૪. કુલ્લત્થેરગાથાવણ્ણના

કુલ્લો સિવથિકન્તિઆદિકા આયસ્મતો કુલ્લત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં કુટુમ્બિયકુલે નિબ્બત્તિત્વા કુલ્લોતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિ. સો ચ રાગચરિતત્તા તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ. તેનસ્સ અભિક્ખણં કિલેસા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ. અથસ્સ સત્થા ચિત્તાચારં ઞત્વા અસુભકમ્મટ્ઠાનં દત્વા, ‘‘કુલ્લ, તયા અભિણ્હં સુસાને ચારિકા ચરિતબ્બા’’તિ આહ. સો સુસાનં પવિસિત્વા ઉદ્ધુમાતકાદીનિ તાનિ તાનિ અસુભાનિ દિસ્વા તં મુહુત્તં અસુભમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા સુસાનતો નિક્ખન્તમત્તોવ કામરાગેન અભિભુય્યતિ. પુન ભગવા તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા એકદિવસં તસ્સ સુસાનટ્ઠાનં ગતકાલે એકં તરુણિત્થિરૂપં અધુના મતં અવિનટ્ઠચ્છવિં નિમ્મિનિત્વા દસ્સેતિ. તસ્સ તં દિટ્ઠમત્તસ્સ જીવમાનવિસભાગવત્થુસ્મિં વિય સહસા રાગો ઉપ્પજ્જતિ. અથ નં સત્થા તસ્સ પેક્ખન્તસ્સેવ નવહિ વણમુખેહિ પગ્ઘરમાનાસુચિં કિમિકુલાકુલં અતિવિય બીભચ્છં દુગ્ગન્ધં જેગુચ્છં પટિક્કૂલં કત્વા દસ્સેસિ. સો તં પેક્ખન્તો વિરત્તચિત્તો હુત્વા અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ભગવા ઓભાસં ફરિત્વા સતિં જનેન્તો –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ કુલ્લ સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિનન્દિત’’ન્તિ. –

આહ. તં સુત્વા થેરો સમ્મદેવ સરીરસભાવં ઉપધારેન્તો અસુભસઞ્ઞં પટિલભિત્વા તત્થ પઠમં ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા –

૩૯૩. ‘‘કુલ્લો સિવથિકં ગન્ત્વા, અદ્દસ ઇત્થિમુજ્ઝિતં;

અપવિદ્ધં સુસાનસ્મિં, ખજ્જન્તિં કિમિહી ફુટં.

૩૯૪. ‘‘આતુરં…પે… બાલાનં અભિનન્દિતં.

૩૯૫. ‘‘ધમ્માદાસં ગહેત્વાન, ઞાણદસ્સનપત્તિયા;

પચ્ચવેક્ખિં ઇમં કાયં, તુચ્છં સન્તરબાહિરં.

૩૯૬. ‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો.

૩૯૭. ‘‘યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા;

યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે.

૩૯૮. ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકેન તુરિયેન, ન રતી હોતિ તાદિસી;

યથા એકગ્ગચિત્તસ્સ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ. –

ઉદાનવસેન ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ કુલ્લોતિ અત્તાનમેવ થેરો પરં વિય કત્વા વદતિ.

આતુરન્તિ નાનપ્પકારેહિ દુક્ખેહિ અભિણ્હં પટિપીળિતં. અસુચિન્તિ સુચિરહિતં જેગુચ્છં પટિક્કૂલં. પૂતિન્તિ દુગ્ગન્ધં. પસ્સાતિ સભાવતો ઓલોકેહિ. કુલ્લાતિ ઓવાદકાલે ભગવા થેરં આલપતિ. ઉદાનકાલે પન થેરો સયમેવ અત્તાનં વદતિ. સમુસ્સયન્તિ સરીરં. ઉગ્ઘરન્તન્તિ ઉદ્ધં વણમુખેહિ અસુચિં સવન્તં. પગ્ઘરન્તન્તિ અધો વણમુખેહિ સમન્તતો ચ અસુચિં સવન્તં. બાલાનં અભિનન્દિતન્તિ બાલેહિ અન્ધપુથુજ્જનેહિ દિટ્ઠિતણ્હાભિનન્દનાહિ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ અભિનિવિસ્સ નન્દિતં.

ધમ્માદાસન્તિ ધમ્મમયં આદાસં. યથા હિ સત્તા અદાસેન અત્તનો મુખે કાયે વા ગુણદોસે પસ્સન્તિ, એવં યોગાવચરો યેન અત્તભાવે સંકિલેસવોદાનધમ્મે યાથાવતો પસ્સતિ, તં વિપસ્સનાઞાણં ઇધ ‘‘ધમ્માદાસ’’ન્તિ વુત્તં. તં ઞાણદસ્સનસ્સ મગ્ગઞાણસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મચક્ખુસ્સ અધિગમાય અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેત્વા. પચ્ચવેક્ખિં ઇમં કાયન્તિ ઇમં કરજકાયં નિચ્ચસારાદિવિરહતો તુચ્છં અત્તપરસન્તાનાનં વિભાગતો સન્તરબાહિરં ઞાણચક્ખુના પતિઅવેક્ખિં પસ્સિં.

યથા પન પચ્ચવેક્ખિં, તં દસ્સેતું ‘‘યથા ઇદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા ઇદં તથા એતન્તિ યથા ઇદં મય્હં સરીરસઙ્ખાતં અસુભં આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાનં અનપગમા નાનાવિધં માયોપમં કિરિયં દસ્સેતિ, તથાવ એતં મતસરીરં પુબ્બે તેસં ધમ્માનં અનપગમા અહોસિ. યથા એતં એતરહિ મતસરીરં તેસં ધમ્માનં અપગમા ન કિઞ્ચિ કિરિયં દસ્સેતિ, તથા ઇદં મમ સરીરમ્પિ તેસં ધમ્માનં અપગમા નસ્સતેવાતિ. યથા ચ ઇદં મમ સરીરં એતરહિ સુસાને ન મતં ન સયિતં, ન ઉદ્ધુમાતકાદિભાવં ઉપગતં, તથા એતં એતરહિ મતસરીરમ્પિ પુબ્બે અહોસિ. યથા પનેતં એતરહિ મતસરીરં સુસાને સયિતં ઉદ્ધુમાતકાદિભાવં ઉપગતં, તથા ઇદં મમ સરીરમ્પિ ભવિસ્સતિ. અથ વા યથા ઇદં મમ સરીરં અસુચિ દુગ્ગન્ધં જેગુચ્છં પટિક્કૂલં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, તથા એતં મતસરીરમ્પિ. યથા વા એતં મતસરીરં અસુચિઆદિસભાવઞ્ચેવ અનિચ્ચાદિસભાવઞ્ચ, તથા ઇદં મમ સરીરમ્પિ. યથા અધો તથા ઉદ્ધન્તિ યથા નાભિતો અધો હેટ્ઠા અયં કાયો અસુચિ દુગ્ગન્ધો જેગુચ્છો પટિક્કૂલો અનિચ્ચો દુક્ખો અનત્તા ચ, તથા ઉદ્ધં નાભિતો ઉપરિ અસુચિઆદિસભાવો ચ. યથા ઉદ્ધં તથા અધોતિ યથા ચ નાભિતો, ઉદ્ધં અસુચિઆદિસભાવો, તથા અધો નાભિતો હેટ્ઠાપિ.

યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથા અયં કાયો દિવા ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૧૯૯) અસુચિ પગ્ઘરતિ, તથા રત્તિમ્પિ. યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા ચ રત્તિં અયં કાયો અસુચિ પગ્ઘરતિ, તથા દિવાપિ, નયિમસ્સ કાલવિભાગેન અઞ્ઞથાભાવોતિ અત્થો. યથા પુરે તથા પચ્છાતિ યથા અયં કાયો પુરે પુબ્બે તરુણકાલે અસુચિ દુગ્ગન્ધો જેગુચ્છો પટિક્કૂલો, તથા ચ પચ્છા જિણ્ણકાલે. યથા ચ પચ્છા જિણ્ણકાલે અસુચિઆદિસભાવો, તથા પુરે તરુણકાલેપિ. યથા વા પુરે અતીતકાલે સવિઞ્ઞાણકાલે અસુચિઆદિસભાવો ચ અનિચ્ચાદિસભાવો ચ, તથા પચ્છા અનાગતકાલે અવિઞ્ઞાણકાલેતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

પઞ્ચઙ્ગિકેન તુરિયેનાતિ ‘‘આતતં વિતતં આતતવિતતં ઘનં સુસીર’’ન્તિ એવં પઞ્ચઙ્ગિકેન પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન તુરિયેન પરિચરિયમાનસ્સ કામસુખસમઙ્ગિનો ઇસ્સરજનસ્સ તાદિસી તથારૂપા રતિ સુખસ્સાદો ન હોતિ. યથા એકગ્ગચિત્તસ્સ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતોતિ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા ઇન્દ્રિયાનં એકરસભાવેન વીથિપટિપન્નાય વિપસ્સનાય ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સ યોગાવચરસ્સ યાદિસા ધમ્મરતિ, તસ્સા કલમ્પિ કામરતિ ન ઉપેતીતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

ઇમા એવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણગાથાપિ અહેસું.

કુલ્લત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.