૪. સુન્દરીનન્દાથેરીગાથાવણ્ણના

આતુરં અસુચિન્તિઆદિકા સુન્દરીનન્દાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં ઝાયિનીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા કુસલં ઉપચિનન્તી કપ્પસતસહસ્સં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિ. નન્દાતિસ્સા નામં અકંસુ. અપરભાગે રૂપસમ્પત્તિયા સુન્દરીનન્દા, જનપદકલ્યાણીતિ ચ પઞ્ઞાયિત્થ. સા અમ્હાકં ભગવતિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા અનુપુબ્બેન કપિલવત્થું ગન્ત્વા નન્દકુમારઞ્ચ રાહુલકુમારઞ્ચ પબ્બાજેત્વા ગતે સુદ્ધોદનમહારાજે ચ પરિનિબ્બુતે મહાપજાપતિગોતમિયા રાહુલમાતાય ચ પબ્બજિતાય ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં જેટ્ઠભાતા ચક્કવત્તિરજ્જં પહાય પબ્બજિત્વા લોકે અગ્ગપુગ્ગલો બુદ્ધો જાતો, પુત્તોપિસ્સ રાહુલકુમારો પબ્બજિ, ભત્તાપિ મે નન્દરાજા, માતાપિ મહાપજાપતિગોતમી, ભગિનીપિ રાહુલમાતા પબ્બજિતા, ઇદાનાહં ગેહે કિં કરિસ્સામિ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા ઞાતિસિનેહેન પબ્બજિ, નો સદ્ધાય. તસ્મા પબ્બજિત્વાપિ રૂપં નિસ્સાય ઉપ્પન્નમદા. ‘‘સત્થા રૂપં વિવણ્ણેતિ ગરહતિ, અનેકપરિયાયેન રૂપે આદીનવં દસ્સેતી’’તિ બુદ્ધુપટ્ઠાનં ન ગચ્છતીતિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા અભિરૂપનન્દાય વત્થુસ્મિં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – સત્થારા નિમ્મિતં ઇત્થિરૂપં અનુક્કમેન જરાભિભૂતં દિસ્વા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો મનસિકરોન્તિયા થેરિયા કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં ચિત્તં અહોસિ. તં દિસ્વા સત્થા તસ્સા સપ્પાયવસેન ધમ્મં દેસેન્તો –

૮૨. ‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

અસુભાય ચિત્તં ભાવેહિ, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

૮૩. ‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

દુગ્ગન્ધં પૂતિકં વાતિ, બાલાનં અભિનન્દિતં.

૮૪. ‘‘એવમેતં અવેક્ખન્તી, રત્તિન્દિવમતન્દિતા;

તતો સકાય પઞ્ઞાય, અભિનિબ્બિજ્ઝ દક્ખિસ’’ન્તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

સા દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તસ્સા ઉપરિમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખન્તો ‘‘નન્દે, ઇમસ્મિં સરીરે અપ્પમત્તકોપિ સારો નત્થિ, મંસલોહિતલેપનો જરાદીનં વાસભૂતો, અટ્ઠિપુઞ્જમત્તો એવાય’’ન્તિ દસ્સેતું –

‘‘અટ્ઠિનં નગરં કતં, મંસલોહિતલેપનં;

યત્થ જરા ચ મચ્ચુ ચ, માનો મક્ખો ચ ઓહિતો’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૦) –

ધમ્મપદે ઇમં ગાથમાહ.

સા દેસનાવસાને અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૩.૧૬૬-૨૧૯) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો, તારકો સબ્બપાણિનં;

દેસનાકુસલો બુદ્ધો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, હિતેસી સબ્બપાણિનં;

સમ્પત્તે તિત્થિયે સબ્બે, પઞ્ચસીલે પતિટ્ઠપિ.

‘‘એવં નિરાકુલં આસિ, સુઞ્ઞતં તિત્થિયેહિ ચ;

વિચિત્તં અરહન્તેહિ, વસીભૂતેહિ તાદિભિ.

‘‘રતનાનટ્ઠપઞ્ઞાસં, ઉગ્ગતોવ મહામુનિ;

કઞ્ચનગ્ઘિયસઙ્કાસો, બાત્તિંસવરલક્ખણો.

‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, જાતા સેટ્ઠિકુલે અહું;

નાનારતનપજ્જોતે, મહાસુખસમપ્પિતા.

‘‘ઉપેત્વા તં મહાવીરં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં;

અમતં પરમસ્સાદં, પરમત્થનિવેદકં.

‘‘તદા નિમન્તયિત્વાન, સસઙ્ઘં લોકનાયકં;

દત્વા તસ્સ મહાદાનં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

‘‘ઝાયિનીનં ભિક્ખુનીનં, અગ્ગટ્ઠાનમપત્થયિં;

નિપચ્ચ સિરસા ધીરં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

‘‘તદા અદન્તદમકો, તિલોકસરણો પભૂ;

બ્યાકાસિ નરસારથિ, લચ્છસે તં સુપત્થિતં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદા, ઓરસા ધમ્મનિમ્મિતા;

નન્દાતિ નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવિકા.

‘‘તં સુત્વા મુદિતા હુત્વા, યાવજીવં તદા જિનં;

મેત્તચિત્તા પરિચરિં, પચ્ચયેહિ વિનાયકં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તતો ચુતા યામમગં, તતોહં તુસિતં ગતા;

તતો ચ નિમ્માનરતિં, વસવત્તિપુરં તતો.

‘‘યત્થ યત્થૂપપજ્જામિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વાહસા;

તત્થ તત્થેવ રાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘તતો ચુતા મનુસ્સત્તે, રાજાનં ચક્કવત્તિનં;

મણ્ડલીનઞ્ચ રાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘સમ્પત્તિં અનુભોત્વાન, દેવેસુ મનુજેસુ ચ;

સબ્બત્થ સુખિતા હુત્વા, નેકકપ્પેસુ સંસરિં.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, સુરમ્મે કપિલવ્હયે;

રઞ્ઞો સુદ્ધોદનસ્સાહં, ધીતા આસિં અનિન્દિતા.

‘‘સિરિયા રૂપિનિં દિસ્વા, નન્દિતં આસિ તં કુલં;

તેન નન્દાતિ મે નામં, સુન્દરં પવરં અહુ.

‘‘યુવતીનઞ્ચ સબ્બાસં, કલ્યાણીતિ ચ વિસ્સુતા;

તસ્મિમ્પિ નગરે રમ્મે, ઠપેત્વા તં યસોધરં.

‘‘જેટ્ઠો ભાતા તિલોકગ્ગો, પચ્છિમો અરહા તથા;

એકાકિની ગહટ્ઠાહં, માતરા પરિચોદિતા.

‘‘સાકિયમ્હિ કુલે જાતા, પુત્તે બુદ્ધાનુજા તુવં;

નન્દેનપિ વિના ભૂતા, અગારે કિન્નુ અચ્છસિ.

‘‘જરાવસાનં યોબ્બઞ્ઞં, રૂપં અસુચિસમ્મતં;

રોગન્તમપિચારોગ્યં, જીવિતં મરણન્તિકં.

‘‘ઇદમ્પિ તે સુભં રૂપં, સસીકન્તં મનોહરં;

ભૂસનાનં અલઙ્કારં, સિરિસઙ્ઘાટસંનિભં.

‘‘પુઞ્જિતં લોકસારંવ, નયનાનં રસાયનં;

પુઞ્ઞાનં કિત્તિજનનં, ઉક્કાકકુલનન્દનં.

‘‘ન ચિરેનેવ કાલેન, જરા સમધિસેસ્સતિ;

વિહાય ગેહં કારુઞ્ઞે, ચર ધમ્મમનિન્દિતે.

‘‘સુત્વાહં માતુ વચનં, પબ્બજિં અનગારિયં;

દેહેન નતુ ચિત્તેન, રૂપયોબ્બનલાળિતા.

‘‘મહતા ચ પયત્તેન, ઝાનજ્ઝેન પરં મમ;

કાતુઞ્ચ વદતે માતા, ન ચાહં તત્થ ઉસ્સુકા.

‘‘તતો મહાકારુણિકો, દિસ્વા મં કામલાલસં;

નિબ્બન્દનત્થં રૂપસ્મિં, મમ ચક્ખુપથે જિનો.

‘‘સકેન આનુભાવેન, ઇત્થિં માપેસિ સોભિનિં;

દસ્સનીયં સુરુચિરં, મમતોપિ સુરૂપિનિં.

‘‘તમહં વિમ્હિતા દિસ્વા, અતિવિમ્હિતદેહિનિં;

ચિન્તયિં સફલં મેતિ, નેત્તલાભઞ્ચ માનુસં.

‘‘તમહં એહિ સુભગે, યેનત્થો તં વદેહિ મે;

કુલં તે નામગોત્તઞ્ચ, વદ મે યદિ તે પિયં.

‘‘ન વઞ્ચકાલો સુભગે, ઉચ્છઙ્ગે મં નિવાસય;

સીદન્તીવ મમઙ્ગાનિ, પસુપ્પયમુહુત્તકં.

‘‘તતો સીસં મમઙ્ગે સા, કત્વા સયિ સુલોચના;

તસ્સા નલાટે પતિતા, લુદ્ધા પરમદારુણા.

‘‘સહ તસ્સા નિપાતેન, પિળકા ઉપપજ્જથ;

પગ્ઘરિંસુ પભિન્ના ચ, કુણપા પુબ્બલોહિતા.

‘‘પભિન્નં વદનઞ્ચાપિ, કુણપં પૂતિગન્ધનં;

ઉદ્ધુમાતં વિનિલઞ્ચ, પુબ્બઞ્ચાપિ સરીરકં.

‘‘સા પવેદિતસબ્બઙ્ગી, નિસ્સસન્તી મુહું મુહું;

વેદયન્તી સકં દુક્ખં, કરુણં પરિદેવયિ.

‘‘દુક્ખેન દુક્ખિતા હોમિ, ફુસયન્તિ ચ વેદના;

મહાદુક્ખે નિમુગ્ગમ્હિ, સરણં હોહિ મે સખી.

‘‘કુહિં વદનસોતં તે, કુહિં તે તુઙ્ગનાસિકા;

તમ્બબિમ્બવરોટ્ઠન્તે, વદનં તે કુહિં ગતં.

‘‘કુહિં સસીનિભં વણ્ણં, કમ્બુગીવા કુહિં ગતા;

દોળા લોલાવ તે કણ્ણા, વેવણ્ણં સમુપાગતા.

‘‘મકુળખારકાકારા, કલિકાવ પયોધરા;

પભિન્ના પૂતિકુણપા, દુટ્ઠગન્ધિત્તમાગતા.

‘‘વેદિમજ્ઝાવ સુસ્સોણી, સૂનાવ નીતકિબ્બિસા;

જાતા અમજ્ઝભરિતા, અહો રૂપમસસ્સતં.

‘‘સબ્બં સરીરસઞ્જાતં, પૂતિગન્ધં ભયાનકં;

સુસાનમિવ બીભચ્છં, રમન્તે યત્થ બાલિસા.

‘‘તદા મહાકારુણિકો, ભાતા મે લોકનાયકો;

દિસ્વા સંવિગ્ગચિત્તં મં, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘આતુરં કુણપં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

અસુભાય ચિત્તં ભાવેહિ, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

દુગ્ગન્ધં પૂતિકં વાતિ, બાલાનં અભિનન્દિતં.

‘‘એવમેતં અવેક્ખન્તી, રત્તિન્દિવમતન્દિતા;

તતો સકાય પઞ્ઞાય, અભિનિબ્બિજ્ઝ દક્ખિસં.

‘‘તતોહં અતિસંવિગ્ગા, સુત્વા ગાથા સુભાસિતા;

તત્રટ્ઠિતાવહં સન્તી, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘યત્થ યત્થ નિસિન્નાહં, સદા ઝાનપરાયણા;

જિનો તસ્મિં ગુણે તુટ્ઠો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન ‘‘આતુરં અસુચિ’’ન્તિઆદિના સત્થારા દેસિતાહિ તીહિ ગાથાહિ સદ્ધિં –

૮૫. ‘‘તસ્સા મે અપ્પમત્તાય, વિચિનન્તિયા યોનિસો;

યથાભૂતં અયં કાયો, દિટ્ઠો સન્તરબાહિરો.

૮૬. ‘‘અથ નિબ્બિન્દહં કાયે, અજ્ઝત્તઞ્ચ વિરજ્જહં;

અપ્પમત્તા વિસંયુત્તા, ઉપસન્તામ્હિ નિબ્બુતા’’તિ. –

ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ એવમેતં અવેક્ખન્તી…પે… દક્ખિસન્તિ એતં આતુરાદિસભાવં કાયં એવં ‘‘યથા ઇદં તથા એત’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન રત્તિન્દિવં સબ્બકાલં અતન્દિતા હુત્વા પરતો ઘોસહેતુકં સુતમયઞાણં મુઞ્ચિત્વા, તતો તંનિમિત્તં અત્તનિ સમ્ભૂતત્તા સકાયભાવનામયાય પઞ્ઞાય યાથાવતો ઘનવિનિબ્ભોગકરણેન અભિનિબ્બિજ્ઝ, કથં નુ ખો દક્ખિસં પસ્સિસ્સન્તિ આભોગપુરેચારિકેન પુબ્બભાગઞાણચક્ખુના અવેક્ખન્તી વિચિનન્તીતિ અત્થો.

તેનાહ ‘‘તસ્સા મે અપ્પમત્તાયા’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – તસ્સા મે સતિઅવિપ્પવાસેન અપ્પમત્તાય યોનિસો ઉપાયેન અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનાપઞ્ઞાય વિચિનન્તિયા વીમંસન્તિયા, અયં ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતો કાયો સસન્તાનપરસન્તાનવિભાગતો સન્તરબાહિરો યથાભૂતં દિટ્ઠો.

અથ તથા દસ્સનતો પચ્છા નિબ્બિન્દહં કાયે વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય અત્તભાવે નિબ્બિન્દિં, વિસેસતોવ અજ્ઝત્તસન્તાને વિરજ્જિ વિરાગં આપજ્જિં, અહં યથાભૂતાય અપ્પમાદપટિપત્તિયા મત્થકપ્પત્તિયા અપ્પમત્તા સબ્બસો સંયોજનાનં સમુચ્છિન્નત્તા વિસંયુત્તા ઉપસન્તા ચ નિબ્બુતા ચ અમ્હીતિ.

સુન્દરીનન્દાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.