૭. સત્તકનિપાતો
૧. સુન્દરસમુદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના
સત્તકનિપાતે અલઙ્કતાતિઆદિકા આયસ્મતો સુન્દરસમુદ્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે અઞ્ઞતરસ્સ મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સમુદ્દોતિસ્સ નામં અહોસિ. રૂપસમ્પત્તિયા પન સુન્દરસમુદ્દોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો પઠમવયે ઠિતો ભગવતો રાજગહપ્પવેસે બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા, પટિલદ્ધસદ્ધો નિસ્સરણજ્ઝાસયતાય પબ્બજિત્વા, લદ્ધૂપસમ્પદો સમાદિન્નધુતધમ્મો રાજગહતો સાવત્થિં ગન્ત્વા, કલ્યાણમિત્તસ્સ સન્તિકે વિપસ્સનાચારં ઉગ્ગહેત્વા, કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો વિહરતિ. તસ્સ માતા રાજગહે ઉસ્સવદિવસે અઞ્ઞે સેટ્ઠિપુત્તે સપજાપતિકે અલઙ્કતપટિયત્તે ઉસ્સવકીળં કીળન્તે દિસ્વા, પુત્તં અનુસ્સરિત્વા રોદતિ. તં દિસ્વા અઞ્ઞતરા ગણિકા રોદનકારણં પુચ્છિ. સા તસ્સા તં કારણં કથેસિ. તં સુત્વા ગણિકા ‘‘અહં તં આનેસ્સામિ, પસ્સ તાવ મમ ઇત્થિભાવ’’ન્તિ વત્વા ‘‘યદિ એવં તંયેવ તસ્સ પજાપતિં કત્વા ઇમસ્સ કુલસ્સ સામિનિં કરિસ્સામી’’તિ તાય બહું ધનં દત્વા, વિસ્સજ્જિતા મહતા પરિવારેન સાવત્થિં ગન્ત્વા, થેરસ્સ પિણ્ડાય વિચરણટ્ઠાને એકસ્મિં ગેહે વસમાના દિવસે દિવસે અઞ્ઞેહિ થેરસ્સ સક્કચ્ચં પિણ્ડપાતં દાપેસિ. અલઙ્કતપટિયત્તા ચ હુત્વા સુવણ્ણપાદુકા આરુય્હ અત્તાનં દસ્સેસિ. અથેકદિવસં ગેહદ્વારેન ગચ્છન્તં થેરં દિસ્વા, સુવણ્ણપાદુકા ઓમુઞ્ચિત્વા, અઞ્જલિં પગ્ગય્હ પુરતો ગચ્છન્તી નાનપ્પકારં થેરં કામનિમન્તનાય નિમન્તેસિ. તં સુત્વા થેરો ‘‘પુથુજ્જનચિત્તં નામ ચઞ્ચલં, યંનૂન મયા ઇદાનેવ ઉસ્સાહો કરણીયો’’તિ તત્થેવ ઠિતો ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં –
૪૫૯. ‘‘અલઙ્કતા સુવસના, માલધારી વિભૂસિતા;
અલત્તકકતાપાદા, પાદુકારુય્હ વેસિકા.
૪૬૦. ‘‘પાદુકા ઓરુહિત્વાન, પુરતો પઞ્જલીકતા;
સા મં સણ્હેન મુદુના, મ્હિતપુબ્બં અભાસથ.
૪૬૧. ‘‘‘યુવાસિ ત્વં પબ્બજિતો, તિટ્ઠાહિ મમ સાસને;
ભુઞ્જ માનુસકે કામે, અહં વિત્તં દદામિ તે;
સચ્ચં તે પટિજાનામિ, અગ્ગિં વા તે હરામહં.
૪૬૨. ‘‘‘યદા જિણ્ણા ભવિસ્સામ, ઉભો દણ્ડપરાયના;
ઉભોપિ પબ્બજિસ્સામ, ઉભયત્થ કટગ્ગહો’’’.
૪૬૩. ‘‘તઞ્ચ દિસ્વાન યાચન્તિં, વેસિકં પઞ્જલીકતં;
અલઙ્કતં સુવસનં, મચ્ચુપાસંવ ઓડ્ડિતં.
૪૬૪. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;
આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.
૪૬૫. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;
તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.
તત્થ માલધારીતિ માલાધારિની પિળન્ધપુપ્ફદામા. વિભૂસિતાતિ ઊનટ્ઠાનસ્સ પૂરણવસેન પુપ્ફેહિ ચેવ ગન્ધવિલેપનાદીહિ ચ વિભૂસિતગત્તા. ‘‘અલઙ્કતા’’તિ ઇમિના હત્થૂપગગીવૂપગાદીહિ આભરણેહિ અલઙ્કરણં અધિપ્પેતં. અલત્તકકતાપાદાતિ પરિણતજયસુમનપુપ્ફવણ્ણેન લાખારસેન રઞ્જિતચરણયુગળા. સમાસપદઞ્હેતં, ‘‘અલત્તકકતપાદા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાસુખત્થં દીઘં કત્વા વુત્તં. અસમાસભાવે પન ‘‘તસ્સા’’તિ વચનસેસો વેદિતબ્બો. પાદુકારુય્હ વેસિકાતિ એકા રૂપૂપજીવિકા ઇત્થી યથાવુત્તવેસા સુવણ્ણપાદુકા પટિમુઞ્ચિત્વા ‘‘ઠિતા’’તિ વચનસેસો.
પાદુકા ઓરુહિત્વાનાતિ પાદુકાહિ ઓતરિત્વા, સુવણ્ણપાદુકાયો ઓમુઞ્ચિત્વાતિ અત્થો. પઞ્જલીકતાતિ પગ્ગહિતઅઞ્જલિકા સા વેસી મં. સામં વા વચનપરમ્પરં વિના સયમેવ અભાસથ. સણ્હેનાતિ મટ્ઠેન. મુદુનાતિ મધુરેન. ‘‘વચનેના’’તિ અવુત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ, અભાસથાતિ, વુત્તત્તા.
યુવાસિ ત્વં પબ્બજિતોતિ ત્વં પબ્બજન્તો યુવા, દહરોયેવ હુત્વા પબ્બજિતોસિ, નનુ પબ્બજન્તેન સત્તમે દસકે સમ્પત્તેવ પબ્બજિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તિટ્ઠાહિ મમ સાસનેતિ મમ વચને તિટ્ઠ.
કિં પન તન્તિ આહ ‘‘ભુઞ્જ માનુસકે કામે’’તિ કામે પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ રૂપસમ્પત્તિ, વયસમ્પત્તિ, પરિવારસમ્પત્તિ, ભોગસમ્પત્તિ ચ ઇચ્છિતબ્બા. તત્થ ‘‘કુતો મે ભોગસમ્પત્તી’’તિ વદેય્યાતિ, આહ ‘‘અહં વિત્તં દદામિ તે’’તિ. ‘‘તયિદં વચનં કથં સદ્દહાતબ્બ’’ન્તિ મઞ્ઞેય્યાતિ તં સદ્દહાપેન્તી આહ ‘‘સચ્ચં તે પટિજાનામિ, અગ્ગિં વા તે હરામહ’’ન્તિ. ‘‘ભુઞ્જ માનુસકે કામે, અહં વિત્તં દદામિ તે’’તિ યદિદં મયા પટિઞ્ઞાતં, તં એકંસેન સચ્ચમેવ પટિજાનામિ, સચે મે ન પત્તિયાયસિ, અગ્ગિં વા તે હરામહં અગ્ગિં હરિત્વા અગ્ગિપચ્ચયં સપથં કરોમીતિ અત્થો. ઉભયત્થ કટગ્ગહોતિ અમ્હાકં ઉભિન્નં જિણ્ણકાલે પબ્બજ્જનં ઉભયત્થ જયગ્ગાહો. યં મયં યાવ દણ્ડપરાયનકાલા ભોગે ભુઞ્જામ, એવં ઇધલોકેપિ ભોગેહિ ન જીયામ, મયં પચ્છા પબ્બજિસ્સામ, એવં પરલોકેપિ ભોગેહિ ન જીયામાતિ અધિપ્પાયો. તતોતિ તં નિમિત્તં, કામેહિ નિમન્તેન્તિયા ‘‘યુવાસિ ત્વ’’ન્તિઆદિના ‘‘યદા જિણ્ણા ભવિસ્સામા’’તિઆદિના ચ તસ્સા વેસિયા વુત્તવચનહેતુ. તઞ્હિ વચનં અઙ્કુસં કત્વા થેરો સમણધમ્મં કરોન્તો સદત્થં પરિપૂરેસિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.
સુન્દરસમુદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરગાથાવણ્ણના
પરે અમ્બાટકારામેતિઆદિકા આયસ્મતો લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાભોગે કુલે નિબ્બત્તિત્વા, વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો નિસિન્નો તસ્મિં ખણે સત્થારં એકં ભિક્ખું મઞ્જુસ્સરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા, સયમ્પિ તં ઠાનં પત્થેન્તો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા, ‘‘અહો વતાહમ્પિ અનાગતે અયં ભિક્ખુ વિય એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને મઞ્જુસ્સરાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પણિધાનં અકાસિ. ભગવા ચ તસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.
સો તત્થ યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ફુસ્સસ્સ ભગવતો કાલે ચિત્તપત્તકોકિલો હુત્વા રાજુય્યાનતો મધુરં અમ્બફલં તુણ્ડેનાદાય ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો ‘‘દસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા પત્તં ગહેત્વા નિસીદિ. કોકિલો દસબલસ્સ પત્તે અમ્બપક્કં પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થા તં પરિભુઞ્જિ. સો કોકિલો પસન્નમાનસો તેનેવ પીતિસુખેન સત્તાહં વીતિનામેસિ. તેન ચ પુઞ્ઞકમ્મેન મઞ્જુસ્સરો અહોસિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પન ચેતિયે આરદ્ધે કિં પમાણં કરોમ? સત્તયોજનપ્પમાણં. અતિમહન્તમેતં. છયોજનપ્પમાણં. એતમ્પિ અતિમહન્તં. પઞ્ચયોજનં, ચતુયોજનં, તિયોજનં, દ્વિયોજનન્તિ વુત્તે અયં તદા જેટ્ઠવડ્ઢકી હુત્વા ‘‘એથ, ભો, અનાગતે સુખપટિજગ્ગિયં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા રજ્જુયા પરિક્ખિપન્તો ગાવુતમત્તકે ઠત્વા ‘‘એકેકં મુખં ગાવુતં ગાવુતં હોતુ, ચેતિયં એકયોજનાવટ્ટં યોજનુબ્બેધં ભવિસ્સતી’’તિ આહ. તે તસ્સ વચને અટ્ઠંસુ. ઇતિ અપ્પમાણસ્સ બુદ્ધસ્સ પમાણં અકાસીતિ. તેન પન કમ્મેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અઞ્ઞેહિ નીચતરપ્પમાણો હોતિ.
સો અમ્હાકં સત્થુ કાલે સાવત્થિયં મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિ, ભદ્દિયોતિસ્સ નામં અહોસિ. અતિરસ્સતાય પન લકુણ્ડકભદ્દિયોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા, પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા, બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો હુત્વા મધુરેન સરેન પરેસં ધમ્મં કથેસિ. અથેકસ્મિં ઉસ્સવદિવસે એકેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં રથેન ગચ્છન્તી અઞ્ઞતરા ગણિકા થેરં દિસ્વા દન્તવિદંસકં હસિ. થેરો તસ્સા દન્તટ્ઠિકે નિમિત્તં ગહેત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા, તં પાદકં કત્વા, વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા, અનાગામી અહોસિ. સો અભિણ્હં કાયગતાય સતિયા વિહરન્તો એકદિવસં આયસ્મતા ધમ્મસેનાપતિના ઓવદિયમાનો અરહત્તે પતિટ્ઠહિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૫.૧-૩૩) –
‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુમા;
ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.
‘‘તદાહં હંસવતિયં સેટ્ઠિપુત્તો મહદ્ધનો;
જઙ્ઘાવિહારં વિચરં, સઙ્ઘારામં અગચ્છહં.
‘‘તદા સો લોકપજ્જોતો, ધમ્મં દેસેસિ નાયકો;
મઞ્જુસ્સરાનં પવરં, સાવકં અભિકિત્તયિ.
‘‘તં સુત્વા મુદિતો હુત્વા, કારં કત્વા મહેસિનો;
વન્દિત્વા સત્થુનો પાદે, તં ઠાનમભિપત્થયિં.
‘‘તદા બુદ્ધો વિયાકાસિ, સઙ્ઘમજ્ઝે વિનાયકો;
અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, લચ્છસે તં મનોરથં.
‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;
ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.
‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;
ભદ્દિયો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.
‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;
જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.
‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, ફુસ્સો ઉપ્પજ્જિ નાયકો;
દુરાસદો દુપ્પસહો, સબ્બલોકુત્તમો જિનો.
‘‘ચરણેન ચ સમ્પન્નો, બ્રહા ઉજુ પતાપવા;
હિતેસી સબ્બસત્તાનં, બહું મોચેસિ બન્ધના.
‘‘નન્દારામવને તસ્સ, અહોસિં ફુસ્સકોકિલો;
ગન્ધકુટિસમાસન્ને, અમ્બરુક્ખે વસામહં.
‘‘તદા પિણ્ડાય ગચ્છન્તં, દક્ખિણેય્યં જિનુત્તમં;
દિસ્વા ચિત્તં પસાદેત્વા, મઞ્જુનાભિનિકૂજહં.
‘‘રાજુય્યાનં તદા ગન્ત્વા, સુપક્કં કનકત્તચં;
અમ્બપિણ્ડં ગહેત્વાન, સમ્બુદ્ધસ્સોપનામયિં.
‘‘તદા મે ચિત્તમઞ્ઞાય, મહાકારુણિકો જિનો;
ઉપટ્ઠાકસ્સ હત્થતો, પત્તં પગ્ગણ્હિ નાયકો.
‘‘અદાસિં હટ્ઠચિત્તોહં, અમ્બપિણ્ડં મહામુને;
પત્તે પક્ખિપ્પ પક્ખેહિ, પઞ્જલિં કત્વાન મઞ્જુના.
‘‘સરેન રજનીયેન, સવનીયેન વગ્ગુના;
વસ્સન્તો બુદ્ધપૂજત્થં, નીળં ગન્ત્વા નિપજ્જહં.
‘‘તદા મુદિતચિત્તં મં, બુદ્ધપેમગતાસયં;
સકુણગ્ઘિ ઉપાગન્ત્વા, ઘાતયી દુટ્ઠમાનસો.
‘‘તતો ચુતોહં તુસિતે, અનુભોત્વા મહાસુખં;
મનુસ્સયોનિમાગચ્છિં, તસ્સ કમ્મસ્સ વાહસા.
‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;
કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.
‘‘સાસનં જોતયિત્વા સો, અભિભુય્ય કુતિત્થિયે;
વિનયિત્વાન વેનેય્યે, નિબ્બુતો સો સસાવકો.
‘‘નિબ્બુતે તમ્હિ લોકગ્ગે, પસન્ના જનતા બહૂ;
પૂજનત્થાય બુદ્ધસ્સ, થૂપં કુબ્બન્તિ સત્થુનો.
‘‘સત્તયોજનિકં થૂપં, સત્તરતનભૂસિતં;
કરિસ્સામ મહેસિસ્સ, ઇચ્ચેવં મન્તયન્તિ તે.
‘‘કિકિનો કાસિરાજસ્સ, તદા સેનાય નાયકો;
હુત્વાહં અપ્પમાણસ્સ, પમાણં ચેતિયે વદિં.
‘‘તદા તે મમ વાક્યેન, ચેતિયં યોજનુગ્ગતં;
અકંસુ નરવીરસ્સ, નાનારતનભૂસિતં.
‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;
જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.
‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતો સેટ્ઠિકુલે અહં;
સાવત્થિયં પુરવરે, ઇદ્ધે ફીતે મહદ્ધને.
‘‘પુરપ્પવેસે સુગતં, દિસ્વા વિમ્હિતમાનસો;
પબ્બજિત્વાન ન ચિરં, અરહત્તમપાપુણિં.
‘‘ચેતિયસ્સ પમાણં યં, અકરિં તેન કમ્મુના;
લકુણ્ડકસરીરોહં, જાતો પરિભવારહો.
‘‘સરેન મધુરેનાહં, પૂજિત્વા ઇસિસત્તમં;
મઞ્જુસ્સરાનં ભિક્ખૂનં, અગ્ગત્તમનુપાપુણિં.
‘‘ફલદાનેન બુદ્ધસ્સ, ગુણાનુસ્સરણેન ચ;
સામઞ્ઞફલસમ્પન્નો, વિહરામિ અનાસવો.
‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.
અપરભાગે અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –
૪૬૬. ‘‘પરે અમ્બાટકારામે, વનસણ્ડમ્હિ ભદ્દિયો;
સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હ, તત્થ ભદ્દોવ ઝાયતિ.
૪૬૭. ‘‘રમન્તેકે મુદિઙ્ગેહિ, વીણાહિ પણવેહિ ચ;
અહઞ્ચ રુક્ખમૂલસ્મિં, રતો બુદ્ધસ્સ સાસને.
૪૬૮. ‘‘બુદ્ધો ચે મે વરં દજ્જા, સો ચ લબ્ભેથ મે વરો;
ગણ્હેહં સબ્બલોકસ્સ, નિચ્ચં કાયગતં સતિ’’ન્તિ. –
ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.
તત્થ પરેતિ સેટ્ઠે અધિકે, વિસિટ્ઠેતિ અત્થો. અધિકવાચી હિ અયં પરસદ્દો ‘‘પરં વિય મત્તાયા’’તિઆદીસુ વિય. અમ્બાટકારામેતિ એવંનામકે આરામે. સો કિર છાયૂદકસમ્પન્નો વનસણ્ડમણ્ડિતો રમણીયો હોતિ તેન ‘‘પરે’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તો. ‘‘અમ્બાટકવને અમ્બાટકેહિ અભિલક્ખિતવને’’તિ ચ વદન્તિ. વનસણ્ડમ્હીતિ વનગહને, ઘનનિચિતરુક્ખગચ્છલતાસમૂહે વનેતિ અત્થો. ભદ્દિયોતિ એવંનામકો, અત્તાનમેવ થેરો અઞ્ઞં વિય વદતિ. સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હાતિ તણ્હાય મૂલં નામ અવિજ્જા. તસ્મા સાવિજ્જં તણ્હં અગ્ગમગ્ગેન સમુગ્ઘાટેત્વાતિ અત્થો. તત્થ ભદ્દોવ ઝાયતીતિ લોકુત્તરેહિ સીલાદીહિ ભદ્દો સુન્દરો તસ્મિંયેવ વનસણ્ડે કતકિચ્ચતાય દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારવસેન અગ્ગફલઝાનેન ઝાયતિ.
ફલસુખેન ચ ઝાનસમાપત્તીહિ ચ વીતિનામેતીતિ અત્તનો વિવેકરતિં દસ્સેત્વા ‘‘રમન્તેકે’’તિ ગાથાયપિ બ્યતિરેકમુખેન તમેવત્થં દસ્સેતિ. તત્થ મુદિઙ્ગેહીતિ અઙ્ગિકાદીહિ મુરજેહિ. વીણાહીતિ નન્દિનીઆદીહિ વીણાહિ. પણવેહીતિ તુરિયેહિ રમન્તિ એકે કામભોગિનો, સા પન તેસં રતિ અનરિયા અનત્થસંહિતા. અહઞ્ચા તિ અહં પન, એકકો બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને રતો, તતો એવ રુક્ખમૂલસ્મિં રતો અભિરતો વિહરામીતિ અત્થો.
એવં અત્તનો વિવેકાભિરતિં કિત્તેત્વા ઇદાનિ યં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા અરહત્તં પત્તો, તસ્સ પસંસનત્થં ‘‘બુદ્ધો ચે મે’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સચે બુદ્ધો ભગવા ‘‘એકાહં, ભન્તે, ભગવન્તં વરં યાચામી’’તિ મયા યાચિતો ‘‘અતિક્કન્તવરા ખો, ભિક્ખુ, તથાગતા’’તિ અપટિક્ખિપિત્વા મય્હં યથાયાચિતં વરં દદેય્ય, સો ચ વરો મમાધિપ્પાયપૂરકો લબ્ભેથ મય્હં મનોરથં મત્થકં પાપેય્યાતિ થેરો પરિકપ્પવસેન વદતિ. ‘‘ભન્તે, સબ્બો લોકો સબ્બકાલં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાનં ભાવેતૂ’’તિ ‘‘સબ્બલોકસ્સ નિચ્ચં કાયગતાસતિ ભાવેતબ્બા’’તિ કત્વા વરં ગણ્હે અહન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગણ્હેહં સબ્બલોકસ્સ, નિચ્ચં કાયગતં સતિ’’ન્તિ. ઇદાનિ અપરિક્ખણગરહામુખેન પરિક્ખણં પસંસન્તો –
૪૬૯. ‘‘યે મં રૂપેન પામિંસુ, યે ચ ઘોસેન અન્વગૂ;
છન્દરાગવસૂપેતા, ન મં જાનન્તિ તે જના.
૪૭૦. ‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ ન જાનાતિ, બહિદ્ધા ચ ન પસ્સતિ;
સમન્તાવરણો બાલો, સ વે ઘોસેન વુય્હતિ.
૪૭૧. ‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ ન જાનાતિ, બહિદ્ધા ચ વિપસ્સતિ;
બહિદ્ધા ફલદસ્સાવી, સોપિ ઘોસેન વુય્હતિ.
૪૭૨. ‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ પજાનાતિ, બહિદ્ધા ચ વિપસ્સતિ;
અનાવરણદસ્સાવી, ન સો ઘોસેન વુય્હતી’’તિ. –
ઇમા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.
તત્થ યે મં રૂપેન પામિંસૂતિ યે જના અવિદ્દસૂ મમ રૂપેન અપસાદિકેન નિહીનેન ‘‘આકારસદિસી પઞ્ઞા’’તિ, ધમ્મસરીરેન ચ મં નિહીનં પામિંસુ, ‘‘ઓરકો અય’’ન્તિ હીળેન્તા પરિચ્છિન્દનવસેન મઞ્ઞિંસૂતિ અત્થો. યે ચ ઘોસેન અન્વગૂતિ યે ચ સત્તા ઘોસેન મઞ્જુના મં સમ્ભાવનાવસેન અનુગતા બહુ મઞ્ઞિંસુ, તં તેસં મિચ્છા, ન હિ અહં રૂપમત્તેન અવમન્તબ્બો, ઘોસમત્તેન વા ન બહું મન્તબ્બો, તસ્મા છન્દરાગવસૂપેતા, ન મં જાનન્તિ તે જનાતિ તે દુવિધાપિ જના છન્દરાગસ્સ વસં ઉપેતા અપ્પહીનછન્દરાગા સબ્બસો પહીનછન્દરાગં મં ન જાનન્તિ.
અવિસયો તેસં માદિસો અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચ અપરિઞ્ઞાતવત્થુતાયાતિ દસ્સેતું ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અજ્ઝત્તન્તિ અત્તનો સન્તાને ખન્ધાયતનાદિધમ્મં. બહિદ્ધાતિ પરસન્તાને. અથ વા અજ્ઝત્તન્તિ, મમ અબ્ભન્તરે અસેક્ખસીલક્ખન્ધાદિં. બહિદ્ધાતિ, મમેવ આકપ્પસમ્પત્તિયાદિયુત્તં બહિદ્ધા રૂપધમ્મપ્પવત્તિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપ્પવત્તિઞ્ચ. સમન્તાવરણોતિ એવં અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ અજાનનેન સમન્તતો આવરણયુત્તો આવટઞાણગતિકો. સ વે ઘોસેન વુય્હતીતિ સો પરનેય્યબુદ્ધિકો બાલો ઘોસેન પરેસં વચનેન વુય્હતિ નિય્યતિ આકડ્ઢીયતિ.
બહિદ્ધા ચ વિપસ્સતીતિ યો ચ વુત્તનયેન અજ્ઝત્તં ન જાનાતિ, બહિદ્ધા પન સુતાનુસારેન આકપ્પસમ્પત્તિઆદિઉપધારણેન વા વિસેસતો પસ્સતિ. ‘‘ગુણવિસેસયુત્તો સિયા’’તિ મઞ્ઞતિ, સોપિ બહિદ્ધા ફલદસ્સાવી નયગ્ગાહેન ફલમત્તં ગણ્હન્તો વુત્તનયેન ઘોસેન વુય્હતિ, સોપિ માદિસે ન જાનાતીતિ અત્થો.
યો પન અજ્ઝત્તઞ્ચ ખીણાસવસ્સ અબ્ભન્તરે અસેક્ખસીલક્ખન્ધાદિગુણં જાનાતિ, બહિદ્ધા ચસ્સ પટિપત્તિસલ્લક્ખણેન વિસેસતો ગુણવિસેસયોગં પસ્સતિ. અનાવરણદસ્સાવી કેનચિ અનાવટો હુત્વા અરિયાનં ગુણે દટ્ઠું ઞાતું સમત્થો, ન સો ઘોસમત્તેન વુય્હતિ યાથાવતો દસ્સનતોતિ.
લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. ભદ્દત્થેરગાથાવણ્ણના
એકપુત્તોતિઆદિકા આયસ્મતો ભદ્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ સતસહસ્સપરિમાણં ચીવરાદીહિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તમાનો ચ અપુત્તકેસુ માતાપિતૂસુ દેવતાયાચનાદીનિ કત્વાપિ અલભન્તેસુ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સચે, ભન્તે, મયં એકં પુત્તં લચ્છામ, તં તુમ્હાકં દાસત્થાય દસ્સામા’’તિ વત્વા આયાચિત્વા ગતેસુ સત્થુ અધિપ્પાયં ઞત્વા અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો ખીણાયુકો હુત્વા ઠિતો સક્કેન દેવરઞ્ઞા ‘‘અમુકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તાહી’’તિ આણત્તો તત્થ નિબ્બત્તિ, ભદ્દોતિસ્સ નામં અકંસુ. તં સત્તવસ્સુદ્દેસિકં જાતં માતાપિતરો અલઙ્કરિત્વા ભગવતો સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં સો, ભન્તે, તુમ્હે આયાચિત્વા લદ્ધદારકો, ઇમં તુમ્હાકં નિય્યાતેમા’’તિ આહંસુ. સત્થા આનન્દત્થેરં આણાપેસિ – ‘‘ઇમં પબ્બાજેહી’’તિ. આણાપેત્વા ચ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. થેરો તં પબ્બાજેત્વા સઙ્ખેપેન વિપસ્સનામુખં આચિક્ખિ. સો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સૂરિયે અનોગ્ગતેયેવ ભાવનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૫.૫૪-૬૯) –
‘‘પદુમુત્તરસમ્બુદ્ધં, મેત્તચિત્તં મહામુનિં;
ઉપેતિ જનતા સબ્બા, સબ્બલોકગ્ગનાયકં.
‘‘સત્તુકઞ્ચ બદ્ધકઞ્ચ, આમિસં પાનભોજનં;
દદન્તિ સત્થુનો સબ્બે, પુઞ્ઞક્ખેત્તે અનુત્તરે.
‘‘અહમ્પિ દાનં દસ્સામિ, દેવદેવસ્સ તાદિનો;
બુદ્ધસેટ્ઠં નિમન્તેત્વા, સઙ્ઘમ્પિ ચ અનુત્તરં.
‘‘ઉય્યોજિતા મયા ચેતે, નિમન્તેસું તથાગતં;
કેવલં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.
‘‘સતસહસ્સપલ્લઙ્કં, સોવણ્ણં ગોનકત્થતં;
તૂલિકાપટલિકાય, ખોમકપ્પાસિકેહિ ચ;
મહારહં પઞ્ઞાપયિં, આસનં બુદ્ધયુત્તકં.
‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, દેવદેવો નરાસભો;
ભિક્ખુસઙ્ઘપરિબ્યૂળ્હો, મમ દ્વારમુપાગમિ.
‘‘પચ્ચુગ્ગન્ત્વાન સમ્બુદ્ધં, લોકનાથં યસસ્સિનં;
પસન્નચિત્તો સુમનો, અભિનામયિં સઙ્ઘરં.
‘‘ભિક્ખૂનં સતસહસ્સં, બુદ્ધઞ્ચ લોકનાયકં;
પસન્નચિત્તો સુમનો, પરમન્નેન તપ્પયિં.
‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;
ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.
‘‘યેનિદં આસનં દિન્નં, સોવણ્ણં ગોનકત્થતં;
તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.
‘‘ચતુસત્તતિક્ખત્તું સો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;
અનુભોસ્સતિ સમ્પત્તિં, અચ્છરાહિ પુરક્ખતો.
‘‘પદેસરજ્જં સહસ્સં, વસુધં આવસિસ્સતિ;
એકપઞ્ઞાસક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.
‘‘સબ્બાસુ ભવયોનીસુ, ઉચ્ચાકુલી ભવિસ્સતિ;
સો ચ પચ્છા પબ્બજિત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;
ભદ્દિયો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.
‘‘વિવેકમનુયુત્તોમ્હિ, પન્તસેનનિવાસહં;
ફલઞ્ચાધિગતં સબ્બં, ચત્તક્લેસોમ્હિ અજ્જહં.
‘‘મમ સબ્બં અભિઞ્ઞાય, સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો;
ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.
‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;
છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.
તસ્સ ભગવા છળભિઞ્ઞુપ્પત્તિં ઞત્વા ‘‘એહિ, ભદ્દા’’તિ આહ. સો તાવદેવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પઞ્જલિકો સત્થુ સમીપે અટ્ઠાસિ, સા એવ ચસ્સ ઉપસમ્પદા અહોસિ. બુદ્ધૂપસમ્પદા નામ કિરેસા. થેરો જાતિતો પટ્ઠાય અત્તનો પવત્તિયા કથનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –