૯. પુરોહિતપુત્તજેન્તત્થેરગાથાવણ્ણના

જાતિમદેન મત્તોહન્તિઆદિકા આયસ્મતો જેન્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, તસ્સ જેન્તોતિ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો જાતિમદેન ભોગઇસ્સરિયરૂપમદેન ચ મત્તો અઞ્ઞે હીળેન્તો ગરુટ્ઠાનિયાનમ્પિ અપચિતિં અકરોન્તો માનથદ્ધો વિચરતિ. સો એકદિવસં સત્થારં મહતિયા પરિસાય પરિવુતં ધમ્મં દેસેન્તં દિસ્વા ઉપસઙ્કમન્તો ‘‘સચે મં સમણો ગોતમો પઠમં આલપિસ્સતિ, અહમ્પિ આલપિસ્સામિ; નો ચે, નાલપિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ઠિતો ભગવતિ પઠમં અનાલપન્તે સયમ્પિ માનેન અનાલપિત્વા ગમનાકારં દસ્સેસિ. તં ભગવા –

‘‘ન માનં બ્રાહ્મણ સાધુ, અત્થિકસ્સીધ બ્રાહ્મણ;

યેન અત્થેન આગચ્છિ, તમેવમનુબ્રૂહયે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૦૧) –

ગાથાય અજ્ઝભાસિ. સો ‘‘ચિત્તં મે સમણો ગોતમો જાનાતી’’તિ અભિપ્પસન્નો ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા પરમનિપચ્ચાકારં કત્વા –

‘‘કેસુ ન માનં કયિરાથ, કેસુ ચસ્સ સગારવો;

ક્યસ્સ અપચિતા અસ્સુ, ક્યસ્સુ સાધુ સુપૂજિતા’’તિ. –

પુચ્છિ. તસ્સ ભગવા –

‘‘માતરિ પિતરિ ચાપિ, અથો જેટ્ઠમ્હિ ભાતરિ;

આચરિયે ચતુત્થમ્હિ, સમણબ્રાહ્મણેસુ ચ.

‘‘તેસુ ન માનં કયિરાથ, તેસુ અસ્સ સગારવો;

ક્યસ્સ અપચિતા અસ્સુ, ત્યસ્સુ સાધુ સુપૂજિતા.

‘‘અરહન્તે સીતિભૂતે, કતકિચ્ચે અનાસવે;

નિહચ્ચ માનં અત્થદ્ધો, તે નમસ્સે અનુત્તરે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૦૧) –

પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો ધમ્મં દેસેસિ. સો તાય દેસનાય સોતાપન્નો હુત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો અરહત્તં પત્વા અત્તનો પટિપત્તિકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૪૨૩. ‘‘જાતિમદેન મત્તોહં, ભોગઇસ્સરિયેન ચ;

સણ્ઠાનવણ્ણરૂપેન, મદમત્તો અચારિહં.

૪૨૪. ‘‘નાત્તનો સમકં કઞ્ચિ, અતિરેકઞ્ચ મઞ્ઞિસં;

અતિમાનહતો બાલો, પત્થદ્ધો ઉસ્સિતદ્ધજો.

૪૨૫. ‘‘માતરં પિતરઞ્ચાપિ, અઞ્ઞેપિ ગરુસમ્મતે;

ન કઞ્ચિ અભિવાદેસિં, માનત્થદ્ધો અનાદરો.

૪૨૬. ‘‘દિસ્વા વિનાયકં અગ્ગં, સારથીનં વરુત્તમં;

તપન્તમિવ આદિચ્ચં, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતં.

૪૨૭. ‘‘માનં મદઞ્ચ છડ્ડેત્વા, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

સિરસા અભિવાદેસિં, સબ્બસત્તાનમુત્તમં.

૪૨૮. ‘‘અતિમાનો ચ ઓમાનો, પહીના સુસમૂહતા;

અસ્મિમાનો સમુચ્છિન્નો, સબ્બે માનવિધા હતા’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ જાતિમદેન મત્તોહન્તિ અહં ઉદિચ્ચે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો, ‘‘ન માદિસો ઉભતો સુજાતો અઞ્ઞો અત્થી’’તિ કુલમાનેન મત્તો માનથદ્ધો અચારિન્તિ યોજના. ભોગઇસ્સરિયેન ચાતિ વિભવેન આધિપચ્ચેન ચ હેતુભૂતેન ભોગસમ્પદઞ્ચ ઇસ્સરિયસમ્પદઞ્ચ પટિચ્ચ ઉપ્પન્નમદેન મત્તો અહં અચારિન્તિ યોજના. સણ્ઠાનવણ્ણરૂપેનાતિ સણ્ઠાનં આરોહપરિણાહસમ્પત્તિ, વણ્ણો ઓદાતસામતાદિછવિસમ્પત્તિ, રૂપં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસોભા. ઇધાપિ વુત્તનયેન યોજના વેદિતબ્બા. મદમત્તોતિ વુત્તપ્પકારતો અઞ્ઞેનપિ મદેન મત્તો.

નાત્તનો સમકં કઞ્ચીતિ અત્તનો સમકં સદિસં જાતિઆદીહિ સમાનં અતિરેકં વા કઞ્ચિ ન મઞ્ઞિસં ન મઞ્ઞિં, મયા સમાનમ્પિ ન મઞ્ઞિં, કુતો અધિકન્તિ અધિપ્પાયો. અતિમાનહતો બાલોતિ બાલો અહં તતો બાલભાવતો અતિમાનેન ખતૂપહતકુસલાચારો, તતો એવ પત્થદ્ધો ઉસ્સિતદ્ધજો થમ્ભવસેન ગરૂનમ્પિ નિપચ્ચકારસ્સ અકરણતો ભુસં થદ્ધો અનોનમનથદ્ધજાતો ઉસ્સિતમાનદ્ધજો.

વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘માતર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અઞ્ઞેતિ જેટ્ઠભાતુઆદિકે, સમણબ્રાહ્મણે ચ. ગરુસમ્મતેતિ ગરૂતિ સમ્મતે ગરુટ્ઠાનિયે. અનાદરોતિ આદરરહિતો.

દિસ્વા વિનાયકં અગ્ગન્તિ એવં માનથદ્ધો હુત્વા વિચરન્તો દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ વેનેય્યાનં વિનયનતો સયમ્ભુતાય નાયકભાવતો ચ વિનાયકં. સદેવકે લોકે સીલાદિગુણેહિ સેટ્ઠભાવતો અગ્ગં. પુરિસદમ્માનં અચ્ચન્તતાય દમનતો સારથીનં વરુત્તમં, અતિવિય ઉત્તમં બ્યામપ્પભાદિઓભાસેન આદિચ્ચમિવ તપન્તં, ઓભાસન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતં ધમ્મં દેસેન્તં સબ્બસત્તાનં ઉત્તમં સત્થારં દિસ્વા બુદ્ધાનુભાવેન સન્તજ્જિતો ‘‘અહમેવ સેટ્ઠો, અઞ્ઞે હીના’’તિ પવત્તમાનં ભોગમદાદિમદઞ્ચ છડ્ડેત્વા પહાય વિપ્પસન્નેન ચેતસા સિરસા અભિવાદેસિન્તિ યોજના. કથં પનાયં માનથદ્ધો સમાનો સત્થુ દસ્સનમત્તેન માનં પહાસીતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. સત્થુ દસ્સનમત્તેન માનં ન પહાસિ ‘‘ન માનં, બ્રાહ્મણ, સાધૂ’’તિઆદિકાય પન દેસનાય માનં પહાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘માનં મદઞ્ચ છડ્ડેત્વા, વિપ્પસન્નેન ચેતસા. સિરસા અભિવાદેસિ’’ન્તિ. વિપ્પસન્નેન ચેતસાતિ ચ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘અહમેવ સેટ્ઠો’’તિ પવત્તો માનો અતિમાનો. ‘‘ઇમે પન નિહીના’’તિ અઞ્ઞે હીનતો દહન્તસ્સ માનો ‘‘ઓમાનો’’તિ વદન્તિ. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ પન અઞ્ઞં અતિક્કમિત્વા અત્તાનં સેય્યતો દહન્તસ્સ પવત્તો સેય્યમાનો અતિમાનો. ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ પવત્તો હીનમાનો ઓમાનો. પહીના સુસમૂહતાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ પહીના હુત્વા અગ્ગમગ્ગેન સુટ્ઠુ સમુગ્ઘાટિતા. અસ્મિમાનોતિ ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ ખન્ધે ‘‘અહ’’ન્તિ ગહણવસેન પવત્તમાનો. સબ્બેતિ ન કેવલં અતિમાનઓમાનઅસ્મિમાના એવ, અથ ખો સેય્યસ્સ સેય્યમાનાદયો નવવિધા અન્તરભેદેન અનેકવિધા ચ સબ્બે માનવિધા માનકોટ્ઠાસા હતા અગ્ગમગ્ગેન સમુગ્ઘાટિતાતિ.

પુરોહિતપુત્તજેન્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.