસ્સ કોવિદાતિ ‘‘અયં નિવત્તિ એવં નિવત્તતી’’તિ નિવત્તિધમ્મસ્સાપિ અકુસલા, પવત્તિધમ્મમગ્ગેપિ હિ તે સંમૂળ્હા, કિમઙ્ગં પન નિવત્તિધમ્મેતિ.

એવં પાસણ્ડવાદાનં અનિય્યાનિકતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કં નુ ઉદ્દિસ્સ મુણ્ડાસીતિ પઞ્હં વિસ્સજ્જેતું ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠીનં સમતિક્કમન્તિ સબ્બાસં દિટ્ઠીનં સમતિક્કમનુપાયં દિટ્ઠિજાલવિનિવેઠનં. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચાલાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉપચાલાથેરીગાથાવણ્ણના

સતિમતીતિઆદિકા ઉપચાલાય થેરિયા ગાથા. તસ્સા વત્થુ ચાલાય થેરિયા વત્થુમ્હિ વુત્તમેવ. અયમ્પિ હિ ચાલા વિય પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા ઉદાનેન્તી –

૧૮૯. ‘‘સતિમતી ચક્ખુમતી, ભિક્ખુની ભાવિતિન્દ્રિયા;

પટિવિજ્ઝિ પદં સન્તં, અકાપુરિસસેવિત’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ સતિમતીતિ સતિસમ્પન્ના, પુબ્બભાગે પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતા હુત્વા પચ્છા અરિયમગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા ઉત્તમાય સતિયા સમન્નાગતાતિ અત્થો. ચક્ખુમતીતિ પઞ્ઞાચક્ખુના સમન્નાગતા, આદિતો ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમન્નાગતા હુત્વા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા પરમેન પઞ્ઞાચક્ખુના સમન્નાગતાતિ વુત્તં હોતિ. અકાપુરિસસેવિતન્તિ અલામકપુરિસેહિ ઉત્તમપુરિસેહિ અરિયેહિ બુદ્ધાદીહિ સેવિતં.

‘‘કિન્નુ જાતિં ન રોચેસી’’તિ ગાથા થેરિં કામેસુ ઉપહારેતુકામેન મારેન વુત્તા. ‘‘કિં નુ ત્વં ભિક્ખુનિ ન રોચેસી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૭) હિ મારેન પુટ્ઠા થેરી આહ – ‘‘જાતિં ખ્વાહં, આવુસો, ન રોચેમી’’તિ. અથ નં મારો જાતસ્સ કામા પરિભોગા, તસ્મા જાતિપિ ઇચ્છિતબ્બા, કામાપિ પરિભુઞ્જિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો –

૧૯૦. ‘‘કિન્નુ જાતિં ન રોચેસિ, જાતો કામાનિ ભુઞ્જતિ;

ભુઞ્જાહિ કામરતિયો, માહુ પચ્છાનુતાપિની’’તિ. –

ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – કિં નુ તં કારણં, યેન ત્વં ઉપચાલે જાતિં ન રોચેસિ ન રોચેય્યાસિ, ન તં કારણં અત્થિ. યસ્મા જાતો કામાનિ ભુઞ્જતિ ઇધ જાતો કામગુણસંહિતાનિ રૂપાદીનિ પટિસેવન્તો કામસુખં પરિભુઞ્જતિ. ન હિ અજાતસ્સ તં અત્થિ, તસ્મા ભુઞ્જાહિ કામરતિયો કામખિડ્ડારતિયો અનુભવ. માહુ પચ્છાનુતાપિની ‘‘યોબ્બઞ્ઞે સતિ વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ ન મયા કામસુખમનુભૂત’’ન્તિ પચ્છાનુતાપિની મા અહોસિ. ઇમસ્મિં લોકે ધમ્મા નામ યાવદેવ અત્થાધિગમત્થો અત્થો ચ કામસુખત્થોતિ પાકટોયમત્થોતિ અધિપ્પાયો.

તં સુત્વા થેરી જાતિયા દુક્ખનિમિત્તતં અત્તનો ચ તસ્સ વિસયાતિક્કમં વિભાવેત્વા તજ્જેન્તી –

૧૯૧. ‘‘જાતસ્સ મરણં હોતિ, હત્થપાદાન છેદનં;

વધબન્ધપરિક્લેસં, જાતો દુક્ખં નિગચ્છતિ.

૧૯૨. ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો, સમ્બુદ્ધો અપરાજિતો;

સો મે ધમ્મમદેસેસિ, જાતિયા સમતિક્કમં.

૧૯૩. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

૧૯૪. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, વિહરિં સાસને રતા;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૧૯૫. ‘‘સબ્બત્થ વિહતા નન્દી, તમોક્ખન્ધો પદાલિતો;

એવં જાનાહિ પાપિમ, નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ જાતસ્સ મરણં હોતીતિ યસ્મા જાતસ્સ સત્તસ્સ મરણં હોતિ, ન અજાતસ્સ. ન કેવલં મરણમેવ, અથ ખો જરારોગાદયો યત્તકાનત્થા, સબ્બેપિ તે જાતસ્સ હોન્તિ જાતિહેતુકા. તેનાહ ભગવા – ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તી’’તિ (મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧). તેનેવાહ – ‘‘હત્થપાદાન છેદન’’ન્તિ હત્થપાદાનં છેદનં જાતસ્સેવ હોતિ, ન અજાતસ્સ. હત્થપાદછેદનાપદેસેન ચેત્થ બાત્તિંસ કમ્મકારણાપિ દસ્સિતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ – ‘‘વધબન્ધપરિક્લેસં, જાતો દુક્ખં નિગચ્છતી’’તિ. જીવિતવિયોજનમુટ્ઠિપ્પહારાદિસઙ્ખાતં વધપરિક્લેસઞ્ચેવ અન્દુબન્ધનાદિસઙ્ખાતં બન્ધપરિક્લેસં અઞ્ઞઞ્ચ યંકિઞ્ચિ દુક્ખં નામ તં સબ્બં જાતો એવ નિગચ્છતિ, ન અજાતો, તસ્મા જાતિં ન રોચેમીતિ.

ઇદાનિ જાતિયા કામાનઞ્ચ અચ્ચન્તમેવ અત્તના સમતિક્કન્તભાવં મૂલતો પટ્ઠાય દસ્સેન્તી – ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અપરાજિતોતિ કિલેસમારાદિના કેનચિ ન પરાજિતો. સત્થા હિ સબ્બાભિભૂ સદેવકં લોકં અઞ્ઞદત્થુ અભિભવિત્વા ઠિતો, તસ્મા અપરાજિતો. સેસં વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

ઉપચાલાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.