૮. અટ્ઠકનિપાતો

૧. મહાકચ્ચાયનત્થેરગાથાવણ્ણના

અટ્ઠકનિપાતે કમ્મં બહુકન્તિઆદિકા આયસ્મતો મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિપ્પત્તો, એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં એકં ભિક્ખું દિસ્વા, સયમ્પિ તં ઠાનં પત્થેન્તો પણિધાનં કત્વા, દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા, દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે વિજ્જાધરો હુત્વા આકાસેન ગચ્છન્તો સત્થારં હિમવન્તપબ્બતે એકસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસો કણિકારપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન અપરાપરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો કસ્સપદસબલસ્સ કાલે બારાણસિયં કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સુવણ્ણચેતિયકરણટ્ઠાને સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણિટ્ઠકાય પૂજં કત્વા, ‘‘ભગવા મય્હં નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ.

તતો યાવજીવં કુસલકમ્મં કત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ઉજ્જેનિયં રઞ્ઞો ચણ્ડપજ્જોતસ્સ પુરોહિતગેહે નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે માતા ‘‘મય્હં પુત્તો સુવણ્ણવણ્ણો, અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતો’’તિ કઞ્ચનમાણવો ત્વેવ નામં અકાસિ. સો વુડ્ઢિમન્વાય તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા પિતુ અચ્ચયેન પુરોહિતટ્ઠાનં લભિ. સો ગોત્તવસેન કચ્ચાયનોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. તં રાજા ચણ્ડપજ્જોતો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા, ‘‘આચરિય, ત્વં તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો અત્તટ્ઠમો સત્થુ સન્તિકં ઉપગતો. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેતિ. દેસનાપરિયોસાને સો સત્તહિ જનેહિ સદ્ધિં સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૧-૨૭) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, અનેજો અજિતં જયો;

સતસહસ્સે કપ્પાનં, ઇતો ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘વીરો કમલપત્તક્ખો, સસઙ્કવિમલાનનો;

કનકાચલસઙ્કાસો, રવિદિત્તિસમપ્પભો.

‘‘સત્તનેત્તમનોહારી, વરલક્ખણભૂસિતો;

સબ્બવાક્યપથાતીતો, મનુજામરસક્કતો.

‘‘સમ્બુદ્ધો બોધયં સત્તે, વાગીસો મધુરસ્સરો;

કરુણાનિબન્ધસન્તાનો, પરિસાસુ વિસારદો.

‘‘દેસેતિ મધુરં ધમ્મં, ચતુસચ્ચૂપસંહિતં;

નિમુગ્ગે મોહપઙ્કમ્હિ, સમુદ્ધરતિ પાણિને.

‘‘તદા એકચરો હુત્વા, તાપસો હિમવાલયો;

નભસા માનુસં લોકં, ગચ્છન્તો જિનમદ્દસં.

‘‘ઉપેચ્ચ સન્તિકં તસ્સ, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં;

વણ્ણયન્તસ્સ વીરસ્સ, સાવકસ્સ મહાગુણં.

‘‘સંખિત્તેન મયા વુત્તં, વિત્થારેન પકાસયં;

પરિસં મઞ્ચ તોસેતિ, યથા કચ્ચાયનો અયં.

‘‘નાહં એવમિધેકચ્ચં, અઞ્ઞં પસ્સામિ સાવકં;

તસ્માતદગ્ગે એસગ્ગો, એવં ધારેથ ભિક્ખવો.

‘‘તદાહં વિમ્હિતો હુત્વા, સુત્વા વાક્યં મનોરમં;

હિમવન્તં ગમિત્વાન, આહિત્વા પુપ્ફસઞ્ચયં.

‘‘પૂજેત્વા લોકસરણં, તં ઠાનમભિપત્થયિં;

તદા મમાસયં ઞત્વા, બ્યાકાસિ સ રણઞ્જહો.

‘‘પસ્સથેતં ઇસિવરં, નિદ્ધન્તકનકત્તચં;

ઉદ્ધગ્ગલોમં પીણંસં, અચલં પઞ્જલિં ઠિતં.

‘‘હાસં સુપુણ્ણનયનં, બુદ્ધવણ્ણગતાસયં;

ધમ્મજં ઉગ્ગહદયં, અમતાસિત્તસન્નિભં.

‘‘કચ્ચાનસ્સ ગુણં સુત્વા, તં ઠાનં પત્થયં ઠિતો;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, ગોતમસ્સ મહામુને.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કચ્ચાનો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘બહુસ્સુતો મહાઞાણી, અધિપ્પાયવિદૂ મુને;

પાપુણિસ્સતિ તં ઠાનં, યથાયં બ્યાકતો મયા.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘દુવે ભવે સંસરામિ, દેવત્તે અથ માનુસે;

અઞ્ઞં ગતિં ન ગચ્છામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘દુવે કુલે પજાયામિ, ખત્તિયે અથ બ્રાહ્મણે;

નીચે કુલે ન જાયામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતો ઉજ્જેનિયં પુરે;

પજ્જોતસ્સ ચ ચણ્ડસ્સ, પુરોહિતદિજાધિનો.

‘‘પુત્તો તિરિટિવચ્છસ્સ, નિપુણો વેદપારગૂ;

માતા ચ ચન્દિમા નામ, કચ્ચાનોહં વરત્તચો.

‘‘વીમંસનત્થં બુદ્ધસ્સ, ભૂમિપાલેન પેસિતો;

દિસ્વા મોક્ખપુરદ્વારં, નાયકં ગુણસઞ્ચયં.

‘‘સુત્વા ચ વિમલં વાક્યં, ગતિપઙ્કવિસોસનં;

પાપુણિં અમતં સન્તં, સેસેહિ સહ સત્તહિ.

‘‘અધિપ્પાયવિદૂ જાતો, સુગતસ્સ મહામતે.

ઠપિતો એતદગ્ગે ચ, સુસમિદ્ધમનોરથો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તે તાવદેવ દ્વઙ્ગુલમત્તકેસમસ્સુકા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. એવં થેરો સદત્થં નિપ્ફાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, રાજા પજ્જોતો તુમ્હાકં પાદે વન્દિતું ધમ્મઞ્ચ સોતું ઇચ્છતી’’તિ સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા, ‘‘ત્વંયેવ, ભિક્ખુ, તત્થ ગચ્છ, તયિ ગતેપિ રાજા પસીદિસ્સતી’’તિ આહ. થેરો સત્થુ આણાય અત્તટ્ઠમો તત્થ ગન્ત્વા રાજાનં પસાદેત્વા અવન્તીસુ સાસનં પતિટ્ઠાપેત્વા પુન સત્થુ સન્તિકમેવ ગતો. સો એકદિવસં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ સમણધમ્મં પહાય કમ્મારામે સઙ્ગણિકારામે રસતણ્હાનુગતે ચ પમાદવિહારિનો દિસ્વા તેસં ઓવાદવસેન –

૪૯૪. ‘‘કમ્મં બહુકં ન કારયે, પરિવજ્જેય્ય જનં ન ઉય્યમે;

સો ઉસ્સુક્કો રસાનુગિદ્ધો, અત્થં રિઞ્ચતિ યો સુખાધિવાહો.

૪૯૫. ‘‘પઙ્કોતિ હિ નં અવેદયું, યાયં વન્દનપૂજના કુલેસુ;

સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં, સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો’’તિ. –

દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ કમ્મં બહુકં ન કારયેતિ નવાવાસકારાપનાદિં સમણધમ્મકરણસ્સ પરિબન્ધભૂતં મહન્તં નવકમ્મં ન પટ્ઠપેય્ય, ખુદ્દકં અપ્પસમારમ્ભં ખણ્ડફુલ્લપટિસઙ્ખરણાદિં સત્થુ વચનપટિપૂજનત્થં કાતબ્બમેવ. પરિવજ્જેય્ય જનન્તિ ગણસઙ્ગણિકવસેન જનં વિવજ્જેય્ય. જનન્તિ વા યાદિસં સંસેવતો ભજતો પયિરુપાસતો કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, તાદિસં અકલ્યાણમિત્તભૂતં જનં પરિવજ્જેય્ય. ન ઉય્યમેતિ, પચ્ચયુપ્પાદનત્થં કુલસઙ્ગણ્હનવસેન ન વાયમેય્ય, યસ્મા સો ઉસ્સુક્કો રસાનુગિદ્ધો, અત્થં રિઞ્ચતિ યો સુખાધિવાહોતિ યો રસાનુગિદ્ધો રસતણ્હાવસિકો ભિક્ખુ પચ્ચયુપ્પાદનપસુતો, સો કુલસઙ્ગણ્હનત્થં ઉસ્સુક્કો, તેસુ સુખિતેસુ સુખિતો, દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતો, ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના યોગં આપજ્જતિ, યો સુખાધિવાહો સમથવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનસુખાવહો સીલાદિઅત્થો, તં રિઞ્ચતિ પજહતિ એકંસેન અત્તાનં તતો વિવેચેતીતિ અત્થો.

એવં પઠમગાથાય ‘‘કમ્મારામતં સઙ્ગણિકારામતં પચ્ચયગેધઞ્ચ વજ્જેથા’’તિ ઓવદિત્વા ઇદાનિ સક્કારાભિલાસં ગરહન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યા અયં ભિક્ખાય ઉપગતાનં પબ્બજિતાનં કુલેસુ ગેહવાસીહિ ગુણસમ્ભાવનાય કરીયમાના વન્દના પૂજના ચ, યસ્મા તં અભાવિતત્તાનં ઓસીદાપનટ્ઠેન મલિનભાવકરણટ્ઠેન ચ પઙ્કો કદ્દમોતિ બુદ્ધાદયો અરિયા પવેદયું અબ્ભઞ્ઞંસુ પવેદેસું વા, યસ્મા ચ અપરિઞ્ઞાતક્ખન્ધાનં અન્ધપુથુજ્જનાનં સક્કારાભિલાસં દુવિઞ્ઞેય્યસભાવતાય પીળાજનનતો અન્તો તુદનતો દુરુદ્ધરણતો ચ સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં પવેદયું, તતો એવ સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો દુપ્પજહેય્યો તસ્સ પહાનપટિપત્તિયા અપ્પટિપજ્જનતો. સક્કારાભિલાસપ્પહાનેન હિ સક્કારો પહીનો હોતિ, તસ્મા તસ્સ પહાનાય આયોગો કરણીયોતિ દસ્સેતિ –

૪૯૬. ‘‘ન પરસ્સુપનિધાય, કમ્મં મચ્ચસ્સ પાપકં;

અત્તના તં ન સેવેય્ય, કમ્મબન્ધૂ હિ માતિયા.

૪૯૭. ‘‘ન પરે વચના ચોરો, ન પરે વચના મુનિ;

અત્તા ચ નં યથા વેદિ, દેવાપિ નં તથા વિદૂ.

૪૯૮. ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

૪૯૯. ‘‘જીવતે વાપિ સપ્પઞ્ઞો, અપિ વિત્તપરિક્ખયો;

પઞ્ઞાય ચ અલાભેન, વિત્તવાપિ ન જીવતિ.

૫૦૦. ‘‘સબ્બં સુણાતિ સોતેન, સબ્બં પસ્સતિ ચક્ખુના;

ન ચ દિટ્ઠં સુતં ધીરો, સબ્બં ઉજ્ઝિતુમરહતિ.

૫૦૧. ‘‘ચક્ખુમાસ્સ યથા અન્ધો, સોતવા બધિરો યથા;

પઞ્ઞવાસ્સ યથા મૂગો, બલવા દુબ્બલોરિવ;

અથ અત્થે સમુપ્પન્ને, સયેથ મતસાયિક’’ન્તિ. –

ઇમા છ ગાથા રઞ્ઞો પજ્જોતસ્સ ઓવાદવસેન અભાસિ. સો કિર બ્રાહ્મણે સદ્દહિત્વા પસુઘાતયઞ્ઞં કારેતિ, કમ્મં અસોધેત્વાવ અચોરે ચોરસઞ્ઞાય દણ્ડેસિ, અટ્ટકરણે ચ અસ્સામિકે સામિકે કરોતિ, સામિકે ચ અસ્સામિકે. તતો નં થેરો વિવેચેતું ‘‘ન પરસ્સા’’તિઆદિના છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ ન પરસ્સુપનિધાય, કમ્મં મચ્ચસ્સ પાપકન્તિ પરસ્સ મચ્ચસ્સ સત્તસ્સ ઉપનિધાય ઉદ્દિસ્સ કારણં કત્વા પાપકં વધબન્ધાદિકમ્મં ન સેવેય્ય, પરેન ન કારાપેય્યાતિ અત્થો. અત્તના તં ન સેવેય્યાતિ અત્તનાપિ તં પાપકં ન કરેય્ય. કસ્મા? કમ્મબન્ધૂ હિ માતિયા ઇમે માતિયા મચ્ચા કમ્મદાયાદા, તસ્મા અત્તના ચ કિઞ્ચિ પાપકમ્મં ન કરેય્ય, પરેનપિ ન કારાપેય્યાતિ અત્થો.

ન પરે વચના ચોરોતિ અત્તના ચોરિયં અકત્વા પરવચના પરસ્સ વચનમત્તેન ચોરો નામ ન હોતિ, તથા ન પરે વચના મુનિ પરસ્સ વચનમત્તેન મુનિ સુવિસુદ્ધકાયવચીમનોસમાચારો ન હોતિ. એત્થ હિ પરેતિ વિભત્તિઅલોપં કત્વા નિદ્દેસો. કેચિ પન ‘‘પરેસન્તિ વત્તબ્બે પરેતિ સં-કારલોપં કત્વા નિદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ વદન્તિ. અત્તા ચ નં યથા વેદીતિ નં સત્તં તસ્સ અત્તા ચિત્તં યથા ‘‘અહં પરિસુદ્ધો, અપરિસુદ્ધો વા’’તિ યાથાવતો અવેદિ જાનાતિ. દેવાપિ નં તથા વિદૂતિ વિસુદ્ધિદેવા, ઉપપત્તિદેવા ચ તથા વિદૂ વિદન્તિ જાનન્તિ, તસ્મા સયં તાદિસા દેવા ચ પમાણં સુદ્ધાસુદ્ધાનં સુદ્ધાસુદ્ધભાવજાનને, ન યે કેચિ ઇચ્છાદોસપરેતા સત્તાતિ અધિપ્પાયો.

પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે, કુસલાકુસલસાવજ્જાનવજ્જં કમ્મં કમ્મફલં કાયસ્સ અસુભતં સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતં અજાનન્તા ઇધ પરે નામ. તે મયમેત્થ ઇમસ્મિં જીવલોકે યમામ ઉપરમામ, ‘‘સતતં સમિતં મચ્ચુ સન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે ચ તત્થ પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુ સમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા મેધગાનં પરવિહિંસનાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ, અત્તના પરે ચ અઞ્ઞે ન મેધન્તિ ન બાધેન્તીતિ અત્થો. ત્વં પન જીવિતનિમિત્તં અચોરે ચોરે કરોન્તોપિ દણ્ડનેન સામિકે અસ્સામિકે કરોન્તોપિ ધનજાનિયા બાધસિ પઞ્ઞાવેકલ્લતો. તથા અકરોન્તોપિ જીવતે વાપિ સપ્પઞ્ઞો, અપિ વિત્તપરિક્ખયો પરિક્ખીણધનોપિ સપ્પઞ્ઞજાતિકો ઇતરીતરસન્તોસેન સન્તુટ્ઠો અનવજ્જાય જીવિકાય જીવતિયેવ. તસ્સ હિ જીવિતં નામ. તેનાહ ભગવા – ‘‘પઞ્ઞાજીવિં જીવિતમાહુ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૩, ૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪). દુમ્મેધપુગ્ગલો પન પઞ્ઞાય ચ અલાભેન દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ અત્થં વિરાધેન્તો વિત્તવાપિ ન જીવતિ ગરહાદિપવત્તિયા જીવન્તો નામ ન હોતિ, અનુપાયઞ્ઞુતાય યથાધિગતં ધનં નાસેન્તો જીવિતમ્પિ સન્ધારેતું ન સક્કોતિયેવ.

ઇમા કિર ચતસ્સોપિ ગાથા થેરો સુપિનન્તેન રઞ્ઞો કથેસિ. રાજા સુપિનં દિસ્વા થેરં નમસ્સન્તોયેવ પબુજ્ઝિત્વા પભાતાય રત્તિયા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અત્તના દિટ્ઠનિયામેન સુપિનં કથેસિ. તં સુત્વા થેરો તા ગાથા પચ્ચુનુભાસિત્વા ‘‘સબ્બં સુણાતી’’તિઆદિના દ્વીહિ ગાથાહિ રાજાનં ઓવદિ. તત્થ સબ્બં સુણાતિ સોતેનાતિ ઇધ સોતબ્બં સદ્દં આપાથગતં સબ્બં સુભાસિતં દુબ્ભાસિતઞ્ચ અબધિરો સોતેન સુણાતિ. તથા સબ્બં રૂપં સુન્દરં અસુન્દરમ્પિ ચક્ખુના અનન્ધો પસ્સતિ, અયમિન્દ્રિયાનં સભાવો. તત્થ પન ન ચ દિટ્ઠં સુતં ધીરો, સબ્બં ઉજ્ઝિતુન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તમેતં. યઞ્હિ તં દિટ્ઠં સુતં વા, ન તં સબ્બં ધીરો સપ્પઞ્ઞો ઉજ્ઝિતું પરિચ્ચજિતું ગહેતું વા અરહતિ. ગુણાગુણં પન તત્થ ઉપપરિક્ખિત્વા ઉજ્ઝિતબ્બમેવ ઉજ્ઝિતું ગહેતબ્બઞ્ચ ગહેતું અરહતિ, તસ્મા ચક્ખુમાસ્સ યથા અન્ધો ચક્ખુમાપિ સમાનો ઉજ્ઝિતબ્બે દિટ્ઠે અન્ધો યથા અસ્સ અપસ્સન્તો વિય ભવેય્ય, તથા ઉજ્ઝિતબ્બે સુતે સોતવાપિ બધિરો યથા અસ્સ અસુણન્તો વિય ભવેય્ય. પઞ્ઞવાસ્સ યથા મૂગોતિ વિચારણપઞ્ઞાય પઞ્ઞવા વચનકુસલોપિ અવત્તબ્બે મૂગો વિય ભવેય્ય. બલવા થામસમ્પન્નોપિ અકત્તબ્બે દુબ્બલોરિવ, રકારો પદસન્ધિકરો, અસમત્થો વિય ભવેય્ય. અથ અત્થે સમુપ્પન્ને, સયેથ મતસાયિકન્તિ અત્તના કાતબ્બકિચ્ચે ઉપ્પન્ને ઉપટ્ઠિતે મતસાયિકં સયેથ, મતસાયિકં સયિત્વાપિ તં કિચ્ચં તીરેતબ્બમેવ, ન વિરાધેતબ્બં. અથ વા અથ અત્થે સમુપ્પન્નેતિ અત્તના અકરણીયે અત્થે કિચ્ચે ઉપ્પન્ને ઉપટ્ઠિતે મતસાયિકં સયેથ, મતસાયિકં સયિત્વાપિ તં ન કાતબ્બમેવ. ન હિ પણ્ડિતો અયુત્તં કાતુમરહતીતિ એવં થેરેન ઓવદિતો રાજા અકત્તબ્બં પહાય કાતબ્બેયેવ યુત્તપ્પયુત્તો અહોસીતિ.

મહાકચ્ચાયનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સિરિમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

અક્કોધનોતિઆદિકા આયસ્મતો સિરિમિત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે મહદ્ધનકુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સિરિમિત્તોતિ લદ્ધનામો. તસ્સ કિર માતા સિરિગુત્તસ્સ ભગિની. તસ્સ વત્થુ ધમ્મપદવણ્ણનાયં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.ગરહદિન્નવત્થુ) આગતમેવ. સો સિરિગુત્તસ્સ ભાગિનેય્યો સિરિમિત્તો વયપ્પત્તો સત્થુ ધનપાલદમને લદ્ધપ્પસાદો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્તો. એકદિવસં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું આસનં અભિરુહિત્વા ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા નિસિન્નો ભિક્ખૂનં ધમ્મં કથેસિ. કથેન્તો ચ ઉળારતરે ગુણે વિભજિત્વા દસ્સેન્તો –

૫૦૨. ‘‘અક્કોધનોનુપનાહી, અમાયો રિત્તપેસુણો;

સ વે તાદિસકો ભિક્ખુ, એવં પેચ્ચ ન સોચતિ.

૫૦૩. ‘‘અક્કોધનોનુપનાહી, અમાયો રિત્તપેસુણો;

ગુત્તદ્વારો સદા ભિક્ખુ, એવં પેચ્ચ ન સોચતિ.

૫૦૪. ‘‘અક્કોધનોનુપનાહી, અમાયો રિત્તપેસુણો;

કલ્યાણસીલો સો ભિક્ખુ, એવં પેચ્ચ ન સોચતિ.

૫૦૫. ‘‘અક્કોધનોનુપનાહી, અમાયો રિત્તપેસુણો;

કલ્યાણમિત્તો સો ભિક્ખુ, એવં પેચ્ચ ન સોચતિ.

૫૦૬. ‘‘અક્કોધનોનુપનાહી, અમાયો રિત્તપેસુણો;

કલ્યાણપઞ્ઞો સો ભિક્ખુ, એવં પેચ્ચ ન સોચતિ.

૫૦૭. ‘‘યસ્સ સદ્ધા તથાગતે, અચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા;

સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણં, અરિયકન્તં પસંસિતં.

૫૦૮. ‘‘સઙ્ઘે પસાદો યસ્સત્થિ, ઉજુભૂતઞ્ચ દસ્સનં;

અદલિદ્દોતિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

૫૦૯. ‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ અક્કોધનોતિ અકુજ્ઝનસીલો. ઉપટ્ઠિતે હિ કોધુપ્પત્તિનિમિત્તે અધિવાસનખન્તિયં ઠત્વા કોપસ્સ અનુપ્પાદકો. અનુપનાહીતિ ન ઉપનાહકો, પરેહિ કતં અપરાધં પટિચ્ચ ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે’’તિઆદિના (ધ. પ. ૩; મહાવ. ૪૬૪; મ. નિ. ૩.૨૩૭) કોધસ્સ અનુપનય્હનસીલો. સન્તદોસપટિચ્છાદનલક્ખણાય માયાય અભાવતો અમાયો. પિસુણવાચાવિરહિતતો રિત્તપેસુણો, સ વે તાદિસકો ભિક્ખૂતિ સો તથારૂપો તથાજાતિકો યથાવુત્તગુણસમન્નાગતો ભિક્ખુ. એવં યથાવુત્તપટિપત્તિયા પેચ્ચ પરલોકે ન સોચતિ સોકનિમિત્તસ્સ અભાવતો. ચક્ખુદ્વારાદયો કાયદ્વારાદયો ચ ગુત્તા પિહિતા સંવુતા એતસ્સાતિ ગુત્તદ્વારો. કલ્યાણસીલોતિ સુન્દરસીલો સુવિસુદ્ધસીલો. કલ્યાણમિત્તોતિ –

‘‘પિયો ગરુભાવનિયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજયે’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭) –

એવં વિભાવિતલક્ખણો કલ્યાણમિત્તો એતસ્સાતિ કલ્યાણમિત્તો. કલ્યાણપઞ્ઞોતિ સુન્દરપઞ્ઞો. યદિપિ પઞ્ઞા નામ અસુન્દરા નત્થિ, નિય્યાનિકાય પન પઞ્ઞાય વસેન એવં વુત્તં

એવમેત્થ કોધાદીનં વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન ચ અક્કોધનાદિમુખેન, પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય ગાથાય સમ્માપટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિપ્ફત્તિતલોકુત્તરસદ્ધાદિકે ઉદ્ધરિત્વા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ ગાથાય સમ્માપટિપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્સ સદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યસ્સ પુગ્ગલસ્સ તથાગતે સમ્માસમ્બુદ્ધે ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા મગ્ગેનાગતસદ્ધા, તતો એવ અચલા અવિકમ્પા સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતા. ‘‘અત્થી’’તિ, પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. અરિયકન્તન્તિ અરિયાનં કન્તં પિયાયિતં ભવન્તરેપિ અવિજહનતો. પસંસિતન્તિ બુદ્ધાદીહિ પસટ્ઠં, વણ્ણિતં થોમિતં અત્થીતિ યોજના. તં પનેતં સીલં ગહટ્ઠસીલં પબ્બજિતસીલન્તિ દુવિધં. તત્થ ગહટ્ઠસીલં નામ પઞ્ચસિક્ખાપદસીલં, યં ગહટ્ઠેન રક્ખિતું સક્કા. પબ્બજિતસીલં નામ દસસિક્ખાપદસીલં ઉપાદાય સબ્બં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં, તયિદં સબ્બમ્પિ અખણ્ડાદિભાવેન અપરામટ્ઠતાય ‘‘કલ્યાણ’’ન્તિ વેદિતબ્બં.

સઙ્ઘે પસાદો યસ્સત્થીતિ ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના અરિયસઙ્ઘે પસાદો સદ્ધા યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અત્થિ અચલો સુપ્પતિટ્ઠિતોતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. ઉજુભૂતઞ્ચ દસ્સનન્તિ દિટ્ઠિવઙ્કાભાવતો કિલેસવઙ્કાભાવતો ચ ઉજુભૂતં. અકુટિલં અજિમ્હં કમ્મસ્સકતાદસ્સનઞ્ચેવ સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનઞ્ચાતિ દુવિધમ્પિ દસ્સનં યસ્સ અત્થિ અચલં સુપ્પતિટ્ઠિતન્તિ યોજના. અદલિદ્દોતિ તં આહુ સદ્ધાધનં, સીલધનં, સુતધનં, ચાગધનં, પઞ્ઞાધનન્તિ ઇમેસં સુવિસુદ્ધાનં ધનાનં અત્થિતાય ‘‘અદલિદ્દો’’તિ તં તાદિસં પુગ્ગલં બુદ્ધાદયો અરિયા આહુ. અમોઘં તસ્સ જીવિતં તસ્સ તથારૂપસ્સ જીવિતં દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થાધિગમેન અમોઘં અવઞ્ઝં સફલમેવાતિ આહૂતિ અત્થો.

તસ્માતિ, યસ્મા યથાવુત્તસદ્ધાદિગુણસમન્નાગતો પુગ્ગલો ‘‘અદલિદ્દો અમોઘજીવિતો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા અહમ્પિ તથારૂપો ભવેય્યન્તિ. સદ્ધઞ્ચ…પે… સાસનન્તિ ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૨.૯૦) વુત્તં બુદ્ધાનં સાસનં અનુસ્સરન્તો કુલપુત્તો વુત્તપ્પભેદં સદ્ધઞ્ચેવ સીલઞ્ચ ધમ્મદસ્સનહેતુકં ધમ્મે સુનિચ્છયા વિમોક્ખભૂતં પસાદઞ્ચ અનુયુઞ્જેય્ય વડ્ઢેય્યાતિ.

એવં થેરો ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનામુખેન અત્તનિ વિજ્જમાને ગુણે પકાસેન્તો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

સિરિમિત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાપન્થકત્થેરગાથાવણ્ણના

યદા પઠમમદ્દક્ખિન્તિઆદિકા આયસ્મતો મહાપન્થકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે વિભવસમ્પન્નો કુટુમ્બિયો હુત્વા એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, યં ભિક્ખું તુમ્હે ઇતો સત્તદિવસમત્થકે – ‘સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલાનં અયં મમ સાસને અગ્ગો’તિ એતદગ્ગે ઠપયિત્થ, અહમ્પિ ઇમસ્સ અધિકારકમ્મસ્સ બલેન સો ભિક્ખુ વિય અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ તથેવ ભગવતિ અધિકારકમ્મં કત્વા મનોમયસ્સ કાયસ્સાભિનિમ્માનં ચેતોવિવટ્ટકોસલ્લન્તિ દ્વિન્નં અઙ્ગાનં વસેન વુત્તનયેનેવ પણિધાનં અકાસિ. ભગવા દ્વિન્નમ્પિ પત્થનં અનન્તરાયેન સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે કપ્પસતસહસ્સમત્થકે ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને તુમ્હાકં પત્થના સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ.

તે ઉભોપિ જના તત્થ યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ મહાપન્થકસ્સ અન્તરાકતં કલ્યાણધમ્મં ન કથીયતિ. ચૂળપન્થકો પન કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ ઓદાતકસિણકમ્મં કત્વા દેવપુરે નિબ્બત્તિ. અપદાને પન ‘‘ચૂળપન્થકો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે તાપસો હુત્વા હિમવન્તે વસન્તો તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા પુપ્ફચ્છત્તેન પૂજં અકાસી’’તિ આગતં. તેસં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તાનંયેવ કપ્પસતસહસ્સં અતિક્કન્તં. અથ અમ્હાકં સત્થા અભિસમ્બોધિં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને મહાવિહારે વિહરતિ.

તેન ચ સમયેન રાજગહે ધનસેટ્ઠિસ્સ ધીતા અત્તનો દાસેન સદ્ધિં સન્થવં કત્વા ઞાતકેહિ ભીતા હત્થસારં ગહેત્વા તેન સદ્ધિં પલાયિત્વા અઞ્ઞત્થ વસન્તી તં પટિચ્ચ ગબ્ભં લભિત્વા પરિપક્કગબ્ભા ‘‘ઞાતિઘરં ગન્ત્વા વિજાયિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગેયેવ પુત્તં વિજાયિત્વા સામિના નિવત્તિતા પુબ્બે વસિતટ્ઠાને વસન્તી પુત્તસ્સ પન્થે જાતત્તા પન્થકોતિ, નામં અકાસિ. તસ્મિં આધાવિત્વા વિધાવિત્વા વિચરણકાલે તમેવ પટિચ્ચ દુતિયં ગબ્ભં પટિલભિત્વા પરિપક્કગબ્ભા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અન્તરામગ્ગે પુત્તં વિજાયિત્વા સામિના નિવત્તિતા જેટ્ઠપુત્તસ્સ મહાપન્થકોતિ કનિટ્ઠસ્સ ચૂળપન્થકોતિ નામં કત્વા યથાવસિતટ્ઠાનેયેવ વસન્તી અનુક્કમેન દારકેસુ વડ્ઢન્તેસુ તેહિ, ‘‘અમ્મ, અય્યકકુલં નો દસ્સેહી’’તિ નિબુન્ધિયમાના દારકે માતાપિતૂનં સન્તિકં પેસેસિ. તતો પટ્ઠાય દારકા ધનસેટ્ઠિનો ગેહે વડ્ઢન્તિ. તેસુ ચૂળપન્થકો અતિદહરો. મહાપન્થકો પન અય્યકેન સદ્ધિં ભગવતો સન્તિકં ગતો સત્થારં દિસ્વા સહ દસ્સનેન પટિલદ્ધસદ્ધો ધમ્મં સુત્વા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય પબ્બજિતુકામો હુત્વા પિતામહં આપુચ્છિ. સો સત્થુ તમત્થં આરોચેત્વા તં પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિત્વા બહું બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સો ઉપસમ્પજ્જિત્વા યોનિસોમનસિકારે કમ્મં કરોન્તો વિસેસતો ચતુન્નં અરૂપજ્ઝાનાનં લાભી હુત્વા તતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. ઇતિ સો સઞ્ઞાવિવટ્ટકુસલાનં અગ્ગો જાતો. સો ઝાનસુખેન ફલસુખેન વીતિનામેન્તો એકદિવસં અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અધિગતસમ્પત્તિં પટિચ્ચ સઞ્જાતસોમનસ્સો સીહનાદં નદન્તો –

૫૧૦. ‘‘યદા પઠમમદ્દક્ખિં, સત્થારમકુતોભયં;

તતો મે અહુ સંવેગો, પસ્સિત્વા પુરિસુત્તમં.

૫૧૧. ‘‘સિરિં હત્થેહિ પાદેહિ, યો પણામેય્ય આગતં;

એતાદિસં સો સત્થારં, આરાધેત્વા વિરાધયે.

૫૧૨. ‘‘તદાહં પુત્તદારઞ્ચ, ધનધઞ્ઞઞ્ચ છડ્ડયિં;

કેસમસ્સૂનિ છેદેત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં.

૫૧૩. ‘‘સિક્ખાસાજીવસમ્પન્નો, ઇન્દ્રિયેસુ સુસંવુતો;

નમસ્સમાનો સમ્બુદ્ધં, વિહાસિં અપરાજિતો.

૫૧૪. ‘‘તતો મે પણિધી આસિ, ચેતસો અભિપત્થિતો;

ન નિસીદે મુહુત્તમ્પિ, તણ્હાસલ્લે અનૂહતે.

૫૧૫. ‘‘તસ્સ મેવં વિહરતો, પસ્સ વીરિયપરક્કમં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૫૧૬. ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

અરહા દક્ખિણેય્યોમ્હિ, વિપ્પમુત્તો નિરૂપધિ.

૫૧૭. ‘‘તતો રત્યાવિવસાને, સૂરિયુગ્ગમનં પતિ;

સબ્બં તણ્હં વિસોસેત્વા, પલ્લઙ્કેન ઉપાવિસિ’’ન્તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ યદાતિ યસ્મિં કાલે. પઠમન્તિ આદિતો. અદ્દક્ખિન્તિ પસ્સિં, સત્થારન્તિ, ભગવન્તં. અકુતોભયન્તિ નિબ્ભયં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – સબ્બેસં ભયહેતૂનં બોધિમૂલેયેવ પહીનત્તા કુતોચિપિ ભયાભાવતો અકુતોભયં નિબ્ભયં, ચતુવેસારજ્જવિસારદં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ વેનેય્યાનં યથારહમનુસાસનતો સત્થારં સમ્માસમ્બુદ્ધં મય્હં પિતામહેન સદ્ધિં ગન્ત્વા યાય વેલાય સબ્બપઠમં પસ્સિં, તં પુરિસુત્તમં સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલં પસ્સિત્વા તતો દસ્સનહેતુ તતો દસ્સનતો પચ્છા ‘‘એત્તકં કાલં સત્થારં દટ્ઠું ધમ્મઞ્ચ સોતું નાલત્થ’’ન્તિ મય્હં સંવેગો અહુ સહોત્તપ્પં ઞાણં ઉપ્પજ્જિ. ઉપ્પન્નસંવેગો પનાહં એવં ચિન્તેસિન્તિ દસ્સેતિ સિરિં હત્થેહીતિ ગાથાય. તસ્સત્થો – યો વિભવત્થિકો પુરિસો ‘‘ઉપટ્ઠાયિકો હુત્વા તવ સન્તિકે વસિસ્સામી’’તિ સવિગ્ગહં સિરિં સયને ઉપગતં હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ કોટ્ટેન્તો પણામેય્ય નીહરેય્ય, સો તથારૂપો અલક્ખિકપુરિસો એતાદિસં સત્થારં સમ્માસમ્બુદ્ધં આરાધેત્વા ઇમસ્મિં નવમે ખણે પટિલભિત્વા વિરાધયે તસ્સ ઓવાદાકરણેન તં વિરજ્ઝેય્ય, અહં પનેવં ન કરોમીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તદાહં…પે… અનગારિય’’ન્તિ. તત્થ છડ્ડયિન્તિ, પજહિં. ‘‘છડ્ડિય’’ન્તિપિ પાઠો. નનુ અયં થેરો દારપરિગ્ગહં અકત્વાવ પબ્બજિતો, સો કસ્મા ‘‘પુત્તદારઞ્ચ છડ્ડયિ’’ન્તિ અવોચાતિ? યથા નામ પુરિસો અનિબ્બત્તફલમેવ રુક્ખં છિન્દન્તો અચ્છિન્ને તતો લદ્ધફલેહિ પરિહીનો નામ હોતિ. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ યા અધિસીલસિક્ખા, તાય ચ, યત્થ ભિક્ખૂ સહ જીવન્તિ, એકજીવિકા સભાગવુત્તિનો હોન્તિ, તેન ભગવતા પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતેન સાજીવેન ચ સમન્નાગતો સિક્ખનભાવેન સમઙ્ગીભૂતો, સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો હુત્વા તદુભયં સમ્પાદેન્તોતિ અત્થો. તેન સુવિસુદ્ધે પાતિમોક્ખે સીલે પતિટ્ઠિતભાવં દસ્સેતિ. ઇન્દ્રિયેસુ સુસંવુતોતિ મનચ્છટ્ઠેસુ ઇન્દ્રિયેસુ સુટ્ઠુ સંવુતો. રૂપાદિવિસયેસુ ઉપ્પજ્જનકાનં અભિજ્ઝાદીનં પવત્તિનિવારણવસેન સતિકવાટેન સુપિહિતચક્ખાદિદ્વારોતિ અત્થો. એવં પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરસીલસમ્પત્તિદસ્સનેન ઇતરસીલમ્પિ અત્થતો દસ્સિતમેવ હોતીતિ થેરો અત્તનો ચતુપારિસુદ્ધિસીલસમ્પદં દસ્સેત્વા ‘‘નમસ્સમાનો સમ્બુદ્ધ’’ન્તિ ઇમિના બુદ્ધાનુસ્સતિભાવનાનુયોગમાહ. વિહાસિં અપરાજિતોતિ કિલેસમારાદીહિ અપરાજિતો એવ હુત્વા વિહરિં, યાવ અરહત્તપ્પત્તિ, તાવ તેહિ અનભિભૂતો, અઞ્ઞદત્થુ તે અભિભવન્તો એવ વિહાસિન્તિ અત્થો.

તતોતિ તસ્મા, યસ્મા સુવિસુદ્ધસીલો સત્થરિ અભિપ્પસન્નો કિલેસાભિભવનપટિપત્તિયઞ્ચ ઠિતો, તસ્મા. પણિધીતિ પણિધાનં. તતો વા ચિત્તાભિનીહારો. આસીતિ અહોસિ. ચેતસો અભિપત્થિતોતિ, મમ ચિત્તેન ઇચ્છિતો. કીદિસો પન સોતિ આહ ‘‘ન નિસીદે મુહુત્તમ્પિ, તણ્હાસલ્લે અનૂહતે’’તિ. ‘‘અગ્ગમગ્ગસણ્ડાસેન મમ હદયતો તણ્હાસલ્લે અનુદ્ધટે મુહુત્તમ્પિ ન નિસીદે, નિસજ્જં ન કપ્પેય્ય’’ન્તિ એવં મે ચિત્તાભિનીહારો અહોસીતિ અત્થો.

એવં પન ચિત્તં અધિટ્ઠાય ભાવનં ભાવયિત્વા ઠાનચઙ્કમેહેવ રત્તિં વીતિનામેન્તો અરૂપસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ઝાનઙ્ગમુખેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્સ મે’’તિઆદિ. નિરૂપધીતિ કિલેસુપધિઆદીનં અભાવેન નિરુપધિ. રત્યાવિવસાનેતિ રત્તિભાગસ્સ વિગમને વિભાતાય રત્તિયા. સૂરિયુગ્ગમનં પતીતિ સૂરિયુગ્ગમનં લક્ખણં કત્વા. સબ્બં તણ્હન્તિ કામતણ્હાદિભેદં સબ્બં તણ્હાસોતં અગ્ગમગ્ગેન વિસોસેત્વા સુક્ખાપેત્વા ‘‘તણ્હાસલ્લે અનૂહતે ન નિસીદે’’તિ, પટિઞ્ઞાય મોચિતત્તા. પલ્લઙ્કેન ઉપાવિસિન્તિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિન્તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

મહાપન્થકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.