૮. સોણાથેરીગાથાવણ્ણના

દસ પુત્તે વિજાયિત્વાતિઆદિકા સોણાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં આરદ્ધવીરિયાનં ભિક્ખુનીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા, અધિકારકમ્મં કત્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા, તતો ચુતા કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા પતિકુલં ગતા દસ પુત્તધીતરો લભિત્વા બહુપુત્તિકાતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સા સામિકે પબ્બજિતે વયપ્પત્તે પુત્તધીતરો ઘરાવાસે પતિટ્ઠાપેત્વા સબ્બં ધનં પુત્તાનં વિભજિત્વા અદાસિ, ન કિઞ્ચિ અત્તનો ઠપેસિ. તં પુત્તા ચ ધીતરો ચ કતિપાહમેવ ઉપટ્ઠહિત્વા પરિભવં અકંસુ. સા ‘‘કિં મય્હં ઇમેહિ પરિભવાય ઘરે વસન્તિયા’’તિ ભિક્ખુનિયો ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તં ભિક્ખુનિયો પબ્બાજેસું. સા લદ્ધૂપસમ્પદા ‘‘અહં મહલ્લિકાકાલે પબ્બજિત્વા અપ્પમત્તાય ભવિતબ્બ’’ન્તિ ભિક્ખુનીનં વત્તપટિવત્તં કરોન્તી ‘‘સબ્બરત્તિં સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ હેટ્ઠાપાસાદે એકથમ્ભં હત્થેન ગહેત્વા તં અવિજહમાના સમણધમ્મં કરોન્તી ચઙ્કમમાનાપિ ‘‘અન્ધકારે ઠાને રુક્ખાદીસુ યત્થ કત્થચિ મે સીસં પટિહઞ્ઞેય્યા’’તિ રુક્ખં હત્થેન ગહેત્વા તં અવિજહમાનાવ સમણધમ્મં કરોતિ. તતો પટ્ઠાય સા આરદ્ધવીરિયતાય પાકટા અહોસિ. સત્થા તસ્સા ઞાણપરિપાકં દિસ્વા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં ફરિત્વા સમ્મુખે નિસિન્નો વિય અત્તાનં દસ્સેત્વા –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં ધમ્મમુત્તમં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો ધમ્મમુત્તમ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૧૫) –

ગાથં અભાસિ. સા ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૩.૨૨૦-૨૪૩) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદા સેટ્ઠિકુલે જાતા, સુખિતા પૂજિતા પિયા;

ઉપેત્વા તં મુનિવરં, અસ્સોસિં મધુરં વચં.

‘‘આરદ્ધવીરિયાનગ્ગં, વણ્ણેસિ ભિક્ખુનિં જિનો;

તં સુત્વા મુદિતા હુત્વા, કારં કત્વાન સત્થુનો.

‘‘અભિવાદિય સમ્બુદ્ધં, ઠાનં તં પત્થયિં તદા;

અનુમોદિ મહાવીરો, સિજ્ઝતં પણિધી તવ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદા, ઓરસા ધમ્મનિમ્મિતા;

સોણાતિ નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવિકા.

‘‘તં સુત્વા મુદિતા હુત્વા, યાવજીવં તદા જિનં;

મેત્તચિત્તા પરિચરિં, પચ્ચયેહિ વિનાયકં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતા સેટ્ઠિકુલે અહં;

સાવત્થિયં પુરવરે, ઇદ્ધે ફીતે મહદ્ધને.

‘‘યદા ચ યોબ્બનપ્પત્તા, ગન્ત્વા પતિકુલં અહં;

દસ પુત્તાનિ અજનિં, સુરૂપાનિ વિસેસતો.

‘‘સુખેધિતા ચ તે સબ્બે, જનનેત્તમનોહરા;

અમિત્તાનમ્પિ રુચિતા, મમ પગેવ તે સિયા.

‘‘તતો મય્હં અકામાય, દસપુત્તપુરક્ખતો;

પબ્બજિત્થ સ મે ભત્તા, દેવદેવસ્સ સાસને.

‘‘તદેકિકા વિચિન્તેસિં, જીવિતેનાલમત્થુ મે;

ચત્તાય પતિપુત્તેહિ, વુડ્ઢાય ચ વરાકિયા.

‘‘અહમ્પિ તત્થ ગચ્છિસ્સં, સમ્પત્તો યત્થ મે પતિ;

એવાહં ચિન્તયિત્વાન, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘તતો ચ મં ભિક્ખુનિયો, એકં ભિક્ખુનુપસ્સયે;

વિહાય ગચ્છુમોવાદં, તાપેહિ ઉદકં ઇતિ.

‘‘તદા ઉદકમાહિત્વા, ઓકિરિત્વાન કુમ્ભિયા;

ચુલ્લે ઠપેત્વા આસીના, તતો ચિત્તં સમાદહિં.

‘‘ખન્ધે અનિચ્ચતો દિસ્વા, દુક્ખતો ચ અનત્તતો;

ખેપેત્વા આસવે સબ્બે, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘તદાગન્ત્વા ભિક્ખુનિયો, ઉણ્હોદકમપુચ્છિસું;

તેજોધાતુમધિટ્ઠાય, ખિપ્પં સન્તાપયિં જલં.

‘‘વિમ્હિતા તા જિનવરં, એતમત્થમસાવયું;

તં સુત્વા મુદિતો નાથો, ઇમં ગાથં અભાસથ.

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, કુસીતો હીનવીરિયો;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, વીરિયમારભતો દળ્હં.

‘‘આરાધિતો મહાવીરો, મયા સુપ્પટિપત્તિયા;

આરદ્ધવીરિયાનગ્ગં, મમાહ સ મહામુનિ.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ નં ભગવા ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તો આરદ્ધવીરિયાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. સા એકદિવસં અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૧૦૨. ‘‘દસ પુત્તે વિજાયિત્વા, અસ્મિં રૂપસમુસ્સયે;

તતોહં દુબ્બલા જિણ્ણા, ભિક્ખુનિં ઉપસઙ્કમિં.

૧૦૩. ‘‘સા મે ધમ્મમદેસેસિ, ખન્ધાયતનધાતુયો;

તસ્સા ધમ્મં સુણિત્વાન, કેસે છેત્વાન પબ્બજિં.

૧૦૪. ‘‘તસ્સા મે સિક્ખમાનાય, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, યત્થ મે વુસિતં પુરે.

૧૦૫. ‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેમિ, એકગ્ગા સુસમાહિતા;

અનન્તરાવિમોક્ખાસિં, અનુપાદાય નિબ્બુતા.

૧૦૬. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા, તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકા;

ધિ તવત્થુ જરે જમ્મે, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ રૂપસમુસ્સયેતિ રૂપસઙ્ખાતે સમુસ્સયે. અયઞ્હિ રૂપસદ્દો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૬૦) રૂપાયતને આગતો. ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૮૧) રૂપક્ખન્ધે. ‘‘પિયરૂપે સાતરૂપે રજ્જતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૦૯) સભાવે. ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૩૮; અ. નિ. ૧.૪૨૭-૪૩૪) કસિણાયતને. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૩૯; અ. નિ. ૧.૪૩૫-૪૪૨) રૂપઝાને. ‘‘અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ મંસઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) રૂપકાયે. ઇધાપિ રૂપકાયેવ દટ્ઠબ્બો. સમુસ્સયસદ્દોપિ અટ્ઠીનં સરીરસ્સ પરિયાયો. ‘‘સતન્તિ સમુસ્સયા’’તિઆદીસુ અટ્ઠિસરીરપરિયાયે. ‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સય’’ન્તિઆદીસુ (થેરગા. ૧૯) સરીરે. ઇધાપિ સરીરે એવ દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં – ‘‘રૂપસમુસ્સયે’’તિ, રૂપસઙ્ખાતે સમુસ્સયે સરીરેતિ અત્થો. ઠત્વાતિ વચનસેસો. અસ્મિં રૂપસમુસ્સયેતિ હિ ઇમસ્મિં રૂપસમુસ્સયે ઠત્વા ઇમં રૂપકાયં નિસ્સાય દસ પુત્તે વિજાયિત્વાતિ યોજના. તતોતિ તસ્મા દસપુત્તવિજાયનહેતુ. સા હિ પઠમવયં અતિક્કમિત્વા પુત્તકે વિજાયન્તી અનુક્કમેન દુબ્બલસરીરા જરાજિણ્ણા ચ અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘તતોહં દુબ્બલા જિણ્ણા’’તિ.

તસ્સાતિ તતો, તસ્સાતિ વા તસ્સા સન્તિકે. પુન તસ્સાતિ કરણે સામિવચનં, તાયાતિ અત્થો. સિક્ખમાનાયાતિ તિસ્સોપિ સિક્ખા સિક્ખમાના.

અનન્તરાવિમોક્ખાસિન્તિ અગ્ગમગ્ગસ્સ અનન્તરા ઉપ્પન્નવિમોક્ખા આસિં. રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિઆદયો હિ અટ્ઠપિ વિમોક્ખા અનન્તરવિમોક્ખા નામ ન હોન્તિ. મગ્ગાનન્તરં અનુપ્પત્તા હિ ફલવિમોક્ખા ફલસમાપત્તિકાલે પવત્તમાનાપિ પઠમમગ્ગાનન્તરમેવ સમુપ્પત્તિતો તં ઉપાદાય અનન્તરવિમોક્ખા નામ, યથા મગ્ગસમાધિ આનન્તરિકસમાધીતિ વુચ્ચતિ. અનુપાદાય નિબ્બુતાતિ રૂપાદીસુ કિઞ્ચિપિ અગ્ગહેત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન નિબ્બુતા આસિં.

એવં વિજ્જાત્તયં વિભાવેત્વા અરહત્તફલેન કૂટં ગણ્હન્તી ઉદાનેત્વા, ઇદાનિ જરાય ચિરકાલં ઉપદ્દુતસરીરં વિગરહન્તી સહ વત્થુના તસ્સ સમતિક્કન્તભાવં વિભાવેતું ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તત્થ ધિ તવત્થુ જરે જમ્મેતિ અઙ્ગાનં સિથિલભાવકરણાદિના જરે જમ્મે લામકે હીને તવ તુય્હં ધિ અત્થુ ધિકારો હોતુ. નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ તસ્મા ત્વં મયા અતિક્કન્તા અભિભૂતાસીતિ અધિપ્પાયો.

સોણાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.