૬. છક્કનિપાતો

૧. ઉરુવેલકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના

છક્કનિપાતે દિસ્વાન પાટિહીરાનીતિઆદિકા આયસ્મતો ઉરુવેલકસ્સપત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા, વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું મહાપરિસાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા, સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા મહાદાનં દત્વા પણિધાનમકાસિ. ભગવા ચસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા, ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને મહાપરિસાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ.

સો તત્થ યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પમત્થકે ફુસ્સસ્સ ભગવતો વેમાતિકકનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અઞ્ઞેપિસ્સ દ્વે કનિટ્ઠભાતરો અહેસું. તે તયોપિ બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં પરમાય પૂજાય પૂજેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ બારાણસિયં બ્રાહ્મણકુલે ભાતરો હુત્વા, અનુક્કમેન નિબ્બત્તા ગોત્તવસેન તયોપિ કસ્સપા એવ નામ જાતા. તે વયપ્પત્તા તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિંસુ. તેસં જેટ્ઠભાતિકસ્સ પઞ્ચ માણવકસતાનિ પરિવારો, મજ્ઝિમસ્સ તીણિ, કનિટ્ઠસ્સ દ્વે. તે અત્તનો ગન્થે સારં ઓલોકેન્તા દિટ્ઠધમ્મિકમેવ અત્થં દિસ્વા પબ્બજ્જં રોચેસું. તેસુ જેટ્ઠભાતા અત્તનો પરિવારેન સદ્ધિં ઉરુવેલં ગન્ત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઉરુવેલકસ્સપો નામ જાતો મહાગઙ્ગાનદીવઙ્કે પબ્બજિતો નદીકસ્સપો નામ જાતો, ગયાસીસે પબ્બજિતો ગયાકસ્સપો નામ જાતો.

એવં તેસુ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તત્થ તત્થ વસન્તેસુ બહૂનં દિવસાનં અચ્ચયેન અમ્હાકં બોધિસત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા, પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો અનુક્કમેન ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા, પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા યસપ્પમુખે પઞ્ચપઞ્ઞાસ સહાયકે વિનેત્વા સટ્ઠિ અરહન્તે ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિક’’ન્તિ વિસ્સજ્જેત્વા, ભદ્દવગ્ગિયે વિનેત્વા ઉરુવેલકસ્સપસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વસનત્થાય અગ્યાગારં પવિસિત્વા, તત્થ કતનાગદમનં આદિં કત્વા અડ્ઢુડ્ઢસહસ્સેહિ પાટિહારિયેહિ ઉરુવેલકસ્સપં સપરિસં વિનેત્વા પબ્બાજેસિ. તસ્સ પબ્બજિતભાવં ઞત્વા ઇતરેપિ દ્વે ભાતરો સપરિસા આગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. સબ્બેવ એહિભિક્ખૂ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા અહેસું.

સત્થા તં સમણસહસ્સં આદાય ગયાસીસં ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાસાણે નિસિન્નો આદિત્તપરિયાયદેસનાય સબ્બે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૨૫૧-૨૯૫) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બલોકવિદૂ મુનિ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ ચક્ખુમા.

‘‘ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો, તારકો સબ્બપાણિનં;

દેસનાકુસલો બુદ્ધો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, હિતેસી સબ્બપાણિનં;

સમ્પત્તે તિત્થિયે સબ્બે, પઞ્ચસીલે પતિટ્ઠપિ.

‘‘એવં નિરાકુલં આસિ, સુઞ્ઞતં તિત્થિયેહિ ચ;

વિચિત્તં અરહન્તેહિ, વસીભૂતેહિ તાદિભિ.

‘‘રતનાનટ્ઠપઞ્ઞાસં, ઉગ્ગતો સો મહામુનિ;

કઞ્ચનગ્ઘિયસઙ્કાસો, બાત્તિંસવરલક્ખણો.

‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘તદાહં હંસવતિયા, બ્રાહ્મણો સાધુસમ્મતો;

ઉપેચ્ચ લોકપજ્જોતં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં.

‘‘તદા મહાપરિસતિં, મહાપરિસસાવકં;

ઠપેન્તં એતદગ્ગમ્હિ, સુત્વાન મુદિતો અહં.

‘‘મહતા પરિવારેન, નિમન્તેત્વા મહાજિનં;

બ્રાહ્મણાનં સહસ્સેન, સહદાનમદાસહં.

‘‘મહાદાનં દદિત્વાન, અભિવાદિય નાયકં;

એકમન્તં ઠિતો હટ્ઠો, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘તયિ સદ્ધાય મે વીર, અધિકારગુણેન ચ;

પરિસા મહતી હોતુ, નિબ્બત્તસ્સ તહિં તહિં.

‘‘તદા અવોચ પરિસં, ગજગજ્જિતસુસ્સરો;

કરવીકરુતો સત્થા, એતં પસ્સથ બ્રાહ્મણં.

‘‘હેમવણ્ણં મહાબાહું, કમલાનનલોચનં;

ઉદગ્ગતનુજં હટ્ઠં, સદ્ધવન્તં ગુણે મમ.

‘‘એસ પત્થયતે ઠાનં, સીહઘોસસ્સ ભિક્ખુનો;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, લચ્છસે તં મનોરથં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘ઇતો દ્વેનવુતે કપ્પે, અહુ સત્થા અનુત્તરો;

અનૂપમો અસદિસો, ફુસ્સો લોકગ્ગનાયકો.

‘‘સો ચ સબ્બં તમં હન્ત્વા, વિજટેત્વા મહાજટં;

વસ્સતે અમતં વુટ્ઠિં, તપ્પયન્તો સદેવકં.

‘‘તદા હિ બારાણસિયં, રાજાપચ્ચા અહુમ્હસે;

ભાતરોમ્હ તયો સબ્બે, સંવિસટ્ઠાવ રાજિનો.

‘‘વીરઙ્ગરૂપા બલિનો, સઙ્ગામે અપરાજિતા;

તદા કુપિતપચ્ચન્તો, અમ્હે આહ મહીપતિ.

‘‘એથ ગન્ત્વાન પચ્ચન્તં, સોધેત્વા અટ્ટવીબલં;

ખેમં વિજિરિતં કત્વા, પુન દેથાતિ ભાસથ.

‘‘તતો મયં અવોચુમ્હ, યદિ દેય્યાસિ નાયકં;

ઉપટ્ઠાનાય અમ્હાકં, સાધયિસ્સામ વો તતો.

‘‘તતો મયં લદ્ધવરા, ભૂમિપાલેન પેસિતા;

નિક્ખિત્તસત્થં પચ્ચન્તં, કત્વા પુનરુપેચ્ચ તં.

‘‘યાચિત્વા સત્થુપટ્ઠાનં, રાજાનં લોકનાયકં;

મુનિવીરં લભિત્વાન, યાવજીવં યજિમ્હ તં.

‘‘મહગ્ઘાનિ ચ વત્થાનિ, પણીતાનિ રસાનિ ચ;

સેનાસનાનિ રમ્માનિ, ભેસજ્જાનિ હિતાનિ ચ.

‘‘દત્વા સસઙ્ઘમુનિનો, ધમ્મેનુપ્પાદિતાનિ નો;

સીલવન્તો કારુણિકા, ભાવનાયુત્તમાનસા.

‘‘સદ્ધા પરિચરિત્વાન, મેત્તચિત્તેન નાયકં;

નિબ્બુતે તમ્હિ લોકગ્ગે, પૂજં કત્વા યથાબલં.

‘‘તતો ચુતા સન્તુસિતં, ગતા તત્થ મહાસુખં;

અનુભૂતા મયં સબ્બે, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘માયાકારો યથા રઙ્ગે, દસ્સેસિ વિકતિં બહું;

તથા ભવે ભમન્તોહં, વિદેહાધિપતી અહું.

‘‘ગુણાચેલસ્સ વાક્યેન, મિચ્છાદિટ્ઠિગતાસયો;

નરકં મગ્ગમારૂળ્હો, રુચાય મમ ધીતુયા.

‘‘ઓવાદં નાદિયિત્વાન, બ્રહ્મુના નારદેનહં;

બહુધા સંસિતો સન્તો, દિટ્ઠિં હિત્વાન પાપિકં.

‘‘પૂરયિત્વા વિસેસેન, દસ કમ્મપથાનિહં;

હિત્વાન દેહમગમિં, સગ્ગં સભવનં યથા.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, બ્રહ્મબન્ધુ અહોસહં;

બારાણસિયં ફીતાયં, જાતો વિપ્પમહાકુલે.

‘‘મચ્ચુબ્યાધિજરાભીતો, ઓગાહેત્વા મહાવનં;

નિબ્બાનં પદમેસન્તો, જટિલેસુ પરિબ્બજિં.

‘‘તદા દ્વે ભાતરો મય્હં, પબ્બજિંસુ મયા સહ;

ઉરુવેલાયં માપેત્વા, અસ્સમં નિવસિં અહં.

‘‘કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉરુવેલનિવાસિકો;

તતો મે આસિ પઞ્ઞત્તિ, ઉરુવેલકસ્સપો ઇતિ.

‘‘નદીસકાસે ભાતા મે, નદીકસ્સપસવ્હયો;

આસી સકાસનામેન, ગયાયં ગયાકસ્સપો.

‘‘દ્વે સતાનિ કનિટ્ઠસ્સ, તીણિ, મજ્ઝસ્સ ભાતુનો;

મમ પઞ્ચ સતાનૂના, સિસ્સા સબ્બે મમાનુગા.

‘‘તદા ઉપેચ્ચ મં બુદ્ધો, કત્વાન વિવિધાનિ મે;

પાટિહીરાનિ લોકગ્ગો, વિનેસિ નરસારથિ.

‘‘સહસ્સપરિવારેન, અહોસિં એહિભિક્ખુકો;

તેહેવ સહ સબ્બેહિ, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘તે ચેવઞ્ઞે ચ બહવો, સિસ્સા મં પરિવારયું;

ભાસિતુઞ્ચ સમત્થોહં, તતો મં ઇસિસત્તમો.

‘‘મહાપરિસભાવસ્મિં, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં;

અહો બુદ્ધે કતં કારં, સફલં મે અજાયથ.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સીહનાદં નદન્તો –

૩૭૫. ‘‘દિસ્વાન પાટિહીરાનિ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો;

ન તાવાહં પણિપતિં, ઇસ્સામાનેન વઞ્ચિતો.

૩૭૬. ‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, ચોદેસિ નરસારથિ;

તતો મે આસિ સંવેગો, અબ્ભુતો લોમહંસનો.

૩૭૭. ‘‘પુબ્બે જટિલભૂતસ્સ, યા મે સિદ્ધિ પરિત્તિકા;

તાહં તદા નિરાકત્વા, પબ્બજિં જિનસાસને.

૩૭૮. ‘‘પુબ્બે યઞ્ઞેન સન્તુટ્ઠો, કામધાતુપુરક્ખતો;

પચ્છા રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ, મોહઞ્ચાપિ સમૂહનિં.

૩૭૯. ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

ઇદ્ધિમા પરચિત્તઞ્ઞૂ, દિબ્બસોતઞ્ચ પાપુણિં.

૩૮૦. ‘‘યસ્સ ચત્થાય પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો’’તિ. –

ઇમા છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ દિસ્વાન પાટિહીરાનીતિ નાગરાજદમનાદીનિ અડ્ઢુડ્ઢસહસ્સાનિ પાટિહારિયાનિ દિસ્વા. ‘‘પાટિહીરં, પાટિહેરં, પાટિહારિય’’ન્તિ હિ અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. યસસ્સિનો’’તિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના સદેવકે લોકે યથાભુચ્ચં પત્થટકિત્તિસદ્દસ્સ. ન તાવાહં પણિપતિન્તિ યાવ મં ભગવા ‘‘નેવ ખો ત્વં, કસ્સપ, અરહા, નાપિ અરહત્તમગ્ગં સમાપન્નો, સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ, અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ ન તજ્જેસિ, તાવ અહં ન પણિપાતનં અકાસિં. કિંકારણા? ઇસ્સામાનેન વઞ્ચિતો, ‘‘ઇમસ્સ મયિ સાવકત્તં ઉપગતે મમ લાભસક્કારો પરિહાયિસ્સતિ, ઇમસ્સ એવ વડ્ઢિસ્સતી’’તિ એવં પરસમ્પત્તિઅસહનલક્ખણાય ઇસ્સાય ચેવ, ‘‘અહં ગણપામોક્ખો બહુજનસમ્મતો’’તિ એવં અબ્ભુન્નતિલક્ખણેન માનેન ચ વઞ્ચિતો, પલમ્ભિતો હુત્વાતિ અત્થો.

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાયાતિ મય્હં મિચ્છાસઙ્કપ્પં જાનિત્વા, યં યં ભગવા ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેતિ, તં તં દિસ્વા ‘‘મહિદ્ધિકો ખો મહાસમણો મહાનુભાવો’’તિ ચિન્તેત્વાપિ ‘‘ન ત્વેવ ખો અરહા યથા અહ’’ન્તિ એવં પવત્તં મિચ્છાવિતક્કં જાનન્તોપિ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો અજ્ઝુપેક્ખિત્વા પચ્છા નેરઞ્જરાય મજ્ઝે સમન્તતો ઉદકં ઉસ્સારેત્વા રેણુહતાય ભૂમિયા ચઙ્કમિત્વા તેન આભતનાવાય ઠિતો તદાપિ ‘‘મહિદ્ધિકો’’તિઆદિકં ચિન્તેત્વા પુન ‘‘ન ત્વેવ ખો અરહા યથા અહ’’ન્તિ પવત્તિતં મિચ્છાસઙ્કપ્પં ઞત્વાતિ અત્થો. ચોદેસિ નરસારથીતિ તદા મે ઞાણપરિપાકં ઞત્વા ‘‘નેવ ખો ત્વં અરહા’’તિઆદિના પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા મં ચોદેસિ નિગ્ગણ્હિ. તતો મે આસિ સંવેગો, અબ્ભુતો લોમહંસનોતિ તતો યથાવુત્તચોદનાહેતુ એત્તકં કાલં અભૂતપુબ્બતાય અબ્ભુતો લોમહંસનવસેન પવત્તિયા લોમહંસનો ‘‘અનરહાવ સમાનો ‘અરહા’તિ મઞ્ઞિ’’ન્તિ સંવેગો સહોત્તપ્પો ઞાણુપ્પાદો મય્હં અહોસિ.

જટિલભૂતસ્સાતિ તાપસભૂતસ્સ. સિદ્ધીતિ લાભસક્કારસમિદ્ધિ. પરિત્તિકાતિ અપ્પમત્તિકા. તાહન્તિ તં અહં. તદાતિ ભગવતો ચોદનાય સંવેગુપ્પત્તિકાલે. નિરાકત્વાતિ અપનેત્વા છડ્ડેત્વા, અનપેક્ખો હુત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઇદ્ધીતિ ભાવનામયઇદ્ધી’’તિ વદન્તિ. તદયુત્તં તદા તસ્સ અઝાનલાભીભાવતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘કામધાતુપુરક્ખતો’’તિ.

યઞ્ઞેન સન્તુટ્ઠોતિ ‘‘યઞ્ઞં યજિત્વા સગ્ગસુખં અનુભવિસ્સામિ, અલમેત્તાવતા’’તિ યઞ્ઞયજનેન સન્તુટ્ઠો નિટ્ઠિતકિચ્ચસઞ્ઞી. કામધાતુપુરક્ખતોતિ કામસુગતિં આરબ્ભ ઉપ્પન્નતણ્હો યઞ્ઞયજનેન કામલોકં પુરક્ખત્વા ઠિતો. સો ચે યઞ્ઞો પાણાતિપાતપટિસંયુત્તો હોતિ, ન તેન સુગતિં સક્કા લદ્ધું. ન હિ અકુસલસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો વિપાકો નિબ્બત્તતિ. યા પન તત્થ દાનાદિકુસલચેતના, તાય સતિ પચ્ચયસમવાયે સુગતિં ગચ્છેય્ય. પચ્છાતિ તાપસપબ્બજ્જાતો પચ્છા સત્થુ ઓવાદેન તાપસલદ્ધિં પહાય ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનુયોગકાલે. સમૂહનિન્તિ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ મોહઞ્ચ અનવસેસતો સમુગ્ઘાતેસિં.

યસ્મા પનાયં થેરો અરિયમગ્ગેન રાગાદયો સમૂહનન્તોયેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ, તસ્મા તં અત્તનો છળભિઞ્ઞભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુબ્બેનિવાસં જાનામીતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ પુબ્બેનિવાસં અતીતાસુ જાતીસુ નિબ્બત્તક્ખન્ધે ખન્ધપટિબદ્ધે ચ પુબ્બેનિવાસઞાણેન હત્થતલે આમલકં વિય પચ્ચક્ખતો જાનામિ બુજ્ઝામિ. દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણં વિસોધિતં, પકતિચક્ખુના આપાથગતં પકતિરૂપં વિય દિબ્બં માનુસમ્પિ દૂરં તિરોટ્ઠિતં અતિસુખુમઞ્ચ રૂપં વિભાવેતું સમત્થઞાણં ભાવનાય મયા વિસુદ્ધં કત્વા પટિલદ્ધન્તિ અત્થો. ઇદ્ધિમાતિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિવિકુબ્બનિદ્ધિઆદીહિ ઇદ્ધીહિ ઇદ્ધિમા, ઇદ્ધિવિધઞાણલાભીતિ અત્થો. સરાગાદિભેદસ્સ પરેસં ચિત્તસ્સ જાનનતો પરચિત્તઞ્ઞૂ, ચેતોપરિયઞાણલાભીતિ વુત્તં હોતિ. દિબ્બસોતઞ્ચ પાપુણિન્તિ દિબ્બસોતઞાણઞ્ચ પટિલભિં.

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયોતિ યો સબ્બેસં સંયોજનાનં ખયભૂતો ખયેન વા લદ્ધબ્બો, સો સદત્થો પરમત્થો ચ મયા અરિયમગ્ગાધિગમેન અધિગતોતિ. એવમેતાય ગાથાય થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ વેદિતબ્બો.

ઉરુવેલકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. તેકિચ્છકારિત્થેરગાથાવણ્ણના

અતિહિતા વીહીતિઆદિકા આયસ્મતો તેકિચ્છકારિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા વેજ્જસત્થે નિપ્ફત્તિં ગતો. વિપસ્સિસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાકં અસોકં નામ થેરં બ્યાધિતં અરોગમકાસિ, અઞ્ઞેસઞ્ચ સત્તાનં રોગાભિભૂતાનં અનુકમ્પાય ભેસજ્જં સંવિદહિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુબુદ્ધસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ તિકિચ્છકેહિ ગબ્ભકાલે પરિસ્સયં અપહરિત્વા પરિપાલિતતાય તેકિચ્છકારીતિ નામં અકંસુ. સો અત્તનો કુલાનુરૂપાનિ વિજ્જાટ્ઠાનાનિ સિપ્પાનિ ચ સિક્ખન્તો વડ્ઢતિ. તદા ચાણક્કો સુબુદ્ધસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં કિરિયાસુ ઉપાયકોસલ્લઞ્ચ દિસ્વા, ‘‘અયં ઇમસ્મિં રાજકુલે પતિટ્ઠં લભન્તો મં અભિભવેય્યા’’તિ ઇસ્સાપકતો રઞ્ઞા ચન્દગુત્તેન તં બન્ધનાગારે ખિપાપેસિ. તેકિચ્છકારી પિતુ બન્ધનાગારપ્પવેસનં સુત્વા ભીતો પલાયિત્વા સાણવાસિત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તનો સંવેગકારણં થેરસ્સ કથેત્વા પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અબ્ભોકાસિકો નેસજ્જિકો ચ હુત્વા વિહરતિ, સીતુણ્હં અગણેન્તો સમણધમ્મમેવ કરોતિ, વિસેસતો બ્રહ્મવિહારભાવનમનુયુઞ્જતિ. તં દિસ્વા મારો પાપિમા ‘‘ન ઇમસ્સ મમ વિસયં અતિક્કમિતું દસ્સામી’’તિ વિક્ખેપં કાતુકામો સસ્સાનં નિપ્ફત્તિકાલે ખેત્તગોપકવણ્ણેન થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં નિપ્પણ્ડેન્તો –

૩૮૧. ‘‘અતિહિતા વીહિ, ખલગતા સાલી;

ન ચ લભે પિણ્ડં, કથમહં કસ્સ’’ન્તિ. – આહ; તં સુત્વા થેરો –

૩૮૨. ‘‘બુદ્ધમપ્પમેય્યં અનુસ્સર પસન્નો, પીતિયા ફુટસરીરો હોહિસિ સતતમુદગ્ગો.

૩૮૩. ‘‘ધમ્મમપ્પમેય્યં …પે… સતતમુદગ્ગો.

૩૮૪. ‘‘સઙ્ઘમપ્પમેય્યં…પે… સતતમુદગ્ગો’’તિ. – આહ; તં સુત્વા મારો –

૩૮૫. ‘‘અબ્ભોકાસે વિહરસિ, સીતા હેમન્તિકા ઇમા રત્યો;

મા સીતેન પરેતો વિહઞ્ઞિત્થો, પવિસ ત્વં વિહારં ફુસિતગ્ગળ’’ન્તિ. –

આહ. અથ થેરો –

૩૮૬. ‘‘ફુસિસ્સં ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો, તાહિ ચ સુખિતો વિહરિસ્સં;

નાહં સીતેન વિહઞ્ઞિસ્સં, અનિઞ્જિતો વિહરન્તો’’તિ. – આહ;

તત્થ અતિહિતા વીહીતિ વીહયો કોટ્ઠાગારં અતિનેત્વા ઠપિતા, તત્થ પટિસામિતા ખલતો વા ઘરં ઉપનીતાતિ અત્થો. વીહિગ્ગહણેન ચેત્થ ઇતરમ્પિ ધઞ્ઞં સઙ્ગણ્હાતિ. સાલી પન યેભુય્યેન વીહિતો પચ્છા પચ્ચન્તીતિ આહ. ખલગતા સાલીતિ ખલં ધઞ્ઞકરણટ્ઠાનં ગતા, તત્થ રાસિવસેન મદ્દનચાવનાદિવસેન ઠિતાતિ અત્થો. પધાનધઞ્ઞભાવદસ્સનત્થઞ્ચેત્થ સાલીનં વિસું ગહણં, ઉભયેનપિ ગામે, ગામતો બહિ ચ ધઞ્ઞં પરિપુણ્ણં ઠિતન્તિ દસ્સેતિ. ન ચ લભે પિણ્ડન્તિ એવં સુલભધઞ્ઞે સુભિક્ખકાલે અહં પિણ્ડમત્તમ્પિ ન લભામિ. ઇદાનિ કથમહં કસ્સન્તિ અહં કથં કરિસ્સામિ, કથં જીવિસ્સામીતિ પરિહાસકેળિં અકાસિ.

તં સુત્વા થેરો ‘‘અયં વરાકો અત્તના અત્તનો પવત્તિં મય્હં પકાસેસિ, મયા પન અત્તનાવ અત્તા ઓવદિતબ્બો, ન મયા કિઞ્ચિ કથેતબ્બ’’ન્તિ વત્થુત્તયાનુસ્સતિયં અત્તાનં નિયોજેન્તો ‘‘બુદ્ધમપ્પમેય્ય’’ન્તિઆદિના તિસ્સો ગાથા અભાસિ. તત્થ બુદ્ધમપ્પમેય્યં અનુસ્સર પસન્નોતિ સવાસનાય અવિજ્જાનિદ્દાય અચ્ચન્તવિગમેન, બુદ્ધિયા ચ વિકસિતભાવેન બુદ્ધં ભગવન્તં પમાણકરાનં રાગાદિકિલેસાનં અભાવા અપરિમાણગુણસમઙ્ગિતાય અપ્પમેય્યપુઞ્ઞક્ખેત્તતાય ચ અપ્પમેય્યં. ઓકપ્પનલક્ખણેન અભિપ્પસાદેન પસન્નો, પસન્નમાનસો ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૭૪; સં. નિ. ૫.૯૯૭) અનુસ્સર અનુ અનુ બુદ્ધારમ્મણં સતિં પવત્તેહિ, પીતિયા ફુટસરીરો હોહિસિ. સતતમુદગ્ગોતિ અનુસ્સરન્તોવ ફરણલક્ખણાય પીતિયા સતતં સબ્બદા ફુટસરીરો પીતિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપેહિ અજ્ઝોત્થટસરીરો ઉબ્બેગપીતિયા ઉદગ્ગો કાયં ઉદગ્ગં કત્વા આકાસં લઙ્ઘિતું સમત્થો ચ ભવેય્યાસિ, બુદ્ધાનુસ્સતિયા બુદ્ધારમ્મણં ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેય્યાસિ. યતો સીતુણ્હેહિ વિય જિઘચ્છાપિપાસાહિપિ અનભિભૂતો હોહિસીતિ અત્થો.

ધમ્મન્તિ અરિયં લોકુત્તરધમ્મં. સઙ્ઘન્તિ અરિયં પરમત્થસઙ્ઘં. સેસં વુત્તનયમેવ. અનુસ્સરાતિ પનેત્થ ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના ધમ્મં, ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના સઙ્ઘં અનુસ્સરાતિ યોજેતબ્બં.

એવં થેરેન રતનત્તયગુણાનુસ્સરણે નિયોજનવસેન અત્તનિ ઓવદિતે પુન મારો વિવેકવાસતો નં વિવેચેતુકામો હિતેસીભાવં વિય દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે વિહરસી’’તિ પઞ્ચમં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ત્વં, ભિક્ખુ, અબ્ભોકાસે કેનચિ અપટિચ્છન્ને વિવટઙ્ગણે વિહરસિ ઇરિયાપથે કપ્પેસિ. હેમન્તિકા હિમપાતસમયે પરિયાપન્ના ઇમા સીતા રત્તિયો વત્તન્તિ. તસ્મા સીતેન પરેતો અભિભૂતો હુત્વા મા વિહઞ્ઞિત્થો વિઘાતં મા આપજ્જિ મા કિલમિ. ફુસિતગ્ગળં પિહિતકવાટં સેનાસનં પવિસ, એવં તે સુખવિહારો ભવિસ્સતીતિ.

તં સુત્વા થેરો ‘‘ન મય્હં સેનાસનપરિયેસનાય પયોજનં, એત્થેવાહં સુખવિહારી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘ફુસિસ્સ’’ન્તિઆદિના છટ્ઠં ગાથમાહ. તત્થ ફુસિસ્સં ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયોતિ અપ્પમાણગોચરતાય ‘‘અપ્પમઞ્ઞા’’તિ લદ્ધવોહારે ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ફુસિસ્સં ફુસિસ્સામિ, કાલેન કાલં સમાપજ્જિસ્સામિ. તાહિ ચ સુખિતો વિહરિસ્સન્તિ તાહિ અપ્પમઞ્ઞાહિ સુખિતો સઞ્જાતસુખો હુત્વા વિહરિસ્સં ચત્તારોપિ ઇરિયાપથે કપ્પેસ્સામીતિ. તેન મય્હં સબ્બકાલે સુખમેવ, ન દુક્ખં. યતો નાહં સીતેન વિહઞ્ઞિસ્સં અન્તરટ્ઠકેપિ હિમપાતસમયે અહં સીતેન ન કિલમિસ્સામિ, તસ્મા અનિઞ્જિતો વિહરન્તો ચિત્તસ્સ ઇઞ્જિતકારણાનં બ્યાપાદાદીનં સુપ્પહીનત્તા પચ્ચયુપ્પન્નિઞ્જનાય ચ અભાવતો સમાપત્તિસુખેનેવ સુખિતો વિહરિસ્સામીતિ. એવં થેરો ઇમં ગાથં વદન્તોયેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૮.૩૯-૪૪) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, વેજ્જો આસિં સુસિક્ખિતો;

આતુરાનં સદુક્ખાનં, મહાજનસુખાવહો.

‘‘બ્યાધિતં સમણં દિસ્વા, સીલવન્તં મહાજુતિં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, ભેસજ્જમદદિં તદા.

‘‘અરોગો આસિ તેનેવ, સમણો સંવુતિન્દ્રિયો;

અસોકો નામ નામેન, ઉપટ્ઠાકો વિપસ્સિનો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ઓસધમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભેસજ્જસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ અટ્ઠમે કપ્પે, સબ્બોસધસનામકો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહપ્ફલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એત્થ ચ બિન્દુસારરઞ્ઞો કાલે ઇમસ્સ થેરસ્સ ઉપ્પન્નત્તા તતિયસઙ્ગીતિયં ઇમા ગાથા સઙ્ગીતાતિ વેદિતબ્બા.

તેકિચ્છકારિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાનાગત્થેરગાથાવણ્ણના

યસ્સ સબ્રહ્મચારીસૂતિઆદિકા આયસ્મતો મહાનાગત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં કકુસન્ધં ભગવન્તં અરઞ્ઞં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે ઝાનસુખેન નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસો તસ્સ દાળિમફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાકેતે મધુવાસેટ્ઠસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, મહાનાગોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો ભગવતિ સાકેતે અઞ્જનવને વિહરન્તે આયસ્મતો ગવમ્પતિત્થેરસ્સ પાટિહારિયં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો થેરસ્સેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તસ્સોવાદે ઠત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૫.૧-૭) –

‘‘કકુસન્ધો મહાવીરો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો સો, અગમાસિ વનન્તરં.

‘‘બીજમિઞ્જં ગહેત્વાન, લતાય આવુણિં અહં;

ભગવા તમ્હિ સમયે, ઝાયતે પબ્બતન્તરે.

‘‘દિસ્વાનહં દેવદેવં, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;