૭. સેલાથેરીગાથાવણ્ણના

નત્થિ નિસ્સરણં લોકેતિઆદિકા સેલાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તા માતાપિતૂહિ સમાનજાતિકસ્સ કુલપુત્તસ્સ દિન્ના, તેન સદ્ધિં બહૂનિ વસ્સસતાનિ સુખસંવાસં વસિત્વા તસ્મિં કાલઙ્કતે સયમ્પિ અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા સંવેગજાતા કિંકુસલગવેસિની કાલેન કાલં આરામેન આરામં વિહારેન વિહારં અનુવિચરતિ ‘‘સમણબ્રાહ્મણાનં સન્તિકે ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ. સા એકદિવસં સત્થુ બોધિરુક્ખં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘યદિ બુદ્ધો ભગવા અસમો અસમસમો અપ્પટિપુગ્ગલો, દસ્સેતુ મે અયં બોધિ પાટિહારિય’’ન્તિ નિસીદિ. તસ્સા તથા ચિત્તુપ્પાદસમનન્તરમેવ બોધિ પજ્જલિ, સબ્બસોવણ્ણમયા સાખા ઉટ્ઠહિંસુ, સબ્બા દિસા વિરોચિંસુ. સા તં પાટિહારિયં દિસ્વા પસન્નમાનસા ગરુચિત્તીકારં ઉપટ્ઠપેત્વા સિરસિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સત્તરત્તિન્દિવં તત્થેવ નિસીદિ. સત્તમે દિવસે ઉળારં પૂજાસક્કારં અકાસિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે આળવીરટ્ઠે આળવિકસ્સ રઞ્ઞો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. સેલાતિસ્સા નામં અહોસિ. આળવિકસ્સ પન રઞ્ઞો ધીતાતિ કત્વા આળવિકાતિપિ નં વોહરન્તિ. સા વિઞ્ઞુતં પત્તા સત્થરિ આળવકં દમેત્વા તસ્સ હત્થે પત્તચીવરં દત્વા તેન સદ્ધિં આળવીનગરં ઉપગતે દારિકા હુત્વા રઞ્ઞા સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ઉપગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા ઉપાસિકા અહોસિ. સા અપરભાગે સઞ્જાતસંવેગા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તી ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા પરિપક્કઞાણા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૬૧-૮૫) –

‘‘નગરે હંસવતિયા, ચારિકી આસહં તદા;

આરામેન ચ આરામં, ચરામિ કુસલત્થિકા.

‘‘કાળપક્ખમ્હિ દિવસે, અદ્દસં બોધિમુત્તમં;

તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, બોધિમૂલે નિસીદહં.

‘‘ગરુચિત્તં ઉપટ્ઠેત્વા, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

સોમનસ્સં પવેદેત્વા, એવં ચિન્તેસિ તાવદે.

‘‘યદિ બુદ્ધો અમિતગુણો, અસમપ્પટિપુગ્ગલો;

દસ્સેતુ પાટિહીરં મે, બોધિ ઓભાસતુ અયં.

‘‘સહ આવજ્જિતે મય્હં, બોધિ પજ્જલિ તાવદે;

સબ્બસોણ્ણમયા આસિ, દિસા સબ્બા વિરોચતિ.

‘‘સત્તરત્તિન્દિવં તત્થ, બોધિમૂલે નિસીદહં;

સત્તમે દિવસે પત્તે, દીપપૂજં અકાસહં.

‘‘આસનં પરિવારેત્વા, પઞ્ચદીપાનિ પજ્જલું;

યાવ ઉદેતિ સૂરિયો, દીપા મે પજ્જલું તદા.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તત્થ મે સુકતં બ્યમ્હં, પઞ્ચદીપાતિ વુચ્ચતિ;

સટ્ઠિયોજનમુબ્બેધં, તિંસયોજનવિત્થતં.

‘‘અસઙ્ખિયાનિ દીપાનિ, પરિવારે જલિંસુ મે;

યાવતા દેવભવનં, દીપાલોકેન જોતતિ.

‘‘પરમ્મુખા નિસીદિત્વા, યદિ ઇચ્છામિ પસ્સિતું;

ઉદ્ધં અધો ચ તિરિયં, સબ્બં પસ્સામિ ચક્ખુના.

‘‘યાવતા અભિકઙ્ખામિ, દટ્ઠું સુગતદુગ્ગતે;

તત્થ આવરણં નત્થિ, રુક્ખેસુ પબ્બતેસુ વા.

‘‘અસીતિદેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

સતાનં ચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

દીપસતસહસ્સાનિ, પરિવારે જલન્તિ મે.

‘‘દેવલોકા ચવિત્વાન, ઉપ્પજ્જિં માતુકુચ્છિયં;

માતુકુચ્છિગતા સન્તી, અક્ખિ મે ન નિમીલતિ.

‘‘દીપસતસહસ્સાનિ, પુઞ્ઞકમ્મસમઙ્ગિતા;

જલન્તિ સૂતિકાગેહે, પઞ્ચદીપાનિદં ફલં.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, માનસં વિનિવત્તયિં;

અજરામતં સીતિભાવં, નિબ્બાનં ફસ્સયિં અહં.

‘‘જાતિયા સત્તવસ્સાહં, અરહત્તમપાપુણિં;

ઉપસમ્પાદયી બુદ્ધો, ગુણમઞ્ઞાય ગોતમો.

‘‘મણ્ડપે રુક્ખમૂલે વા, સુઞ્ઞાગારે વસન્તિયા;

તદા પજ્જલતે દીપં, પઞ્ચદીપાનિદં ફલં.

‘‘દિબ્બચક્ખુવિસુદ્ધં મે, સમાધિકુસલા અહં;

અભિઞ્ઞાપારમિપ્પત્તા, પઞ્ચદીપાનિદં ફલં.

‘‘સબ્બવોસિતવોસાના, કતકિચ્ચા અનાસવા;

પઞ્ચદીપા મહાવીર, પાદે વન્દામિ ચક્ખુમ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં દીપમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પઞ્ચદીપાનિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા થેરી સાવત્થિયં વિહરન્તી એકદિવસં પચ્છાભત્તં સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા દિવાવિહારત્થાય અન્ધવનં પવિસિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ નં મારો વિવેકતો વિચ્છેદેતુકામો અઞ્ઞાતકરૂપેન ઉપગન્ત્વા –

૫૭. ‘‘નત્થિ નિસ્સરણં લોકે, કિં વિવેકેન કાહસિ;

ભુઞ્જાહિ કામરતિયો, માહુ પચ્છાનુતાપિની’’તિ. – ગાથમાહ;

તસ્સત્થો – ઇમસ્મિં લોકે સબ્બસમયેસુપિ ઉપપરિક્ખીયમાનેસુ નિસ્સરણં નિબ્બાનં નામ નત્થિ તેસં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં છન્દસો પટિઞ્ઞાયમાનં વોહારમત્તમેવેતં, તસ્મા કિં વિવેકેન કાહસિ એવરૂપે સમ્પન્નપઠમવયે ઠિતા ઇમિના કાયવિવેકેન કિં કરિસ્સસિ? અથ ખો ભુઞ્જાહિ કામરતિયો વત્થુકામકિલેસકામસન્નિસ્સિતા ખિડ્ડારતિયો પચ્ચનુભોહિ. કસ્મા? માહુ પચ્છાનુતાપિની ‘‘યદત્થં બ્રહ્મચરિયં ચરામિ, તદેવ નિબ્બાનં નત્થિ, તેનેવેતં નાધિગતં, કામભોગા ચ પરિહીના, અનત્થો વત મય્હ’’ન્તિ પચ્છા વિપ્પટિસારિની મા અહોસીતિ અધિપ્પાયો.

તં સુત્વા થેરી ‘‘બાલો વતાયં મારો, યો મમ પચ્ચક્ખભૂતં નિબ્બાનં પટિક્ખિપતિ. કામેસુ ચ મં પવારેતિ, મમ ખીણાસવભાવં ન જાનાતિ. હન્દ નં તં જાનાપેત્વા તજ્જેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા –

૫૮. ‘‘સત્તિસૂલૂપમા કામા, ખન્ધાસં અધિકુટ્ટના;

યં ત્વં કામરતિં બ્રૂસિ, અરતી દાનિ સા મમ.

૫૯. ‘‘સબ્બત્થ વિહતા નન્દી, તમોક્ખન્ધો પદાલિતો;

એવં જાનાહિ પાપિમ, નિહતો ત્વમસિ અન્તકા’’તિ. – ઇમં ગાથાદ્વયમાહ;

તત્થ સત્તિસૂલૂપમા કામાતિ કામા નામ યેન અધિટ્ઠિતા, તસ્સ સત્તસ્સ વિનિવિજ્ઝનતો નિસિતસત્તિ વિય સૂલં વિય ચ દટ્ઠબ્બા. ખન્ધાતિ ઉપાદાનક્ખન્ધા. આસન્તિ તેસં. અધિકુટ્ટનાતિ છિન્દનાધિટ્ઠાના, અચ્ચાદાનટ્ઠાનન્તિ અત્થો. યતો ખન્ધે અચ્ચાદાય સત્તા કામેહિ છેજ્જભેજ્જં પાપુણન્તિ. યં ત્વં કામરતિં બ્રૂસિ, અરતિ દાનિ સા મમાતિ, પાપિમ, ત્વં યં કામરતિં રમિતબ્બં સેવિતબ્બં કત્વા વદસિ, સા દાનિ મમ નિરતિજાતિકત્તા મીળ્હસદિસા, ન તાય મમ કોચિ અત્થો અત્થીતિ.

તત્થ કારણમાહ ‘‘સબ્બત્થ વિહતા નન્દી’’તિઆદિના. તત્થ એવં જાનાહીતિ ‘‘સબ્બસો પહીનતણ્હાવિજ્જા’’તિ મં જાનાહિ, તતો એવ બલવિધમનવિસયાતિક્કમનેહિ અન્તક લામકાચાર, માર, ત્વં મયા નિહતો બાધિતો અસિ, ન પનાહં તયા બાધિતબ્બાતિ અત્થો.

એવં થેરિયા મારો સન્તજ્જિતો તત્થેવન્તરધાયિ. થેરીપિ ફલસમાપત્તિસુખેન અન્ધવને દિવસભાગં વીતિનામેત્વા સાયન્હે વસનટ્ઠાનમેવ ગતા.

સેલાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.