૩. તિકનિપાતો

૧. અપરાસામાથેરીગાથાવણ્ણના

તિકનિપાતે પણ્ણવીસતિવસ્સાનીતિઆદિકા અપરાય સામાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે ચન્દભાગાય નદિયા તીરે કિન્નરયોનિયં નિબ્બત્તિ. સા તત્થ કિન્નરેહિ સદ્ધિં કીળાપસુતા વિચરતિ. અથેકદિવસં સત્થા તસ્સા કુસલબીજરોપનત્થં તત્થ ગન્ત્વા નદીતીરે ચઙ્કમિ. સા ભગવન્તં દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠા સળલપુપ્ફાનિ આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા તેહિ પુપ્ફેહિ ભગવન્તં પૂજેસિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસમ્બિયં કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા સામાવતિયા સહાયિકા હુત્વા તસ્સા મતકાલે સંવેગજાતા પબ્બજિત્વા પઞ્ચવીસતિ વસ્સાનિ ચિત્તસમાધાનં અલભિત્વા મહલ્લિકાકાલે સુગતોવાદં લભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૨૨-૨૯) –

‘‘ચન્દભાગાનદીતીરે, અહોસિં કિન્નરી તદા;

અદ્દસાહં દેવદેવં, ચઙ્કમન્તં નરાસભં.

‘‘ઓચિનિત્વાન સળલં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

ઉપસિઙ્ઘિ મહાવીરો, સળલં દેવગન્ધિકં.

‘‘પટિગ્ગહેત્વા સમ્બુદ્ધો, વિપસ્સી લોકનાયકો;

ઉપસિઙ્ઘિ મહાવીરો, પેક્ખમાનાય મે તદા.

‘‘અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, વન્દિત્વા દ્વિપદુત્તમં;

સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, તતો પબ્બતમારુહિં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૩૯. ‘‘પણ્ણવીસતિ વસ્સાનિ, યતો પબ્બજિતાય મે;

નાભિજાનામિ ચિત્તસ્સ, સમં લદ્ધં કુદાચનં.

૪૦. ‘‘અલદ્ધા ચેતસો સન્તિં, ચિત્તે અવસવત્તિની;

તતો સંવેગમાપાદિં, સરિત્વા જિનસાસનં.

૪૧. ‘‘બહૂહિ દુક્ખધમ્મેહિ, અપ્પમાદરતાય મે;

તણ્હક્ખયો અનુપ્પત્તો, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

અજ્જ મે સત્તમી રત્તિ, યતો તણ્હા વિસોસિતા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ ચિત્તસ્સ સમન્તિ ચિત્તસ્સ વૂપસમં, ચેતોસમથમગ્ગફલસમાધીતિ અત્થો.

તતોતિ તસ્મા ચિત્તવસં વત્તેતું અસમત્થભાવતો. સંવેગમાપાદિન્તિ સત્થરિ ધરન્તેપિ પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પાપેતું અસક્કોન્તી પચ્છા કથં પાપયિસ્સામીતિ સંવેગં ઞાણુત્રાસં આપજ્જિં. સરિત્વા જિનસાસનન્તિ કાણકચ્છપોપમાદિસત્થુઓવાદં (સં. નિ. ૫.૧૧૧૭; મ. નિ. ૩.૨૫૨) અનુસ્સરિત્વા. સેસં વુત્તનયમેવ.

અપરાસામાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉત્તમાથેરીગાથાવણ્ણના

ચતુક્ખત્તું પઞ્ચક્ખત્તુન્તિઆદિકા ઉત્તમાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બન્ધુમતીનગરે અઞ્ઞતરસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ ગેહે ઘરદાસી હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા વયપ્પત્તા અત્તનો અય્યકાનં વેય્યાવચ્ચં કરોન્તી જીવતિ. તેન ચ સમયેન બન્ધુમરાજા પુણ્ણમીદિવસે ઉપોસથિકો હુત્વા પુરેભત્તં દાનાનિ દત્વા પચ્છાભત્તં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણાતિ. અથ મહાજના યથા રાજા પટિપજ્જતિ, તથેવ પુણ્ણમીદિવસે ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાય વત્તન્તિ. અથસ્સા દાસિયા એતદહોસિ – ‘‘એતરહિ ખો મહારાજા મહાજના ચ ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાય વત્તન્તિ, યંનૂનાહં ઉપોસથદિવસેસુ ઉપોસથસીલં સમાદાય વત્તેય્ય’’ન્તિ. સા તથા કરોન્તી સુપરિસુદ્ધં ઉપોસથસીલં રક્ખિત્વા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા પટાચારાય થેરિયા સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તં મત્થકં પાપેતું નાસક્ખિ. પટાચારા થેરી તસ્સા ચિત્તાચારં ઞત્વા ઓવાદમદાસિ. સા તસ્સા ઓવાદે ઠત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૧-૨૧) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, બન્ધુમા નામ ખત્તિયો;

દિવસે પુણ્ણમાય સો, ઉપવસિ ઉપોસથં.

‘‘અહં તેન સમયેન, કુમ્ભદાસી અહં તહિં;

દિસ્વા સરાજકં સેનં, એવાહં ચિન્તયિં તદા.

‘‘રાજાપિ રજ્જં છડ્ડેત્વા, ઉપવસિ ઉપોસથં;

સફલં નૂન તં કમ્મં, જનકાયો પમોદિતો.

‘‘યોનિસો પચ્ચવેક્ખિત્વા, દુગ્ગચ્ચઞ્ચ દલિદ્દતં;

માનસં સમ્પહંસિત્વા, ઉપવસિં ઉપોસથં.

‘‘અહં ઉપોસથં કત્વા, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને;

તેન કમ્મેન સુકતેન, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તત્થ મે સુકતં બ્યમ્હં, ઉબ્ભયોજનમુગ્ગતં;

કૂટાગારવરૂપેતં, મહાસનસુભૂસિતં.

‘‘અચ્છરા સતસહસ્સા, ઉપતિટ્ઠન્તિ મં સદા;

અઞ્ઞે દેવે અતિક્કમ્મ, અતિરોચામિ સબ્બદા.

‘‘ચતુસટ્ઠિદેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

તેસટ્ઠિચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘સુવણ્ણવણ્ણા હુત્વાન, ભવેસુ સંસરામહં;

સબ્બત્થ પવરા હોમિ, ઉપોસથસ્સિદં ફલં.

‘‘હત્થિયાનં અસ્સયાનં, રથયાનઞ્ચ સીવિકં;

લભામિ સબ્બમેવેતં, ઉપોસથસ્સિદં ફલં.

‘‘સોણ્ણમયં રૂપિમયં, અથોપિ ફલિકામયં;

લોહિતઙ્ગમયઞ્ચેવ, સબ્બં પટિલભામહં.

‘‘કોસેય્યકમ્બલિયાનિ, ખોમકપ્પાસિકાનિ ચ;

મહગ્ઘાનિ ચ વત્થાનિ, સબ્બં પટિલભામહં.

‘‘અન્નં પાનં ખાદનીયં, વત્થસેનાસનાનિ ચ;

સબ્બમેતં પટિલભે, ઉપોસથસ્સિદં ફલં.

‘‘વરગન્ધઞ્ચ માલઞ્ચ, ચુણ્ણકઞ્ચ વિલેપનં;

સબ્બમેતં પટિલભે, ઉપોસથસ્સિદં ફલં.

‘‘કૂટાગારઞ્ચ પાસાદં, મણ્ડપં હમ્મિયં ગુહં;

સબ્બમેતં પટિલભે, ઉપોસથસ્સિદં ફલં.

‘‘જાતિયા સત્તવસ્સાહં, પબ્બજિં અનગારિયં;

અડ્ઢમાસે અસમ્પત્તે, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઉપોસથસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૪૨. ‘‘ચતુક્ખત્તું પઞ્ચક્ખત્તું, વિહારા ઉપનિક્ખમિં;

અલદ્ધા ચેતસો સન્તિં, ચિત્તે અવસવત્તિની.

૪૩. ‘‘સા ભિક્ખુનિં ઉપાગચ્છિં, યા મે સદ્ધાયિકા અહુ;

સા મે ધમ્મમદેસેસિ, ખન્ધાયતનધાતુયો.

૪૪. ‘‘તસ્સા ધમ્મં સુણિત્વાન, યથા મં અનુસાસિ સા;

સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન, નિસીદિં પીતિસુખસમપ્પિતા;

અટ્ઠમિયા પાદે પસારેસિં, તમોખન્ધં પદાલિયા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ સા ભિક્ખુનિં ઉપાગચ્છિં , યા મે સદ્ધાયિકા અહૂતિ યા મયા સદ્ધાતબ્બા સદ્ધેય્યવચના અહોસિ, તં ભિક્ખુનિં સાહં ઉપગચ્છિં ઉપસઙ્કમિં, પટાચારાથેરિં સદ્ધાય વદતિ. ‘‘સા ભિક્ખુની ઉપગચ્છિ, યા મે સાધયિકા’’તિપિ પાઠો. સા પટાચારા ભિક્ખુની અનુકમ્પાય મં ઉપગચ્છિ, યા મય્હં સદત્થસ્સ સાધિકાતિ અત્થો. સા મે ધમ્મમદેસેસિ, ખન્ધાયતનધાતુયોતિ સા પટાચારા થેરી ‘‘ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા, ઇમાનિ દ્વાદસાયતનાનિ, ઇમા અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિ ખન્ધાદિકે વિભજિત્વા દસ્સેન્તી મય્હં ધમ્મં દેસેસિ.

તસ્સા ધમ્મં સુણિત્વાનાતિ તસ્સા પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાય થેરિયા સન્તિકે ખન્ધાદિવિભાગપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં પાપેત્વા દેસિતસણ્હસુખુમવિપસ્સનાધમ્મં સુત્વા. યથા મં અનુસાસિ સાતિ સા થેરી યથા મં અનુસાસિ ઓવદિ, તથા પટિપજ્જન્તી પટિપત્તિં મત્થકં પાપેત્વાપિ સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિં. કથં? પીતિસુખસમપ્પિતાતિ ઝાનમયેન પીતિસુખેન સમઙ્ગીભૂતા. અટ્ઠમિયા પાદે પસારેસિં, તમોખન્ધં પદાલિયાતિ અનવસેસં મોહક્ખન્ધં અગ્ગમગ્ગેન પદાલેત્વા અટ્ઠમે દિવસે પલ્લઙ્કં ભિન્દન્તી પાદે પસારેસિં. ઇદમેવ ચસ્સા અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

ઉત્તમાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અપરા ઉત્તમાથેરીગાથાવણ્ણના

યે ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદિકા અપરાય ઉત્તમાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બન્ધુમતીનગરે કુલદાસી હુત્વા નિબ્બત્તિ. સા એકદિવસં સત્થુ સાવકં એકં ખીણાસવત્થેરં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસા તીણિ મોદકાનિ અદાસિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલજનપદે અઞ્ઞતરસ્મિં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તા જનપદચારિકં ચરન્તસ્સ સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૩૦-૩૬) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, કુમ્ભદાસી અહોસહં;

મમ ભાગં ગહેત્વાન, ગચ્છં ઉદકહારિકા.

‘‘પન્થમ્હિ સમણં દિસ્વા, સન્તચિત્તં સમાહિતં;

પસન્નચિત્તા સુમના, મોદકે તીણિદાસહં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

એકનવુતિકપ્પાનિ, વિનિપાતં ન ગચ્છહં.

‘‘સમ્પત્તિ તં કરિત્વાન, સબ્બં અનુભવિં અહં;

મોદકે તીણિ દત્વાન, પત્તાહં અચલં પદં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૪૫. ‘‘યે ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, મગ્ગા નિબ્બાનપત્તિયા;

ભાવિતા તે મયા સબ્બે, યથા બુદ્ધેન દેસિતા.

૪૬. ‘‘સુઞ્ઞતસ્સાનિમિત્તસ્સ, લાભિનીહં યદિચ્છકં;

ઓરસા ધીતા બુદ્ધસ્સ, નિબ્બાનાભિરતા સદા.

૪૭. ‘‘સબ્બે કામા સમુચ્છિન્ના, યે દિબ્બા યે ચ માનુસા;

વિક્ખીણો જાતિસંસારો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ સુઞ્ઞતસ્સાનિમિત્તસ્સ, લાભિનીહં યદિચ્છકન્તિ સુઞ્ઞતસમાપત્તિયા ચ અનિમિત્તસમાપત્તિયા ચ અહં યદિચ્છકં લાભિની, તત્થ યં યં સમાપજ્જિતું ઇચ્છામિ યત્થ યત્થ યદા યદા, તં તં તત્થ તત્થ તદા તદા સમાપજ્જિત્વા વિહરામીતિ અત્થો. યદિપિ હિ સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતાદિનામકસ્સ યસ્સ કસ્સચિપિ મગ્ગસ્સ સુઞ્ઞતાદિભેદં તિવિધમ્પિ ફલં સમ્ભવતિ. અયં પન થેરી સુઞ્ઞતાનિમિત્તસમાપત્તિયોવ સમાપજ્જતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સુઞ્ઞતસ્સાનિમિત્તસ્સ, લાભિનીહં યદિચ્છક’’ન્તિ. યેભુય્યવસેન વા એતં વુત્તં. નિદસ્સનમત્તમેતન્તિ અપરે.

યે દિબ્બા યે ચ માનુસાતિ યે દેવલોકપરિયાપન્ના યે ચ મનુસ્સલોકપરિયાપન્ના વત્થુકામા, તે સબ્બેપિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન મયા સમ્મદેવ ઉચ્છિન્ના, અપરિભોગારહા કતા. વુત્તઞ્હિ – ‘‘અભબ્બો, આવુસો, ખીણાસવો ભિક્ખુ કામે પરિભુઞ્જિતું. સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિયભૂતો’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

અપરા ઉત્તમાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દન્તિકાથેરીગાથાવણ્ણના

દિવાવિહારા નિક્ખમ્માતિઆદિકા દન્તિકાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી બુદ્ધસુઞ્ઞકાલે ચન્દભાગાય નદિયા તીરે કિન્નરયોનિયં નિબ્બત્તિ. સા એકદિવસં કિન્નરેહિ સદ્ધિં કીળન્તી વિચરમાના અદ્દસ અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસિન્નં. દિસ્વાન પસન્નમાનસા ઉપસઙ્કમિત્વા સાલપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા પક્કામિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતબ્રાહ્મણસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા જેતવનપટિગ્ગહણે પટિલદ્ધસદ્ધા ઉપાસિકા હુત્વા પચ્છા મહાપજાપતિગોતમિયા સન્તિકે પબ્બજિત્વા રાજગહે વસમાના એકદિવસં પચ્છાભત્તં ગિજ્ઝકૂટં અભિરુહિત્વા દિવાવિહારં નિસિન્ના હત્થારોહકસ્સ અભિરુહનત્થાય પાદં પસારેન્તં હત્થિં દિસ્વા તદેવ આરમ્મણં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૮૬-૯૬) –

‘‘ચન્દભાગાનદીતીરે, અહોસિં કિન્નરી તદા;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સયમ્ભું અપરાજિતં.

‘‘પસન્નચિત્તા સુમના, વેદજાતા કતઞ્જલી;

સાલમાલં ગહેત્વાન, સયમ્ભું અભિપૂજયિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા કિન્નરીદેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘છત્તિંસદેવરાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં;

મનસા પત્થિતં મય્હં, નિબ્બત્તતિ યથિચ્છિતં.

‘‘દસન્નં ચક્કવત્તીનં, મહેસિત્તમકારયિં;

ઓચિતત્તાવ હુત્વાન, સંસરામિ ભવેસ્વહં.

‘‘કુસલં વિજ્જતે મય્હં, પબ્બજિં અનગારિયં;

પૂજારહા અહં અજ્જ, સક્યપુત્તસ્સ સાસને.

‘‘વિસુદ્ધમનસા અજ્જ, અપેતમનપાપિકા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં બુદ્ધમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, સાલમાલાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતા ઉદાનવસેન –

૪૮. ‘‘દિવાવિહારા નિક્ખમ્મ, ગિજ્ઝકૂટમ્હિ પબ્બતે;

નાગં ઓગાહમુત્તિણ્ણં, નદીતીરમ્હિ અદ્દસં.

૪૯. ‘‘પુરિસો અઙ્કુસમાદાય, ‘દેહિ પાદ’ન્તિ યાચતિ;

નાગો પસારયી પાદં, પુરિસો નાગમારુહિ.

૫૦. ‘‘દિસ્વા અદન્તં દમિતં, મનુસ્સાનં વસં ગતં;

તતો ચિત્તં સમાધેસિં, ખલુ તાય વનં ગતા’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ નાગં ઓગાહમુત્તિણ્ણન્તિ હત્થિનાગં નદિયં ઓગાહં કત્વા ઓગય્હ તતો ઉત્તિણ્ણં. ‘‘ઓગય્હ મુત્તિણ્ણ’’ન્તિ વા પાઠો. મ-કારો પદસન્ધિકરો. નદીતીરમ્હિ અદ્દસન્તિ ચન્દભાગાય નદિયા તીરે અપસ્સિં.

કિં કરોન્તન્તિ ચેતં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પુરિસો’’તિઆદિ. તત્થ ‘દેહિ પાદ’ન્તિ યાચતીતિ ‘‘પાદં દેહિ’’ઇતિ પિટ્ઠિઆરોહનત્થં પાદં પસારેતું સઞ્ઞં દેતિ, યથાપરિચિતઞ્હિ સઞ્ઞં દેન્તો ઇધ યાચતીતિ વુત્તો.

દિસ્વા અદન્તં દમિતન્તિ પકતિયા પુબ્બે અદન્તં ઇદાનિ હત્થાચરિયેન હત્થિસિક્ખાય દમિતદમથં ઉપગમિતં. કીદિસં દમિતં? મનુસ્સાનં વસં ગતં યં યં મનુસ્સા આણાપેન્તિ, તં તં દિસ્વાતિ યોજના. તતો ચિત્તં સમાધેસિં, ખલુ તાય વનં ગતાતિ ખલૂતિ અવધારણત્થે નિપાતો. તતો હત્થિદસ્સનતો પચ્છા, તાય હત્થિનો કિરિયાય હેતુભૂતાય, વનં અરઞ્ઞં ગતા ચિત્તં સમાધેસિંયેવ. કથં? ‘‘અયમ્પિ નામ તિરચ્છાનગતો હત્થી હત્થિદમકસ્સ વસેન દમથં ગતો, કસ્મા મનુસ્સભૂતાય ચિત્તં પુરિસદમકસ્સ સત્થુ વસેન દમથં ન ગમિસ્સતી’’તિ સંવેગજાતા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગમગ્ગસમાધિના મમ ચિત્તં સમાધેસિં અચ્ચન્તસમાધાનેન સબ્બસો કિલેસે ખેપેસિન્તિ અત્થો.

દન્તિકાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઉબ્બિરિથેરીગાથાવણ્ણના

અમ્મ, જીવાતિઆદિકા ઉબ્બિરિયા થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તા એકદિવસં માતાપિતૂસુ મઙ્ગલં અનુભવિતું ગેહન્તરગતેસુ અદુતિયા સયં ગેહે ઓહીના ઉપકટ્ઠાય વેલાય ભગવતો સાવકં એકં ખીણાસવત્થેરં ગેહદ્વારસમીપેન ગચ્છન્તં દિસ્વા ભિક્ખં દાતુકામા, ‘‘ભન્તે, ઇધ પવિસથા’’તિ વત્વા થેરે ગેહં પવિટ્ઠે પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન થેરં વન્દિત્વા ગોનકાદીહિ આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ થેરો પઞ્ઞત્તે આસને. સા પત્તં ગહેત્વા પિણ્ડપાતસ્સ પૂરેત્વા થેરસ્સ હત્થે ઠપેસિ. થેરો અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઉળારદિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચુતા સુગતીસુયેવ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉબ્બિરીતિ લદ્ધનામા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા અહોસિ. સા વયપ્પત્તકાલે કોસલરઞ્ઞા અત્તનો ગેહં નીતા, કતિપયસંવચ્છરાતિક્કમેન એકં ધીતરં લભિ. તસ્સા જીવન્તીતિ નામં અકંસુ. રાજા તસ્સા ધીતરં દિસ્વા તુટ્ઠમાનસો ઉબ્બિરિયા અભિસેકં અદાસિ. ધીતા પનસ્સા આધાવિત્વા પરિધાવિત્વા વિચરણકાલે કાલમકાસિ. માતા યત્થ તસ્સા સરીરનિક્ખેપો કતો, તં સુસાનં ગન્ત્વા દિવસે દિવસે પરિદેવતિ. એકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા થોકં નિસીદિત્વા ગતા અચિરવતીનદિયા તીરે ઠત્વા ધીતરં આરબ્ભ પરિદેવતિ. તં દિસ્વા સત્થા ગન્ધકુટિયં યથાનિસિન્નોવ અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘કસ્મા વિપ્પલપસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મમ ધીતરં આરબ્ભ વિપ્પલપામિ, ભગવા’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં સુસાને ઝાપિતા તવ ધીતરો ચતુરાસીતિસહસ્સમત્તા, તાસં કતર સન્ધાય વિપ્પલપસી’’તિ. તાસં તં તં આળાહનટ્ઠાનં દસ્સેત્વા –

૫૧. ‘‘અમ્મ જીવાતિ વનમ્હિ કન્દસિ, અત્તાનં અધિગચ્છ ઉબ્બિરિ;

ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, સબ્બા જીવસનામિકા;

એતમ્હાળાહને દડ્ઢા, તાસં કમનુસોચસી’’તિ. – સઉપડ્ઢગાથમાહ;

તત્થ, અમ્મ, જીવાતિ માતુપચારનામેન ધીતુયા આલપનં, ઇદઞ્ચસ્સા વિપ્પલપનાકારદસ્સનં. વનમ્હિ કન્દસીતિ વનમજ્ઝે પરિદેવસિ. અત્તાનં અધિગચ્છ ઉબ્બિરીતિ ઉબ્બિરિ તવ અત્તાનમેવ તાવ બુજ્ઝસ્સુ યાથાવતો જાનાહિ. ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનીતિ ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ. સબ્બા જીવસનામિકાતિ તા સબ્બાપિ જીવન્તિ, યા સમાનનામિકા. એતમ્હાળાહને દડ્ઢાતિ એતમ્હિ સુસાને ઝાપિતા. તાસં કમનુસોચસીતિ તાસુ જીવન્તીનામાસુ ચતુરાસીતિસહસ્સમત્તાસુ કં સન્ધાય ત્વં અનુસોચસિ અનુસોકં આપજ્જસીતિ એવં સત્થારા ધમ્મે દેસિતે દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા વિપસ્સનં આરભિત્વા સત્થુ દેસનાવિલાસેન અત્તનો ચ હેતુસમ્પત્તિયા યથાઠાતાવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.૩૭-૬૦) –

‘‘નગરે હંસવતિયા, અહોસિં બાલિકા તદા;

માતા ચ મે પિતા ચેવ, કમ્મન્તં અગમંસુ તે.

‘‘મજ્ઝન્હિકમ્હિ સૂરિયે, અદ્દસં સમણં અહં;

વીથિયા અનુગચ્છન્તં, આસનં પઞ્ઞપેસહં.

‘‘ગોનકાવિકતિકાહિ, પઞ્ઞપેત્વા મમાસનં;

પસન્નચિત્તા સુમના, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘સન્તત્તા કુથિતા ભૂમિ, સૂરો મજ્ઝન્હિકે ઠિતો;

માલુતા ચ ન વાયન્તિ, કાલો ચેવેત્થ મેહિતિ.

‘‘પઞ્ઞત્તમાસનમિદં, તવત્થાય મહામુનિ;

અનુકમ્પં ઉપાદાય, નિસીદ મમ આસને.

‘‘નિસીદિ તત્થ સમણો, સુદન્તો સુદ્ધમાનસો;

તસ્સ પત્તં ગહેત્વાન, યથારન્ધં અદાસહં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તત્થ મે સુકતં બ્યમ્હં, આસનેન સુનિમ્મિતં;