૧. મહાકચ્ચાયનત્થેરગાથાવણ્ણના

અટ્ઠકનિપાતે કમ્મં બહુકન્તિઆદિકા આયસ્મતો મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિપ્પત્તો, એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં એકં ભિક્ખું દિસ્વા, સયમ્પિ તં ઠાનં પત્થેન્તો પણિધાનં કત્વા, દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા, દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે વિજ્જાધરો હુત્વા આકાસેન ગચ્છન્તો સત્થારં હિમવન્તપબ્બતે એકસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસો કણિકારપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન અપરાપરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો કસ્સપદસબલસ્સ કાલે બારાણસિયં કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સુવણ્ણચેતિયકરણટ્ઠાને સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણિટ્ઠકાય પૂજં કત્વા, ‘‘ભગવા મય્હં નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ.

તતો યાવજીવં કુસલકમ્મં કત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ઉજ્જેનિયં રઞ્ઞો ચણ્ડપજ્જોતસ્સ પુરોહિતગેહે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે માતા ‘‘મય્હં પુત્તો સુવણ્ણવણ્ણો, અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતો’’તિ કઞ્ચનમાણવો ત્વેવ નામં અકાસિ. સો વુડ્ઢિમન્વાય તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા પિતુ અચ્ચયેન પુરોહિતટ્ઠાનં લભિ. સો ગોત્તવસેન કચ્ચાયનોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. તં રાજા ચણ્ડપજ્જોતો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા, ‘‘આચરિય, ત્વં તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો અત્તટ્ઠમો સત્થુ સન્તિકં ઉપગતો. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેતિ. દેસનાપરિયોસાને સો સત્તહિ જનેહિ સદ્ધિં સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૧-૨૭) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, અનેજો અજિતં જયો;

સતસહસ્સે કપ્પાનં, ઇતો ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘વીરો કમલપત્તક્ખો, સસઙ્કવિમલાનનો;

કનકાચલસઙ્કાસો, રવિદિત્તિસમપ્પભો.

‘‘સત્તનેત્તમનોહારી, વરલક્ખણભૂસિતો;

સબ્બવાક્યપથાતીતો, મનુજામરસક્કતો.

‘‘સમ્બુદ્ધો બોધયં સત્તે, વાગીસો મધુરસ્સરો;

કરુણાનિબન્ધસન્તાનો, પરિસાસુ વિસારદો.

‘‘દેસેતિ મધુરં ધમ્મં, ચતુસચ્ચૂપસંહિતં;

નિમુગ્ગે મોહપઙ્કમ્હિ, સમુદ્ધરતિ પાણિને.

‘‘તદા એકચરો હુત્વા, તાપસો હિમવાલયો;

નભસા માનુસં લોકં, ગચ્છન્તો જિનમદ્દસં.

‘‘ઉપેચ્ચ સન્તિકં તસ્સ, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં;

વણ્ણયન્તસ્સ વીરસ્સ, સાવકસ્સ મહાગુણં.

‘‘સંખિત્તેન મયા વુત્તં, વિત્થારેન પકાસયં;

પરિસં મઞ્ચ તોસેતિ, યથા કચ્ચાયનો અયં.

‘‘નાહં એવમિધેકચ્ચં, અઞ્ઞં પસ્સામિ સાવકં;

તસ્માતદગ્ગે એસગ્ગો, એવં ધારેથ ભિક્ખવો.

‘‘તદાહં વિમ્હિતો હુત્વા, સુત્વા વાક્યં મનોરમં;

હિમવન્તં ગમિત્વાન, આહિત્વા પુપ્ફસઞ્ચયં.

‘‘પૂજેત્વા લોકસરણં, તં ઠાનમભિપત્થયિં;

તદા મમાસયં ઞત્વા, બ્યાકાસિ સ રણઞ્જહો.

‘‘પસ્સથેતં ઇસિવરં, નિદ્ધન્તકનકત્તચં;

ઉદ્ધગ્ગલોમં પીણંસં, અચલં પઞ્જલિં ઠિતં.

‘‘હાસં સુપુણ્ણનયનં, બુદ્ધવણ્ણગતાસયં;

ધમ્મજં ઉગ્ગહદયં, અમતાસિત્તસન્નિભં.

‘‘કચ્ચાનસ્સ ગુણં સુત્વા, તં ઠાનં પત્થયં ઠિતો;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, ગોતમસ્સ મહામુને.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કચ્ચાનો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘બહુસ્સુતો મહાઞાણી, અધિપ્પાયવિદૂ મુને;

પાપુણિસ્સતિ તં ઠાનં, યથાયં બ્યાકતો મયા.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘દુવે ભવે સંસરામિ, દેવત્તે અથ માનુસે;

અઞ્ઞં ગતિં ન ગચ્છામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘દુવે કુલે પજાયામિ, ખત્તિયે અથ બ્રાહ્મણે;

નીચે કુલે ન જાયામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતો ઉજ્જેનિયં પુરે;

પજ્જોતસ્સ ચ ચણ્ડસ્સ, પુરોહિતદિજાધિનો.

‘‘પુત્તો તિરિટિવચ્છસ્સ, નિપુણો વેદપારગૂ;

માતા ચ ચન્દિમા નામ, કચ્ચાનોહં વરત્તચો.

‘‘વીમંસનત્થં બુદ્ધસ્સ, ભૂમિપાલેન પેસિતો;

દિસ્વા મોક્ખપુરદ્વારં, નાયકં ગુણસઞ્ચયં.

‘‘સુત્વા ચ વિમલં વાક્યં, ગતિપઙ્કવિસોસનં;

પાપુણિં અમતં સન્તં, સેસેહિ સહ સત્તહિ.

‘‘અધિપ્પાયવિદૂ જાતો, સુગતસ્સ મહામતે.

ઠપિતો એતદગ્ગે ચ, સુસમિદ્ધમનોરથો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તે તાવદેવ દ્વઙ્ગુલમત્તકેસમસ્સુકા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. એવં થેરો સદત્થં નિપ્ફાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, રાજા પજ્જોતો તુમ્હાકં પાદે વન્દિતું ધમ્મઞ્ચ સોતું ઇચ્છતી’’તિ સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા, ‘‘ત્વંયેવ, ભિક્ખુ, તત્થ ગચ્છ, તયિ ગતેપિ રાજા પસીદિસ્સતી’’તિ આહ. થેરો સત્થુ આણાય અત્તટ્ઠમો તત્થ ગન્ત્વા રાજાનં પસાદેત્વા અવન્તીસુ સાસનં પતિટ્ઠાપેત્વા પુન સત્થુ સન્તિકમેવ ગતો. સો એકદિવસં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ સમણધમ્મં પહાય કમ્મારામે સઙ્ગણિકારામે રસતણ્હાનુગતે ચ પમાદવિહારિનો દિસ્વા તેસં ઓવાદવસેન –

૪૯૪. ‘‘કમ્મં બહુકં ન કારયે, પરિવજ્જેય્ય જનં ન ઉય્યમે;

સો ઉસ્સુક્કો રસાનુગિદ્ધો, અત્થં રિઞ્ચતિ યો સુખાધિવાહો.

૪૯૫. ‘‘પઙ્કોતિ હિ નં અવેદયું, યાયં વન્દનપૂજના કુલેસુ;

સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં, સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો’’તિ. –

દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ કમ્મં બહુકં ન કારયેતિ નવાવાસકારાપનાદિં સમણધમ્મકરણસ્સ પરિબન્ધભૂતં મહન્તં નવકમ્મં ન પટ્ઠપેય્ય, ખુદ્દકં અપ્પસમારમ્ભં ખણ્ડફુલ્લપટિસઙ્ખરણાદિં સત્થુ વચનપટિપૂજનત્થં કાતબ્બમેવ. પરિવજ્જેય્ય જનન્તિ ગણસઙ્ગણિકવસેન જનં વિવજ્જેય્ય. જનન્તિ વા યાદિસં સંસેવતો ભજતો પયિરુપાસતો કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, તાદિસં અકલ્યાણમિત્તભૂતં જનં પરિવજ્જેય્ય. ન ઉય્યમેતિ, પચ્ચયુપ્પાદનત્થં કુલસઙ્ગણ્હનવસેન ન વાયમેય્ય, યસ્મા સો ઉસ્સુક્કો રસાનુગિદ્ધો, અત્થં રિઞ્ચતિ યો સુખાધિવાહોતિ યો રસાનુગિદ્ધો રસતણ્હાવસિકો ભિક્ખુ પચ્ચયુપ્પાદનપસુતો, સો કુલસઙ્ગણ્હનત્થં ઉસ્સુક્કો, તેસુ સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના યોગં આપજ્જતિ, યો સુખાધિવાહો સમથવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનસુખાવહો સીલાદિઅત્થો, તં રિઞ્ચતિ પજહતિ એકંસેન અત્તાનં તતો વિવેચેતીતિ અત્થો.

એવં પઠમગાથાય ‘‘કમ્મારામતં સઙ્ગણિકારામતં પચ્ચયગેધઞ્ચ વજ્જેથા’’તિ ઓવદિત્વા ઇદાનિ સક્કારાભિલાસં ગરહન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યા અયં ભિક્ખાય ઉપગતાનં પબ્બજિતાનં કુલેસુ ગેહવાસીહિ ગુણસમ્ભાવનાય કરીયમાના વન્દના પૂજના ચ, યસ્મા તં અભાવિતત્તાનં ઓસીદાપનટ્ઠેન મલિનભાવકરણટ્ઠેન ચ પઙ્કો કદ્દમોતિ બુદ્ધાદયો અરિયા પવેદયું અબ્ભઞ્ઞંસુ પવેદેસું વા, યસ્મા ચ અપરિઞ્ઞાતક્ખન્ધાનં અન્ધપુથુજ્જનાનં સક્કારાભિલાસં દુવિઞ્ઞેય્યસભાવતાય પીળાજનનતો અન્તો તુદનતો દુરુદ્ધરણતો ચ સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં પવેદયું, તતો એવ સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો દુપ્પજહેય્યો તસ્સ પહાનપટિપત્તિયા અપ્પટિપજ્જનતો. સક્કારાભિલાસપ્પહાનેન હિ સક્કારો પહીનો હોતિ, તસ્મા તસ્સ પહાનાય આયોગો કરણીયોતિ દસ્સેતિ –

૪૯૬. ‘‘ન પરસ્સુપનિધાય, કમ્મં મચ્ચસ્સ પાપકં;

અત્તના તં ન સેવેય્ય, કમ્મબન્ધૂ હિ માતિયા.

૪૯૭. ‘‘ન પરે વચના ચોરો, ન પરે વચના મુનિ;

અત્તા ચ નં યથા વેદિ, દેવાપિ નં તથા વિદૂ.

૪૯૮. ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

૪૯૯. ‘‘જીવતે વાપિ સપ્પઞ્ઞો, અપિ વિત્તપરિક્ખયો;

પઞ્ઞાય ચ અલાભેન, વિત્તવાપિ ન જીવતિ.

૫૦૦. ‘‘સબ્બં સુણાતિ સોતેન, સબ્બં પસ્સતિ ચક્ખુના;

ન ચ દિટ્ઠં સુતં ધીરો, સબ્બં ઉજ્ઝિતુમરહતિ.

૫૦૧. ‘‘ચક્ખુમાસ્સ યથા અન્ધો, સોતવા બધિરો યથા;

પઞ્ઞવાસ્સ યથા મૂગો, બલવા દુબ્બલોરિવ;

અથ અત્થે સમુપ્પન્ને, સયેથ મતસાયિક’’ન્તિ. –

ઇમા છ ગાથા રઞ્ઞો પજ્જોતસ્સ ઓવાદવસેન અભાસિ. સો કિર બ્રાહ્મણે સદ્દહિત્વા પસુઘાતયઞ્ઞં કારેતિ, કમ્મં અસોધેત્વાવ અચોરે ચોરસઞ્ઞાય દણ્ડેસિ, અટ્ટકરણે ચ અસ્સામિકે સામિકે કરોતિ, સામિકે ચ અસ્સામિકે. તતો નં થેરો વિવેચેતું ‘‘ન પરસ્સા’’તિઆદિના છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ ન પરસ્સુપનિધાય, કમ્મં મચ્ચસ્સ પાપકન્તિ પરસ્સ મચ્ચસ્સ સત્તસ્સ ઉપનિધાય ઉદ્દિસ્સ કારણં કત્વા પાપકં વધબન્ધાદિકમ્મં ન સેવેય્ય, પરેન ન કારાપેય્યાતિ અત્થો. અત્તના તં ન સેવેય્યાતિ અત્તનાપિ તં પાપકં ન કરેય્ય. કસ્મા? કમ્મબન્ધૂ હિ માતિયા ઇમે માતિયા મચ્ચા કમ્મદાયાદા, તસ્મા અત્તના ચ કિઞ્ચિ પાપકમ્મં ન કરેય્ય, પરેનપિ ન કારાપેય્યાતિ અત્થો.

ન પરે વચના ચોરોતિ અત્તના ચોરિયં અકત્વા પરવચના પરસ્સ વચનમત્તેન ચોરો નામ ન હોતિ, તથા ન પરે વચના મુનિ પરસ્સ વચનમત્તેન મુનિ સુવિસુદ્ધકાયવચીમનોસમાચારો ન હોતિ. એત્થ હિ પરેતિ વિભત્તિઅલોપં કત્વા નિદ્દેસો. કેચિ પન ‘‘પરેસન્તિ વત્તબ્બે પરેતિ સં-કારલોપં કત્વા નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ વદન્તિ. અત્તા ચ નં યથા વેદીતિ નં સત્તં તસ્સ અત્તા ચિત્તં યથા ‘‘અહં પરિસુદ્ધો, અપરિસુદ્ધો વા’’તિ યાથાવતો અવેદિ જાનાતિ. દેવાપિ નં તથા વિદૂતિ વિસુદ્ધિદેવા, ઉપપત્તિદેવા ચ તથા વિદૂ વિદન્તિ જાનન્તિ, તસ્મા સયં તાદિસા દેવા ચ પમાણં સુદ્ધાસુદ્ધાનં સુદ્ધાસુદ્ધભાવજાનને, ન યે કેચિ ઇચ્છાદોસપરેતા સત્તાતિ અધિપ્પાયો.

પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે, કુસલાકુસલસાવજ્જાનવજ્જં કમ્મં કમ્મફલં કાયસ્સ અસુભતં સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતં અજાનન્તા ઇધ પરે નામ. તે મયમેત્થ ઇમસ્મિં જીવલોકે યમામ ઉપરમામ, ‘‘સતતં સમિતં મચ્ચુ સન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે ચ તત્થ પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુ સમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા મેધગાનં પરવિહિંસનાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ, અત્તના પરે ચ અઞ્ઞે ન મેધન્તિ ન બાધેન્તીતિ અત્થો. ત્વં પન જીવિતનિમિત્તં અચોરે ચોરે કરોન્તોપિ દણ્ડનેન સામિકે અસ્સામિકે કરોન્તોપિ ધનજાનિયા બાધસિ પઞ્ઞાવેકલ્લતો. તથા અકરોન્તોપિ જીવતે વાપિ સપ્પઞ્ઞો, અપિ વિત્તપરિક્ખયો પરિક્ખીણધનોપિ સપ્પઞ્ઞજાતિકો ઇતરીતરસન્તોસેન સન્તુટ્ઠો અનવજ્જાય જીવિકાય જીવતિયેવ. તસ્સ હિ જીવિતં નામ. તેનાહ ભગવા – ‘‘પઞ્ઞાજીવિં જીવિતમાહુ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૩, ૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪). દુમ્મેધપુગ્ગલો પન પઞ્ઞાય ચ અલાભેન દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ અત્થં વિરાધેન્તો વિત્તવાપિ ન જીવતિ ગરહાદિપવત્તિયા જીવન્તો નામ ન હોતિ, અનુપાયઞ્ઞુતાય યથાધિગતં ધનં નાસેન્તો જીવિતમ્પિ સન્ધારેતું ન સક્કોતિયેવ.

ઇમા કિર ચતસ્સોપિ ગાથા થેરો સુપિનન્તેન રઞ્ઞો કથેસિ. રાજા સુપિનં દિસ્વા થેરં નમસ્સન્તોયેવ પબુજ્ઝિત્વા પભાતાય રત્તિયા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અત્તના દિટ્ઠનિયામેન સુપિનં કથેસિ. તં સુત્વા થેરો તા ગાથા પચ્ચુનુભાસિત્વા ‘‘સબ્બં સુણાતી’’તિઆદિના દ્વીહિ ગાથાહિ રાજાનં ઓવદિ. તત્થ સબ્બં સુણાતિ સોતેનાતિ ઇધ સોતબ્બં સદ્દં આપાથગતં સબ્બં સુભાસિતં દુબ્ભાસિતઞ્ચ અબધિરો સોતેન સુણાતિ. તથા સબ્બં રૂપં સુન્દરં અસુન્દરમ્પિ ચક્ખુના અનન્ધો પસ્સતિ, અયમિન્દ્રિયાનં સભાવો. તત્થ પન ન ચ દિટ્ઠં સુતં ધીરો, સબ્બં ઉજ્ઝિતુન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તમેતં. યઞ્હિ તં દિટ્ઠં સુતં વા, ન તં સબ્બં ધીરો સપ્પઞ્ઞો ઉજ્ઝિતું પરિચ્ચજિતું ગહેતું વા અરહતિ. ગુણાગુણં પન તત્થ ઉપપરિક્ખિત્વા ઉજ્ઝિતબ્બમેવ ઉજ્ઝિતું ગહેતબ્બઞ્ચ ગહેતું અરહતિ, તસ્મા ચક્ખુમાસ્સ યથા અન્ધો ચક્ખુમાપિ સમાનો ઉજ્ઝિતબ્બે દિટ્ઠે અન્ધો યથા અસ્સ અપસ્સન્તો વિય ભવેય્ય, તથા ઉજ્ઝિતબ્બે સુતે સોતવાપિ બધિરો યથા અસ્સ અસુણન્તો વિય ભવેય્ય. પઞ્ઞવાસ્સ યથા મૂગોતિ વિચારણપઞ્ઞાય પઞ્ઞવા વચનકુસલોપિ અવત્તબ્બે મૂગો વિય ભવેય્ય. બલવા થામસમ્પન્નોપિ અકત્તબ્બે દુબ્બલોરિવ, રકારો પદસન્ધિકરો, અસમત્થો વિય ભવેય્ય. અથ અત્થે સમુપ્પન્ને, સયેથ મતસાયિકન્તિ અત્તના કાતબ્બકિચ્ચે ઉપ્પન્ને ઉપટ્ઠિતે મતસાયિકં સયેથ, મતસાયિકં સયિત્વાપિ તં કિચ્ચં તીરેતબ્બમેવ, ન વિરાધેતબ્બં. અથ વા અથ અત્થે સમુપ્પન્નેતિ અત્તના અકરણીયે અત્થે કિચ્ચે ઉપ્પન્ને ઉપટ્ઠિતે મતસાયિકં સયેથ, મતસાયિકં સયિત્વાપિ તં ન કાતબ્બમેવ. ન હિ પણ્ડિતો અયુત્તં કાતુમરહતીતિ એવં થેરેન ઓવદિતો રાજા અકત્તબ્બં પહાય કાતબ્બેયેવ યુત્તપ્પયુત્તો અહોસીતિ.

મહાકચ્ચાયનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.