૪. સોપાકત્થેરગાથાવણ્ણના

દિસ્વા પાસાદછાયાયન્તિઆદિકા આયસ્મતો સોપાકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા એકસ્મિં પબ્બતે વિહરતિ. સત્થા આસન્નમરણં તં ઞત્વા તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પવેદેન્તો પુપ્ફમયં આસનં પઞ્ઞપેત્વા અદાસિ. સત્થા તત્થ નિસીદિત્વા, અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં કથેત્વા તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આકાસેન અગમાસિ. સો પુબ્બે ગહિતં નિચ્ચગ્ગાહં પહાય અનિચ્ચસઞ્ઞં હદયે ઠપેત્વા, કાલઙ્કત્વા, દેવલોકે ઉપ્પજિત્વા, અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો, ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે સોપાકયોનિયં નિબ્બત્તિ. સો જાતિઆગતેન સોપાકોતિ નામેન પઞ્ઞાયિ. કેચિ પન ‘‘વાણિજકુલે નિબ્બત્તો, ‘સોપાકો’તિ પન નામમત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તં અપદાનપાળિયા વિરુજ્ઝતિ ‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, સોપાકયોનુપાગમિ’’ન્તિ વચનતો.

તસ્સ ચતુમાસજાતસ્સ પિતા કાલમકાસિ, ચૂળપિતા પોસેસિ. અનુક્કમેન સત્તવસ્સિકો જાતો. એકદિવસં ચૂળપિતા ‘‘અત્તનો પુત્તેન કલહં કરોતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા, તં સુસાનં નેત્વા, દ્વે હત્થે રજ્જુયા એકતો બન્ધિત્વા, તાય એવ રજ્જુયા મતમનુસ્સસ્સ સરીરે ગાળ્હં બન્ધિત્વા ગતો ‘‘સિઙ્ગાલાદયો ખાદન્તૂ’’તિ. પચ્છિમભવિકતાય દારકસ્સ પુઞ્ઞફલેન સયં મારેતું ન વિસહિ, સિઙ્ગાલાદયોપિ ન અભિભવિંસુ. દારકો અડ્ઢરત્તસમયે એવં વિપ્પલપતિ –

‘‘કા ગતિ મે અગતિસ્સ, કો વા બન્ધુ અબન્ધુનો;

સુસાનમજ્ઝે બન્ધસ્સ, કો મે અભયદાયકો’’તિ.

સત્થા તાય વેલાય વેનેય્યબન્ધવે ઓલોકેન્તો દારકસ્સ હદયબ્ભન્તરે પજ્જલન્તં અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા ઓભાસં ફરિત્વા સતિં જનેત્વા એવમાહ –

‘‘એહિ સોપાક મા ભાયિ, ઓલોકસ્સુ તથાગતં;

અહં તં તારયિસ્સામિ, રાહુમુખેવ ચન્દિમ’’ન્તિ.

દારકો બુદ્ધાનુભાવેન છિન્નબન્ધનો ગાથાપરિયોસાને સોતાપન્નો હુત્વા ગન્ધકુટિસમ્મુખે અટ્ઠાસિ. તસ્સ માતા પુત્તં અપસ્સન્તી ચૂળપિતરં પુચ્છિત્વા તેનસ્સ પવત્તિયા અકથિતાય તત્થ તત્થ ગન્ત્વા વિચિનન્તી ‘‘બુદ્ધા કિર અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં જાનન્તિ, યંનૂનાહં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા મમ પુત્તસ્સ પવત્તિં જાનેય્ય’’ન્તિ સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા, ઇદ્ધિયા તં પટિચ્છાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, મમ પુત્તં ન પસ્સામિ, અપિચ ભગવા તસ્સ પવત્તિં જાનાતી’’તિ તાય પુટ્ઠો –

‘‘ન સન્તિ પુત્તા તાણાય, ન પિતા નાપિ બન્ધવા;

અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૮) –

ધમ્મં કથેસિ. તં સુત્વા સા સોતાપન્ના અહોસિ. દારકો અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨.૧૧૨-૧૨૩) –

‘‘પબ્ભારં સોધયન્તસ્સ, વિપિને પબ્બતુત્તમે;

સિદ્ધત્થો નામ ભગવા, આગચ્છિ મમ સન્તિકં.

‘‘બુદ્ધં ઉપગતં દિસ્વા, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

સન્થરં સન્થરિત્વાન, પુપ્ફાસનમદાસહં.

‘‘પુપ્ફાસને નિસીદિત્વા, સિદ્ધત્થો લોકનાયકો;

મમઞ્ચ ગતિમઞ્ઞાય, અનિચ્ચતમુદાહરિ.

‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો.

‘‘ઇદં વત્વાન સબ્બઞ્ઞૂ, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

નભં અબ્ભુગ્ગમી વીરો, હંસરાજાવ અમ્બરે.

‘‘સકં દિટ્ઠિં જહિત્વાન, ભાવયાનિચ્ચસઞ્ઞહં;

એકાહં ભાવયિત્વાન, તત્થ કાલં કતો અહં.

‘‘દ્વે સમ્પત્તી અનુભોત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, સપાકયોનુપાગમિં.

‘‘અગારા અભિનિક્ખમ્મ, પબ્બજિં અનગારિયં;

જાતિયા સત્તવસ્સોહં, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો, સીલેસુ સુસમાહિતો;

તોસેત્વાન મહાનાગં, અલત્થં ઉપસમ્પદં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પુપ્ફદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં સઞ્ઞં ભાવયિં તદા;

તં સઞ્ઞં ભાવયન્તસ્સ, પત્તો મે આસવક્ખયો.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ ભગવા ઇદ્ધિં પટિસંહરિ. સાપિ પુત્તં દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠો તસ્સ ખીણાસવભાવં સુત્વા પબ્બાજેત્વા ગતા. સો સત્થારં ગન્ધકુટિચ્છાયાયં ચઙ્કમન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા અનુચઙ્કમિ. તસ્સ ભગવા ઉપસમ્પદં અનુજાનિતુકામો ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિઆદિના દસ પઞ્હે પુચ્છિ. સોપિ સત્થુ અધિપ્પાયં ગણ્હન્તો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દેન્તો ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિઆદિના (ખુ. પા. ૪.૧) તે પઞ્હે વિસ્સજ્જેસિ. તેનેવ તે કુમારપઞ્હા નામ જાતા. સત્થા તસ્સ પઞ્હબ્યાકરણેન આરાધિતચિત્તો ઉપસમ્પદં અનુજાનિ. તેન સા પઞ્હબ્યાકરણૂપસમ્પદા નામ જાતા. તસ્સિમં અત્તનો પવત્તિં પકાસેત્વા થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૪૮૦. ‘‘દિસ્વા પાસાદછાયાયં, ચઙ્કમન્તં નરુત્તમં;

તત્થ નં ઉપસઙ્કમ્મ, વન્દિસ્સં પુરિસુત્તમં.

૪૮૧. ‘‘એકંસં ચીવરં કત્વા, સંહરિત્વાન પાણયો;

અનુચઙ્કમિસ્સં વિરજં, સબ્બસત્તાનમુત્તમં.

૪૮૨. ‘‘તતો પઞ્હે અપુચ્છિ મં, પઞ્હાનં કોવિદો વિદૂ;

અચ્છમ્ભી ચ અભીતો ચ, બ્યાકાસિં સત્થુનો અહં.

૪૮૩. ‘‘વિસ્સજ્જિતેસુ પઞ્હેસુ, અનુમોદિ તથાગતો;

ભિક્ખુસઙ્ઘં વિલોકેત્વા, ઇમમત્થં અભાસથ.

૪૮૪. ‘‘‘લાભા અઙ્ગાનં મગધાનં, યેસાયં પરિભુઞ્જતિ;

ચીવરં પિણ્ડપાતઞ્ચ, પચ્ચયં સયનાસનં;

પચ્ચુટ્ઠાનઞ્ચ સામીચિં, તેસં લાભા’તિ ચાબ્રવિ.

૪૮૫. ‘‘‘અજ્જદગ્ગે મં સોપાક, દસ્સનાયોપસઙ્કમ;

એસા ચેવ તે સોપાક, ભવતુ ઉપસમ્પદા’’’.

૪૮૬. ‘‘જાતિયા સત્તવસ્સેન, લદ્ધાન ઉપસમ્પદં;

ધારેમિ અન્તિમં દેહં, અહો ધમ્મસુધમ્મતા’’તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

તત્થ પાસાદછાયાયન્તિ ગન્ધકુટિચ્છાયાયં. વન્દિસ્સન્તિ, અભિવન્દિં.

સંહરિત્વાન પાણયોતિ ઉભો હત્થે કમલમકુળાકારેન સઙ્ગતે કત્વા, અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. અનુચઙ્કમિસ્સન્તિ ચઙ્કમન્તસ્સ સત્થુનો અનુપચ્છતો અનુગમનવસેન ચઙ્કમિં. વિરજન્તિ વિગતરાગાદિરજં.

પઞ્હેતિ કુમારપઞ્હે. વિદૂતિ વેદિતબ્બં વિદિતવા, સબ્બઞ્ઞૂતિ અત્થો. ‘‘સત્થા મં પુચ્છતી’’તિ ઉપ્પજ્જનકસ્સ છમ્ભિતત્તસ્સ ભયસ્સ ચ સેતુઘાતેન પહીનત્તા અચ્છમ્ભી ચ અભીતો ચ બ્યાકાસિ.

યેસાયન્તિ યેસં અઙ્ગમગધાનં અયં સોપાકો. પચ્ચયન્તિ ગિલાનપચ્ચયં. સામીચિન્તિ મગ્ગદાનબીજનાદિસામીચિકિરિયં.

અજ્જદગ્ગેતિ દ-કારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગે આદિં કત્વા, અજ્જ પટ્ઠાય. ‘‘અજ્જતગ્ગે’’તિપિ પાળિ, અજ્જતં આદિં કત્વાતિ અત્થો. દસ્સનાયોપસઙ્કમાતિ ‘‘હીનજચ્ચો, વયસા તરુણતરો’’તિ વા અચિન્તેત્વા દસ્સનાય મં ઉપસઙ્કમ. એસા ચેવાતિ યા તસ્સ મમ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દેત્વા કતા પઞ્હવિસ્સજ્જના. એસાયેવ તે ભવતુ ઉપસમ્પદા ઇતિ ચ અબ્રવીતિ યોજના. ‘‘લદ્ધા મે ઉપસમ્પદા’’તિપિ પાળિ. યે પન ‘‘લદ્ધાન ઉપસમ્પદ’’ન્તિપિ પઠન્તિ, તેસં સત્તવસ્સેનાતિ સત્તમેન વસ્સેનાતિ અત્થો, સત્તવસ્સેન વા હુત્વાતિ વચનસેસો. યં પનેત્થ અવુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સોપાકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.