૩. ઉપચાલાથેરીગાથાવણ્ણના

સતિમતીતિઆદિકા ઉપચાલાય થેરિયા ગાથા. તસ્સા વત્થુ ચાલાય થેરિયા વત્થુમ્હિ વુત્તમેવ. અયમ્પિ હિ ચાલા વિય પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા ઉદાનેન્તી –

૧૮૯. ‘‘સતિમતી ચક્ખુમતી, ભિક્ખુની ભાવિતિન્દ્રિયા;

પટિવિજ્ઝિ પદં સન્તં, અકાપુરિસસેવિત’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ સતિમતીતિ સતિસમ્પન્ના, પુબ્બભાગે પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતા હુત્વા પચ્છા અરિયમગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા ઉત્તમાય સતિયા સમન્નાગતાતિ અત્થો. ચક્ખુમતીતિ પઞ્ઞાચક્ખુના સમન્નાગતા, આદિતો ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમન્નાગતા હુત્વા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા પરમેન પઞ્ઞાચક્ખુના સમન્નાગતાતિ વુત્તં હોતિ. અકાપુરિસસેવિતન્તિ અલામકપુરિસેહિ ઉત્તમપુરિસેહિ અરિયેહિ બુદ્ધાદીહિ સેવિતં.

‘‘કિન્નુ જાતિં ન રોચેસી’’તિ ગાથા થેરિં કામેસુ ઉપહારેતુકામેન મારેન વુત્તા. ‘‘કિં નુ ત્વં ભિક્ખુનિ ન રોચેસી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૭) હિ મારેન પુટ્ઠા થેરી આહ – ‘‘જાતિં ખ્વાહં, આવુસો, ન રોચેમી’’તિ. અથ નં મારો જાતસ્સ કામા પરિભોગા, તસ્મા જાતિપિ ઇચ્છિતબ્બા, કામાપિ પરિભુઞ્જિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો –

૧૯૦. ‘‘કિન્નુ જાતિં ન રોચેસિ, જાતો કામાનિ ભુઞ્જતિ;

ભુઞ્જાહિ કામરતિયો, માહુ પચ્છાનુતાપિની’’તિ. –

ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – કિં નુ તં કારણં, યેન ત્વં ઉપચાલે જાતિં ન રોચેસિ ન રોચેય્યાસિ, ન તં કારણં અત્થિ. યસ્મા જાતો કામાનિ ભુઞ્જતિ ઇધ જાતો કામગુણસંહિતાનિ રૂપાદીનિ પટિસેવન્તો કામસુખં પરિભુઞ્જતિ. ન હિ અજાતસ્સ તં અત્થિ, તસ્મા ભુઞ્જાહિ કામરતિયો કામખિડ્ડારતિયો અનુભવ. માહુ પચ્છાનુતાપિની ‘‘યોબ્બઞ્ઞે સતિ વિજ્જમાનેસુ ભોગેસુ ન મયા કામસુખમનુભૂત’’ન્તિ પચ્છાનુતાપિની મા અહોસિ. ઇમસ્મિં લોકે ધમ્મા નામ યાવદેવ અત્થાધિગમત્થો અત્થો ચ કામસુખત્થોતિ પાકટોયમત્થોતિ અધિપ્પાયો.

તં સુત્વા થેરી જાતિયા દુક્ખનિમિત્તતં અત્તનો ચ તસ્સ વિસયાતિક્કમં વિભાવેત્વા તજ્જેન્તી –

૧૯૧. ‘‘જાતસ્સ મરણં હોતિ, હત્થપાદાન છેદનં;

વધબન્ધપરિક્લેસં, જાતો દુક્ખં નિગચ્છતિ.

૧૯૨. ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો, સમ્બુદ્ધો અપરાજિતો;

સો મે ધમ્મમદેસેસિ, જાતિયા સમતિક્કમં.

૧૯૩. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

૧૯૪. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, વિહરિં સાસને રતા;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૧૯૫. ‘‘સબ્બત્થ વિહતા નન્દી, તમોક્ખન્ધો પદાલિતો;

એવં જાનાહિ પાપિમ, નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ જાતસ્સ મરણં હોતીતિ યસ્મા જાતસ્સ સત્તસ્સ મરણં હોતિ, ન અજાતસ્સ. ન કેવલં મરણમેવ, અથ ખો જરારોગાદયો યત્તકાનત્થા, સબ્બેપિ તે જાતસ્સ હોન્તિ જાતિહેતુકા. તેનાહ ભગવા – ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તી’’તિ (મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧). તેનેવાહ – ‘‘હત્થપાદાન છેદન’’ન્તિ હત્થપાદાનં છેદનં જાતસ્સેવ હોતિ, ન અજાતસ્સ. હત્થપાદછેદનાપદેસેન ચેત્થ બાત્તિંસ કમ્મકારણાપિ દસ્સિતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ – ‘‘વધબન્ધપરિક્લેસં, જાતો દુક્ખં નિગચ્છતી’’તિ. જીવિતવિયોજનમુટ્ઠિપ્પહારાદિસઙ્ખાતં વધપરિક્લેસઞ્ચેવ અન્દુબન્ધનાદિસઙ્ખાતં બન્ધપરિક્લેસં અઞ્ઞઞ્ચ યંકિઞ્ચિ દુક્ખં નામ તં સબ્બં જાતો એવ નિગચ્છતિ, ન અજાતો, તસ્મા જાતિં ન રોચેમીતિ.

ઇદાનિ જાતિયા કામાનઞ્ચ અચ્ચન્તમેવ અત્તના સમતિક્કન્તભાવં મૂલતો પટ્ઠાય દસ્સેન્તી – ‘‘અત્થિ સક્યકુલે જાતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અપરાજિતોતિ કિલેસમારાદિના કેનચિ ન પરાજિતો. સત્થા હિ સબ્બાભિભૂ સદેવકં લોકં અઞ્ઞદત્થુ અભિભવિત્વા ઠિતો, તસ્મા અપરાજિતો. સેસં વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

ઉપચાલાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.