૩. ભદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના

એકપુત્તોતિઆદિકા આયસ્મતો ભદ્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ સતસહસ્સપરિમાણં ચીવરાદીહિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તમાનો ચ અપુત્તકેસુ માતાપિતૂસુ દેવતાયાચનાદીનિ કત્વાપિ અલભન્તેસુ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સચે, ભન્તે, મયં એકં પુત્તં લચ્છામ, તં તુમ્હાકં દાસત્થાય દસ્સામા’’તિ વત્વા આયાચિત્વા ગતેસુ સત્થુ અધિપ્પાયં ઞત્વા અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો ખીણાયુકો હુત્વા ઠિતો સક્કેન દેવરઞ્ઞા ‘‘અમુકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તાહી’’તિ આણત્તો તત્થ નિબ્બત્તિ, ભદ્દોતિસ્સ નામં અકંસુ. તં સત્તવસ્સુદ્દેસિકં જાતં માતાપિતરો અલઙ્કરિત્વા ભગવતો સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં સો, ભન્તે, તુમ્હે આયાચિત્વા લદ્ધદારકો, ઇમં તુમ્હાકં નિય્યાતેમા’’તિ આહંસુ. સત્થા આનન્દત્થેરં આણાપેસિ – ‘‘ઇમં પબ્બાજેહી’’તિ. આણાપેત્વા ચ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. થેરો તં પબ્બાજેત્વા સઙ્ખેપેન વિપસ્સનામુખં આચિક્ખિ. સો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સૂરિયે અનોગ્ગતેયેવ ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૫.૫૪-૬૯) –

‘‘પદુમુત્તરસમ્બુદ્ધં, મેત્તચિત્તં મહામુનિં;

ઉપેતિ જનતા સબ્બા, સબ્બલોકગ્ગનાયકં.

‘‘સત્તુકઞ્ચ બદ્ધકઞ્ચ, આમિસં પાનભોજનં;

દદન્તિ સત્થુનો સબ્બે, પુઞ્ઞક્ખેત્તે અનુત્તરે.

‘‘અહમ્પિ દાનં દસ્સામિ, દેવદેવસ્સ તાદિનો;

બુદ્ધસેટ્ઠં નિમન્તેત્વા, સઙ્ઘમ્પિ ચ અનુત્તરં.

‘‘ઉય્યોજિતા મયા ચેતે, નિમન્તેસું તથાગતં;

કેવલં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

‘‘સતસહસ્સપલ્લઙ્કં, સોવણ્ણં ગોનકત્થતં;

તૂલિકાપટલિકાય, ખોમકપ્પાસિકેહિ ચ;

મહારહં પઞ્ઞાપયિં, આસનં બુદ્ધયુત્તકં.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, દેવદેવો નરાસભો;

ભિક્ખુસઙ્ઘપરિબ્યૂળ્હો, મમ દ્વારમુપાગમિ.

‘‘પચ્ચુગ્ગન્ત્વાન સમ્બુદ્ધં, લોકનાથં યસસ્સિનં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, અભિનામયિં સઙ્ઘરં.

‘‘ભિક્ખૂનં સતસહસ્સં, બુદ્ધઞ્ચ લોકનાયકં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, પરમન્નેન તપ્પયિં.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યેનિદં આસનં દિન્નં, સોવણ્ણં ગોનકત્થતં;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘ચતુસત્તતિક્ખત્તું સો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

અનુભોસ્સતિ સમ્પત્તિં, અચ્છરાહિ પુરક્ખતો.

‘‘પદેસરજ્જં સહસ્સં, વસુધં આવસિસ્સતિ;

એકપઞ્ઞાસક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘સબ્બાસુ ભવયોનીસુ, ઉચ્ચાકુલી ભવિસ્સતિ;

સો ચ પચ્છા પબ્બજિત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

ભદ્દિયો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘વિવેકમનુયુત્તોમ્હિ, પન્તસેનનિવાસહં;

ફલઞ્ચાધિગતં સબ્બં, ચત્તક્લેસોમ્હિ અજ્જહં.

‘‘મમ સબ્બં અભિઞ્ઞાય, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

તસ્સ ભગવા છળભિઞ્ઞુપ્પત્તિં ઞત્વા ‘‘એહિ, ભદ્દા’’તિ આહ. સો તાવદેવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પઞ્જલિકો સત્થુ સમીપે અટ્ઠાસિ, સા એવ ચસ્સ ઉપસમ્પદા અહોસિ. બુદ્ધૂપસમ્પદા નામ કિરેસા. થેરો જાતિતો પટ્ઠાય અત્તનો પવત્તિયા કથનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૪૭૩. ‘‘એકપુત્તો અહં આસિં, પિયો માતુ પિયો પિતુ;

બહૂહિ વતચરિયાહિ, લદ્ધો આયાચનાહિ ચ.

૪૭૪. ‘‘તે ચ મં અનુકમ્પાય, અત્થકામા હિતેસિનો;

ઉભો પિતા ચ માતા ચ, બુદ્ધસ્સ ઉપનામયું.

૪૭૫. ‘‘કિચ્છા લદ્ધો અયં પુત્તો, સુખુમાલો સુખેધિતો;

ઇમં દદામ તે નાથ, જિનસ્સ પરિચારકં.

૪૭૬. ‘‘સત્થા ચ મં પટિગ્ગય્હ, આનન્દં એતદબ્રવિ;

પબ્બાજેહિ ઇમં ખિપ્પં, હેસ્સત્યાજાનિયો અયં.

૪૭૭. ‘‘પબ્બાજેત્વાન મં સત્થા, વિહારં પાવિસી જિનો;

અનોગ્ગતસ્મિં સૂરિયસ્મિં, તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે.

૪૭૮. ‘‘તતો સત્થા નિરાકત્વા, પટિસલ્લાનવુટ્ઠિતો;

એહિ ભદ્દાતિ મં આહ, સા મે આસૂપસમ્પદા.

૪૭૯. ‘‘જાતિયા સત્તવસ્સેન, લદ્ધા મે ઉપસમ્પદા;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, અહો ધમ્મસુધમ્મતા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ વતચરિયાહીતિ, ‘‘એવં કત્વા પુત્તં લભિસ્સથા’’તિ વુત્તં સમણબ્રાહ્મણાનં વચનં સુત્વા, ખીરં પાયિત્વા, અનસનાદિવતચરણેહિ. આયાચનાહીતિ દેવતાયાચનાહિ સત્થુઆયાચનાય ચ, ઇદમેવ ચેત્થ કારણં, ઇતરં થેરો માતાપિતૂનં પટિપત્તિદસ્સનત્થઞ્ચેવ કિચ્છલદ્ધભાવદસ્સનત્થઞ્ચ વદતિ.

તેતિ માતાપિતરો. ઉપનામયુન્તિ ઉપનામેસું.

સુખેધિતોતિ સુખસંવડ્ઢિતો. તેતિ તુય્હં. પરિચારકન્તિ કિંકારં.

હેસ્સત્યાજાનિયો અયન્તિ અયં દારકો મમ સાસને આજાનીયો ભવિસ્સતિ. તસ્મા ખિપ્પં અજ્જેવ પબ્બાજેહીતિ એતં અબ્રવિ, આહ.

પબ્બાજેત્વાનાતિ આનન્દત્થેરેન પબ્બાજેત્વા. વિહારન્તિ ગન્ધકુટિં. અનોગ્ગતસ્મિં સૂરિયસ્મિન્તિ સૂરિયે અનત્થઙ્ગતેયેવ. તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મેતિ તતો વિપસ્સનારમ્ભતો પરં ન ચિરેનેવ ખણેન સબ્બાસવેહિ મે ચિત્તં વિમુચ્ચિ, ખીણાસવો અહોસિં.

તતોતિ મમ આસવક્ખયતો પચ્છા. નિરાકત્વાતિ અત્તના સમાપન્નં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા તતો વુટ્ઠાય. તેનાહ ‘‘પટિસલ્લાનવુટ્ઠિતો’’તિ. સા મે આસૂપસમ્પદાતિ યા મં ઉદ્દિસ્સ ‘‘એહિ, ભદ્દા’’તિ સત્થુ વાચા પવત્તા, સા એવ મે મય્હં ઉપસમ્પદા આસિ. એવં જાતિયા સત્તવસ્સેન, લદ્ધા મે ઉપસમ્પદાતિ સાતિસયં સત્થારા અત્તનો કતં અનુગ્ગહં સાસનસ્સ ચ નિય્યાનિકતં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અહો ધમ્મસુધમ્મતા’’તિ.

એત્થ ચ ‘‘ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે’’તિ ખીણાસવભાવં પકાસેત્વાપિ પુન ‘‘તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા’’તિ લોકિયાભિઞ્ઞેકદેસદસ્સનં છળભિઞ્ઞભાવવિભાવનત્થં. તેનાહ અપદાને ‘‘છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા’’તિ.

ભદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.