૧૦. પટાચારાથેરીગાથાવણ્ણના

નઙ્ગલેહિ કસં ખેત્તન્તિઆદિકા પટાચારાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં વિનયધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા, અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરિવેણં અકાસિ. સા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તા, એકં બુદ્ધન્તરં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા અત્તનો ગેહે એકેન કમ્મકારેન સદ્ધિં કિલેસસન્થવં અકાસિ. તં માતાપિતરો સમજાતિકસ્સ કુમારસ્સ દાતું દિવસં સણ્ઠપેસું. તં ઞત્વા સા હત્થસારં ગહેત્વા તેન કતસન્થવેન પુરિસેન સદ્ધિં અગ્ગદ્વારેન નિક્ખમિત્વા એકસ્મિં ગામકે વસન્તી ગબ્ભિની અહોસિ. સા પરિપક્કે ગબ્ભે ‘‘કિં ઇધ અનાથવાસેન, કુલગેહં ગચ્છામ, સામી’’તિ વત્વા તસ્મિં ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ કાલક્ખેપં કરોન્તે ‘‘નાયં બાલો મં નેસ્સતી’’તિ તસ્મિં બહિ ગતે ગેહે પટિસામેતબ્બં પટિસામેત્વા ‘‘કુલઘરં ગતાતિ મય્હં સામિકસ્સ કથેથા’’તિ પટિવિસ્સકઘરવાસીનં આચિક્ખિત્વા ‘‘એકિકાવ કુલઘરં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ. સો આગન્ત્વા ગેહે તં અપસ્સન્તો પટિવિસ્સકે પુચ્છિત્વા ‘‘કુલઘરં ગતા’’તિ સુત્વા ‘‘મં નિસ્સાય કુલધીતા અનાથા જાતા’’તિ પદાનુપદં ગન્ત્વા સમ્પાપુણિ. તસ્સા અન્તરામગ્ગે એવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા પસુતકાલતો પટ્ઠાય પટિપ્પસ્સદ્ધગમનુસ્સુક્કા સામિકં ગહેત્વા નિવત્તિ. દુતિયવારમ્પિ ગબ્ભિની અહોસીતિઆદિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

અયં પન વિસેસો – યદા તસ્સા અન્તરામગ્ગે કમ્મજવાતા ચલિંસુ, તદા મહાઅકાલમેઘો ઉદપાદિ. સમન્તતો વિજ્જુલતાહિ આદિત્તં વિય મેઘથનિતેહિ ભિજ્જમાનં વિય ચ ઉદકધારાનિપાતનિરન્તરં નભં અહોસિ. સા તં દિસ્વા, ‘‘સામિ, મે અનોવસ્સકં ઠાનં જાનાહી’’તિ આહ. સો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો એકં તિણસઞ્છન્નં ગુમ્બં દિસ્વા તત્થ ગન્ત્વા હત્થગતાય વાસિયા તસ્મિં ગુમ્બે દણ્ડકે છિન્દિતુકામો તિણેહિ સઞ્છાદિતવમ્મિકસીસન્તે ઉટ્ઠિતરુક્ખદણ્ડકં છિન્દિ. તાવદેવ ચ નં તતો વમ્મિકતો નિક્ખમિત્વા ઘોરવિસો આસીવિસો ડંસિ. સો તત્થેવ પતિત્વા કાલમકાસિ. સા મહાદુક્ખં અનુભવન્તી તસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તી દ્વેપિ દારકે વાતવુટ્ઠિં અસહમાને વિરવન્તે ઉરન્તરે કત્વા, દ્વીહિ જાણુકેહિ દ્વીહિ હત્થેહિ ચ ભૂમિં ઉપ્પીળેત્વા યથાઠિતાવ રત્તિં વીતિનામેત્વા વિભાતાય રત્તિયા મંસપેસિવણ્ણં એકં પુત્તં પિલોતિકચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા હત્થેહિ ઉરેહિ ચ પરિગ્ગહેત્વા, ઇતરં ‘‘એહિ, તાત, પિતા તે ઇતો ગતો’’તિ વત્વા સામિકેન ગતમગ્ગેન ગચ્છન્તી તં વમ્મિકસમીપે કાલઙ્કતં નિસિન્નં દિસ્વા ‘‘મં નિસ્સાય મમ સામિકો મતો’’તિ રોદન્તી પરિદેવન્તી સકલરત્તિં દેવેન વુટ્ઠત્તા જણ્ણુકપ્પમાણં થનપ્પમાણં ઉદકં સવન્તિં અન્તરામગ્ગે નદિં પત્વા, અત્તનો મન્દબુદ્ધિતાય દુબ્બલતાય ચ દ્વીહિ દારકેહિ સદ્ધિં ઉદકં ઓતરિતું અવિસહન્તી જેટ્ઠપુત્તં ઓરિમતીરે ઠપેત્વા ઇતરં આદાય પરતીરં ગન્ત્વા સાખાભઙ્ગં અત્થરિત્વા તત્થ પિલોતિકચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા ‘‘ઇતરસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ બાલપુત્તકં પહાતું અસક્કોન્તી પુનપ્પુનં નિવત્તિત્વા ઓલોકયમાના નદિં ઓતરતિ.

અથસ્સા નદીમજ્ઝં ગતકાલે એકો સેનો તં દારકં દિસ્વા ‘‘મંસપેસી’’તિ સઞ્ઞાય આકાસતો ભસ્સિ. સા તં દિસ્વા ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા ‘‘સૂસૂ’’તિ તિક્ખત્તું મહાસદ્દં નિચ્છારેસિ. સેનો દૂરભાવેન તં અનાદિયન્તો કુમારં ગહેત્વા વેહાસં ઉપ્પતિ. ઓરિમતીરે ઠિતો પુત્તો ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા મહાસદ્દં નિચ્છારયમાનં દિસ્વા ‘‘મં સન્ધાય વદતી’’તિ સઞ્ઞાય વેગેન ઉદકે પતિ. ઇતિ બાલપુત્તકો સેનેન, જેટ્ઠપુત્તકો ઉદકેન હતો. સા ‘‘એકો મે પુત્તો સેનેન ગહિતો, એકો ઉદકેન વૂળ્હો, પન્થે મે પતિ મતો’’તિ રોદન્તી પરિદેવન્તી ગચ્છન્તી સાવત્થિતો આગચ્છન્તં એકં પુરિસં દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘કત્થ વાસિકોસિ, તાતા’’તિ? ‘‘સાવત્થિવાસિકોમ્હિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘સાવત્થિયં અસુકવીથિયં અસુકકુલં નામ અત્થિ, તં જાનાસિ, તાતા’’તિ? ‘‘જાનામિ, અમ્મ, તં પન મા પુચ્છિ, અઞ્ઞં પુચ્છા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞેન મે પયોજનં નત્થિ, તદેવ પુચ્છામિ, તાતા’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં અત્તનો અનાચિક્ખિતું ન દેસિ, અજ્જ તે સબ્બરત્તિં દેવો વસ્સન્તો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘દિટ્ઠો મે, તાત, મય્હમેવ સો સબ્બરત્તિં વુટ્ઠો, તં કારણં પચ્છા કથેસ્સામિ, એતસ્મિં તાવ મે સેટ્ઠિગેહે પવત્તિં કથેહી’’તિ. ‘‘અમ્મ, અજ્જ રત્તિયં સેટ્ઠિ ચ ભરિયા ચ સેટ્ઠિપુત્તો ચાતિ તયોપિ જને અવત્થરમાનં ગેહં પતિ, તે એકચિતકાયં ઝાયન્તિ, સ્વાયં ધૂમો પઞ્ઞાયતિ, અમ્મા’’તિ. સા તસ્મિં ખણે નિવત્થવત્થમ્પિ પતમાનં ન સઞ્જાનિ. સોકુમ્મત્તત્તં પત્વા જાતરૂપેનેવ –

‘‘ઉભો પુત્તા કાલઙ્કતા, પન્થે મય્હં પતી મતો;

માતા પિતા ચ ભાતા ચ, એકચિતમ્હિ ડય્હરે’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૨.૪૯૮) –

વિલપન્તી પરિબ્ભમતિ.

તતો પટ્ઠાય તસ્સા નિવાસનમત્તેનપિ પટેન અચરણતો પતિતાચારત્તા પટાચારાત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસિ. તં દિસ્વા મનુસ્સા ‘‘ગચ્છ, ઉમ્મત્તિકે’’તિ કેચિ કચવરં મત્થકે ખિપન્તિ, અઞ્ઞે પંસું ઓકિરન્તિ, અપરે લેડ્ડું ખિપન્તિ. સત્થા જેતવને મહાપરિસામજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તો તં તથા પરિબ્ભમન્તિં દિસ્વા ઞાણપરિપાકઞ્ચ ઓલોકેત્વા યથા વિહારાભિમુખી આગચ્છતિ, તથા અકાસિ. પરિસા તં દિસ્વા ‘‘ઇમિસ્સા ઉમ્મત્તિકાય ઇતો આગન્તું માદત્થા’’તિ આહ. ‘‘ભગવા મા નં વારયિત્થા’’તિ વત્વા અવિદૂરટ્ઠાનં આગતકાલે ‘‘સતિં પટિલભ ભગિની’’તિ આહ. સા તાવદેવ બુદ્ધાનુભાવેન સતિં પટિલભિત્વા નિવત્થવત્થસ્સ પતિતભાવં સલ્લક્ખેત્વા હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ઉક્કુટિકં ઉપનિસજ્જાય નિસીદિ. એકો પુરિસો ઉત્તરસાટકં ખિપિ. સા તં નિવાસેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અવસ્સયો મે હોથ, એકં મે પુત્તં સેનો ગણ્હિ, એકો ઉદકેન વૂળ્હો, પન્થે પતિ મતો, માતાપિતરો ભાતા ચ ગેહેન અવત્થટા મતા એકચિતકસ્મિં ઝાયન્તી’’તિ સા સોકકારણં આચિક્ખિ. સત્થા ‘‘પટાચારે, મા ચિન્તયિ, તવ અવસ્સયો ભવિતું સમત્થસ્સેવ સન્તિકં આગતાસિ. યથા હિ ત્વં ઇદાનિ પુત્તાદીનં મરણનિમિત્તં અસ્સૂનિ પવત્તેસિ, એવં અનમતગ્ગે સંસારે પુત્તાદીનં મરણહેતુ પવત્તિતં અસ્સુ ચતુન્નં મહાસમુદ્દાનં ઉદકતો બહુતર’’ન્તિ દસ્સેન્તો –

‘‘ચતૂસુ સમુદ્દેસુ જલં પરિત્તકં, તતો બહું અસ્સુજલં અનપ્પકં;

દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ નરસ્સ સોચના, કિં કારણા અમ્મ તુવં પમજ્જસી’’તિ. (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૨ પટાચારાથેરીવત્થુ) –

ગાથં અભાસિ.

એવં સત્થરિ અનમતગ્ગપરિયાયકથં (સં. નિ. ૨.૧૨૫-૧૨૬) કથેન્તે તસ્સા સોકો તનુતરભાવં અગમાસિ. અથ નં તનુભૂતસોકં ઞત્વા ‘‘પટાચારે, પુત્તાદયો નામ પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ તાણં વા લેણં વા સરણં વા ભવિતું ન સક્કોન્તી’’તિ વિજ્જમાનાપિ તે ન સન્તિ એવ, તસ્મા પણ્ડિતેન અત્તનો સીલં વિસોધેત્વા નિબ્બાનગામિમગ્ગોયેવ સાધેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો –

‘‘ન સન્તિ પુત્તા તાણાય, ન પિતા નાપિ બન્ધવા;

અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા.

‘‘એતમત્થવસં ઞત્વા, પણ્ડિતો સીલસંવુતો;

નિબ્બાનગમનં મગ્ગં, ખિપ્પમેવ વિસોધયે’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૮-૨૮૯) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાવસાને પટાચારા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. સત્થા તં ભિક્ખુનીનં સન્તિકં નેત્વા પબ્બાજેસિ. સા લદ્ધૂપસમ્પદા ઉપરિમગ્ગત્થાય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી એકદિવસં ઘટેન ઉદકં આદાય પાદે ધોવન્તી ઉદકં આસિઞ્ચિ. તં થોકં ઠાનં ગન્ત્વા પચ્છિજ્જિ, દુતિયવારં આસિત્તં તતો દૂરં અગમાસિ, તતિયવારં આસિત્તં તતોપિ દૂરતરં અગમાસિ. સા તદેવ આરમ્મણં ગહેત્વા તયો વયે પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘મયા પઠમં આસિત્તઉદકં વિય ઇમે સત્તા પઠમવયેપિ મરન્તિ, તતો દૂરં ગતં દુતિયવારં આસિત્તં ઉદકં વિય મજ્ઝિમવયેપિ, તતો દૂરતરં ગતં તતિયવારં આસિત્તં ઉદકં વિય પચ્છિમવયેપિ મરન્તિયેવા’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં ફરિત્વા તસ્સા સમ્મુખે ઠત્વા કથેન્તો વિય ‘‘એવમેતં, પટાચારે, સબ્બેપિમે સત્તા મરણધમ્મા, તસ્મા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં અપસ્સન્તસ્સ વસ્સસતં જીવતો તં પસ્સન્તસ્સ એકાહમ્પિ એકક્ખણમ્પિ જીવિતં સેય્યો’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં ઉદયબ્બયં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો ઉદયબ્બય’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૧૩) –

ગાથમાહ. ગાથાપરિયોસાને પટાચારા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૪૬૮-૫૧૧) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, જાતા સેટ્ઠિકુલે અહું;

નાનારતનપજ્જોતે, મહાસુખસમપ્પિતા.

‘‘ઉપેત્વા તં મહાવીરં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં;

તતો જાતપસાદાહં, ઉપેસિં સરણં જિનં.

‘‘તતો વિનયધારીનં, અગ્ગં વણ્ણેસિ નાયકો;

ભિક્ખુનિં લજ્જિનિં તાદિં, કપ્પાકપ્પવિસારદં.

‘‘તદા મુદિતચિત્તાહં, તં ઠાનમભિકઙ્ખિની;

નિમન્તેત્વા દસબલં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

‘‘ભોજયિત્વાન સત્તાહં, દદિત્વાવ તિચીવરં;

નિપચ્ચ સિરસા પાદે, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘યા તયા વણ્ણિતા વીર, ઇતો અટ્ઠમકે મુનિ;

તાદિસાહં ભવિસ્સામિ, યદિ સિજ્ઝતિ નાયક.

‘‘તદા અવોચ મં સત્થા, ભદ્દે મા ભાયિ અસ્સસ;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, લચ્છસે તં મનોરથં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદા, ઓરસા ધમ્મનિમ્મિતા;

પટાચારાતિ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવિકા.

‘‘તદાહં મુદિતા હુત્વા, યાવજીવં તદા જિનં;

મેત્તચિત્તા પરિચરિં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘ઉપટ્ઠાકો મહેસિસ્સ, તદા આસિ નરિસ્સરો;

કાસિરાજા કિકી નામ, બારાણસિપુરુત્તમે.

‘‘તસ્સાસિં તતિયા ધીતા, ભિક્ખુની ઇતિ વિસ્સુતા;

ધમ્મં સુત્વા જિનગ્ગસ્સ, પબ્બજ્જં સમરોચયિં.

‘‘અનુજાનિ ન નો તાતો, અગારેવ તદા મયં;

વીસવસ્સસહસ્સાનિ, વિચરિમ્હ અતન્દિતા.

‘‘કોમારિબ્રહ્મચરિયં, રાજકઞ્ઞા સુખેધિતા;

બુદ્ધોપટ્ઠાનનિરતા, મુદિતા સત્તધીતરો.

‘‘સમણી સમણગુત્તા ચ, ભિક્ખુની ભિક્ખુદાયિકા;

ધમ્મા ચેવ સુધમ્મા ચ, સત્તમી સઙ્ઘદાયિકા.

‘‘અહં ઉપ્પલવણ્ણા ચ, ખેમા ભદ્દા ચ ભિક્ખુની;

કિસાગોતમી ધમ્મદિન્ના, વિસાખા હોતિ સત્તમી.

‘‘તેહિ કમ્મેહિ સુકતેહિ, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતા સેટ્ઠિકુલે અહં;

સાવત્થિયં પુરવરે, ઇદ્ધે ફીતે મહદ્ધને.

‘‘યદા ચ યોબ્બનૂપેતા, વિતક્કવસગા અહં;

નરં જારપતિં દિસ્વા, તેન સદ્ધિં અગચ્છહં.

‘‘એકપુત્તપસૂતાહં, દુતિયો કુચ્છિયા મમ;

તદાહં માતાપિતરો, ઓક્ખામીતિ સુનિચ્છિતા.

‘‘નારોચેસિં પતિં મય્હં, તદા તમ્હિ પવાસિતે;

એકિકા નિગ્ગતા ગેહા, ગન્તું સાવત્થિમુત્તમં.

‘‘તતો મે સામિ આગન્ત્વા, સમ્ભાવેસિ પથે મમં;

તદા મે કમ્મજા વાતા, ઉપ્પન્ના અતિદારુણા.

‘‘ઉટ્ઠિતો ચ મહામેઘો, પસૂતિસમયે મમ;

દબ્બત્થાય તદા ગન્ત્વા, સામિ સપ્પેન મારિતો.

‘‘તદા વિજાતદુક્ખેન, અનાથા કપણા અહં;

કુન્નદિં પૂરિતં દિસ્વા, ગચ્છન્તી સકુલાલયં.

‘‘બાલં આદાય અતરિં, પારકૂલે ચ એકકં;

સાયેત્વા બાલકં પુત્તં, ઇતરં તરણાયહં.

‘‘નિવત્તા ઉક્કુસો હાસિ, તરુણં વિલપન્તકં;

ઇતરઞ્ચ વહી સોતો, સાહં સોકસમપ્પિતા.

‘‘સાવત્થિનગરં ગન્ત્વા, અસ્સોસિં સજને મતે;

તદા અવોચં સોકટ્ટા, મહાસોકસમપ્પિતા.

‘‘ઉભો પુત્તા કાલઙ્કતા, પન્થે મય્હં પતી મતો;

માતા પિતા ચ ભાતા ચ, એકચિતમ્હિ ડય્હરે.

‘‘તદા કિસા ચ પણ્ડુ ચ, અનાથા દીનમાનસા;

ઇતો તતો ભમન્તીહં, અદ્દસં નરસારથિં.

‘‘તતો અવોચ મં સત્થા, પુત્તે મા સોચિ અસ્સસ;

અત્તાનં તે ગવેસસ્સુ, કિં નિરત્થં વિહઞ્ઞસિ.

‘‘ન સન્તિ પુત્તા તાણાય, ન ઞાતી નાપિ બન્ધવા;

અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા.

‘‘તં સુત્વા મુનિનો વાક્યં, પઠમં ફલમજ્ઝગં;

પબ્બજિત્વાન નચિરં, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા;

પરચિત્તાનિ જાનામિ, સત્થુસાસનકારિકા.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

ખેપેત્વા આસવે સબ્બે, વિસુદ્ધાસિં સુનિમ્મલા.

‘‘તતોહં વિનયં સબ્બં, સન્તિકે સબ્બદસ્સિનો;

ઉગ્ગહિં સબ્બવિત્થારં, બ્યાહરિઞ્ચ યથાતથં.

‘‘જિનો તસ્મિં ગુણે તુટ્ઠો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં;

અગ્ગા વિનયધારીનં, પટાચારાવ એકિકા.

‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિ સમૂહતા.

‘‘યસ્સત્થાય પબ્બજિતા, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સેક્ખકાલે અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉપરિવિસેસસ્સ નિબ્બત્તિતાકારં વિભાવેન્તી ઉદાનવસેન –

૧૧૨. ‘‘નઙ્ગલેહિ કસં ખેત્તં, બીજાનિ પવપં છમા;

પુત્તદારાનિ પોસેન્તા, ધનં વિન્દન્તિ માણવા.

૧૧૩. ‘‘કિમહં સીલસમ્પન્ના, સત્થુસાસનકારિકા;

નિબ્બાનં નાધિગચ્છામિ, અકુસીતા અનુદ્ધતા.

૧૧૪. ‘‘પાદે પક્ખાલયિત્વાન, ઉદકેસુ કરોમહં;

પાદોદકઞ્ચ દિસ્વાન, થલતો નિન્નમાગતં.

૧૧૫. ‘‘તતો ચિત્તં સમાધેસિં, અસ્સં ભદ્રંવજાનિયં;

તતો દીપં ગહેત્વાન, વિહારં પાવિસિં અહં;

સેય્યં ઓલોકયિત્વાન, મઞ્ચકમ્હિ ઉપાવિસિં.

૧૧૬. ‘‘તતો સૂચિં ગહેત્વાન, વટ્ટિં ઓકસ્સયામહં;

પદીપસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો અહુ ચેતસો’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ કસન્તિ કસન્તા કસિકમ્મં કરોન્તા. બહુત્થે હિ ઇદં એકવચનં. પવપન્તિ બીજાનિ વપન્તા. છમાતિ છમાયં. ભુમ્મત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ઇમે માણવા સત્તા નઙ્ગલેહિ ફાલેહિ ખેત્તં કસન્તા યથાધિપ્પાયં ખેત્તભૂમિયં પુબ્બણ્ણાપરણ્ણભેદાનિ બીજાનિ વપન્તા તંહેતુ તંનિમિત્તં અત્તાનં પુત્તદારાદીનિ પોસેન્તા હુત્વા ધનં પટિલભન્તિ. એવં ઇમસ્મિં લોકે યોનિસો પયુત્તો પચ્ચત્તપુરિસકારો નામ સફલો સઉદયો.

તત્થ કિમહં સીલસમ્પન્ના, સત્થુસાસનકારિકા. નિબ્બાનં નાધિગચ્છામિ, અકુસીતા અનુદ્ધતાતિ અહં સુવિસુદ્ધસીલા આરદ્ધવીરિયતાય અકુસીતા અજ્ઝત્તં સુસમાહિતચિત્તતાય અનુદ્ધતા ચ હુત્વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાસઙ્ખાતં સત્થુ સાસનં કરોન્તી કસ્મા નિબ્બાનં નાધિગચ્છામિ, અધિગમિસ્સામિ એવાતિ.

એવં પન ચિન્તેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી એકદિવસં પાદધોવનઉદકે નિમિત્તં ગણ્હિ. તેનાહ ‘‘પાદે પક્ખાલયિત્વાના’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – અહં પાદે ધોવન્તી પાદપક્ખાલનહેતુ તિક્ખત્તું આસિત્તેસુ ઉદકેસુ થલતો નિન્નમાગતં પાદોદકં દિસ્વા નિમિત્તં કરોમિ.

‘‘યથા ઇદં ઉદકં ખયધમ્મં વયધમ્મં, એવં સત્તાનં આયુસઙ્ખારા’’તિ એવં અનિચ્ચલક્ખણં, તદનુસારેન દુક્ખલક્ખણં, અનત્તલક્ખણઞ્ચ ઉપધારેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તી તતો ચિત્તં સમાધેસિં, અસ્સં ભદ્રંવજાનિયન્તિ યથા અસ્સં ભદ્રં આજાનિયં કુસલો સારથિ સુખેન સારેતિ, એવં મય્હં ચિત્તં સુખેનેવ સમાધેસિં, વિપસ્સનાસમાધિના સમાહિતં અકાસિં. એવં પન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તી ઉતુસપ્પાયનિજિગિસાય ઓવરકં પવિસન્તી અન્ધકારવિધમનત્થં દીપં ગહેત્વા ગબ્ભં પવિસિત્વા દીપં ઠપેત્વા મઞ્ચકે નિસિન્નમત્તાવ દીપં વિજ્ઝાપેતું અગ્ગળસૂચિયા દીપવટ્ટિં આકડ્ઢિં, તાવદેવ ઉતુસપ્પાયલાભેન તસ્સા ચિત્તં સમાહિતં અહોસિ, વિપસ્સનાવીથિં ઓતરિ, મગ્ગેન ઘટ્ટેસિ. તતો મગ્ગપટિપાટિયા સબ્બસો આસવાનં ખયો અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તતો દીપં ગહેત્વાન…પે… વિમોક્ખો અહુ ચેતસો’’તિ. તત્થ સેય્યં ઓલોકયિત્વાનાતિ દીપાલોકેન સેય્યં પસ્સિત્વા.

સૂચિન્તિ અગ્ગળસૂચિં. વટ્ટિં ઓકસ્સયામીતિ દીપં વિજ્ઝાપેતું તેલાભિમુખં દીપવટ્ટિં આકડ્ઢેમિ. વિમોક્ખોતિ કિલેસેહિ વિમોક્ખો. સો પન યસ્મા પરમત્થતો ચિત્તસ્સ સન્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચેતસો’’તિ. યથા પન વટ્ટિતેલાદિકે પચ્ચયે સતિ ઉપ્પજ્જનારહો પદીપો તદભાવે અનુપ્પજ્જનતો નિબ્બુતોતિ વુચ્ચતિ, એવં કિલેસાદિપચ્ચયે સતિ ઉપ્પજ્જનારહં ચિત્તં તદભાવે અનુપ્પજ્જનતો વિમુત્તન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘પદીપસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો અહુ ચેતસો’’તિ.

પટાચારાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.