૨. તેકિચ્છકારિત્થેરગાથાવણ્ણના

અતિહિતા વીહીતિઆદિકા આયસ્મતો તેકિચ્છકારિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા વેજ્જસત્થે નિપ્ફત્તિં ગતો. વિપસ્સિસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાકં અસોકં નામ થેરં બ્યાધિતં અરોગમકાસિ, અઞ્ઞેસઞ્ચ સત્તાનં રોગાભિભૂતાનં અનુકમ્પાય ભેસજ્જં સંવિદહિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સુબુદ્ધસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ તિકિચ્છકેહિ ગબ્ભકાલે પરિસ્સયં અપહરિત્વા પરિપાલિતતાય તેકિચ્છકારીતિ નામં અકંસુ. સો અત્તનો કુલાનુરૂપાનિ વિજ્જાટ્ઠાનાનિ સિપ્પાનિ ચ સિક્ખન્તો વડ્ઢતિ. તદા ચાણક્કો સુબુદ્ધસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં કિરિયાસુ ઉપાયકોસલ્લઞ્ચ દિસ્વા, ‘‘અયં ઇમસ્મિં રાજકુલે પતિટ્ઠં લભન્તો મં અભિભવેય્યા’’તિ ઇસ્સાપકતો રઞ્ઞા ચન્દગુત્તેન તં બન્ધનાગારે ખિપાપેસિ. તેકિચ્છકારી પિતુ બન્ધનાગારપ્પવેસનં સુત્વા ભીતો પલાયિત્વા સાણવાસિત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અત્તનો સંવેગકારણં થેરસ્સ કથેત્વા પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અબ્ભોકાસિકો નેસજ્જિકો ચ હુત્વા વિહરતિ, સીતુણ્હં અગણેન્તો સમણધમ્મમેવ કરોતિ, વિસેસતો બ્રહ્મવિહારભાવનમનુયુઞ્જતિ. તં દિસ્વા મારો પાપિમા ‘‘ન ઇમસ્સ મમ વિસયં અતિક્કમિતું દસ્સામી’’તિ વિક્ખેપં કાતુકામો સસ્સાનં નિપ્ફત્તિકાલે ખેત્તગોપકવણ્ણેન થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં નિપ્પણ્ડેન્તો –

૩૮૧. ‘‘અતિહિતા વીહિ, ખલગતા સાલી;

ન ચ લભે પિણ્ડં, કથમહં કસ્સ’’ન્તિ. – આહ; તં સુત્વા થેરો –

૩૮૨. ‘‘બુદ્ધમપ્પમેય્યં અનુસ્સર પસન્નો, પીતિયા ફુટસરીરો હોહિસિ સતતમુદગ્ગો.

૩૮૩. ‘‘ધમ્મમપ્પમેય્યં …પે… સતતમુદગ્ગો.

૩૮૪. ‘‘સઙ્ઘમપ્પમેય્યં…પે… સતતમુદગ્ગો’’તિ. – આહ; તં સુત્વા મારો –

૩૮૫. ‘‘અબ્ભોકાસે વિહરસિ, સીતા હેમન્તિકા ઇમા રત્યો;

મા સીતેન પરેતો વિહઞ્ઞિત્થો, પવિસ ત્વં વિહારં ફુસિતગ્ગળ’’ન્તિ. –

આહ. અથ થેરો –

૩૮૬. ‘‘ફુસિસ્સં ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો, તાહિ ચ સુખિતો વિહરિસ્સં;

નાહં સીતેન વિહઞ્ઞિસ્સં, અનિઞ્જિતો વિહરન્તો’’તિ. – આહ;

તત્થ અતિહિતા વીહીતિ વીહયો કોટ્ઠાગારં અતિનેત્વા ઠપિતા, તત્થ પટિસામિતા ખલતો વા ઘરં ઉપનીતાતિ અત્થો. વીહિગ્ગહણેન ચેત્થ ઇતરમ્પિ ધઞ્ઞં સઙ્ગણ્હાતિ. સાલી પન યેભુય્યેન વીહિતો પચ્છા પચ્ચન્તીતિ આહ. ખલગતા સાલીતિ ખલં ધઞ્ઞકરણટ્ઠાનં ગતા, તત્થ રાસિવસેન મદ્દનચાવનાદિવસેન ઠિતાતિ અત્થો. પધાનધઞ્ઞભાવદસ્સનત્થઞ્ચેત્થ સાલીનં વિસું ગહણં, ઉભયેનપિ ગામે, ગામતો બહિ ચ ધઞ્ઞં પરિપુણ્ણં ઠિતન્તિ દસ્સેતિ. ન ચ લભે પિણ્ડન્તિ એવં સુલભધઞ્ઞે સુભિક્ખકાલે અહં પિણ્ડમત્તમ્પિ ન લભામિ. ઇદાનિ કથમહં કસ્સન્તિ અહં કથં કરિસ્સામિ, કથં જીવિસ્સામીતિ પરિહાસકેળિં અકાસિ.

તં સુત્વા થેરો ‘‘અયં વરાકો અત્તના અત્તનો પવત્તિં મય્હં પકાસેસિ, મયા પન અત્તનાવ અત્તા ઓવદિતબ્બો, ન મયા કિઞ્ચિ કથેતબ્બ’’ન્તિ વત્થુત્તયાનુસ્સતિયં અત્તાનં નિયોજેન્તો ‘‘બુદ્ધમપ્પમેય્ય’’ન્તિઆદિના તિસ્સો ગાથા અભાસિ. તત્થ બુદ્ધમપ્પમેય્યં અનુસ્સર પસન્નોતિ સવાસનાય અવિજ્જાનિદ્દાય અચ્ચન્તવિગમેન, બુદ્ધિયા ચ વિકસિતભાવેન બુદ્ધં ભગવન્તં પમાણકરાનં રાગાદિકિલેસાનં અભાવા અપરિમાણગુણસમઙ્ગિતાય અપ્પમેય્યપુઞ્ઞક્ખેત્તતાય ચ અપ્પમેય્યં. ઓકપ્પનલક્ખણેન અભિપ્પસાદેન પસન્નો, પસન્નમાનસો ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૭૪; સં. નિ. ૫.૯૯૭) અનુસ્સર અનુ અનુ બુદ્ધારમ્મણં સતિં પવત્તેહિ, પીતિયા ફુટસરીરો હોહિસિ. સતતમુદગ્ગોતિ અનુસ્સરન્તોવ ફરણલક્ખણાય પીતિયા સતતં સબ્બદા ફુટસરીરો પીતિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપેહિ અજ્ઝોત્થટસરીરો ઉબ્બેગપીતિયા ઉદગ્ગો કાયં ઉદગ્ગં કત્વા આકાસં લઙ્ઘિતું સમત્થો ચ ભવેય્યાસિ, બુદ્ધાનુસ્સતિયા બુદ્ધારમ્મણં ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેય્યાસિ. યતો સીતુણ્હેહિ વિય જિઘચ્છાપિપાસાહિપિ અનભિભૂતો હોહિસીતિ અત્થો.

ધમ્મન્તિ અરિયં લોકુત્તરધમ્મં. સઙ્ઘન્તિ અરિયં પરમત્થસઙ્ઘં. સેસં વુત્તનયમેવ. અનુસ્સરાતિ પનેત્થ ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના ધમ્મં, ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના સઙ્ઘં અનુસ્સરાતિ યોજેતબ્બં.

એવં થેરેન રતનત્તયગુણાનુસ્સરણે નિયોજનવસેન અત્તનિ ઓવદિતે પુન મારો વિવેકવાસતો નં વિવેચેતુકામો હિતેસીભાવં વિય દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે વિહરસી’’તિ પઞ્ચમં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ત્વં, ભિક્ખુ, અબ્ભોકાસે કેનચિ અપટિચ્છન્ને વિવટઙ્ગણે વિહરસિ ઇરિયાપથે કપ્પેસિ. હેમન્તિકા હિમપાતસમયે પરિયાપન્ના ઇમા સીતા રત્તિયો વત્તન્તિ. તસ્મા સીતેન પરેતો અભિભૂતો હુત્વા મા વિહઞ્ઞિત્થો વિઘાતં મા આપજ્જિ મા કિલમિ. ફુસિતગ્ગળં પિહિતકવાટં સેનાસનં પવિસ, એવં તે સુખવિહારો ભવિસ્સતીતિ.

તં સુત્વા થેરો ‘‘ન મય્હં સેનાસનપરિયેસનાય પયોજનં, એત્થેવાહં સુખવિહારી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘ફુસિસ્સ’’ન્તિઆદિના છટ્ઠં ગાથમાહ. તત્થ ફુસિસ્સં ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયોતિ અપ્પમાણગોચરતાય ‘‘અપ્પમઞ્ઞા’’તિ લદ્ધવોહારે ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ફુસિસ્સં ફુસિસ્સામિ, કાલેન કાલં સમાપજ્જિસ્સામિ. તાહિ ચ સુખિતો વિહરિસ્સન્તિ તાહિ અપ્પમઞ્ઞાહિ સુખિતો સઞ્જાતસુખો હુત્વા વિહરિસ્સં ચત્તારોપિ ઇરિયાપથે કપ્પેસ્સામીતિ. તેન મય્હં સબ્બકાલે સુખમેવ, ન દુક્ખં. યતો નાહં સીતેન વિહઞ્ઞિસ્સં અન્તરટ્ઠકેપિ હિમપાતસમયે અહં સીતેન ન કિલમિસ્સામિ, તસ્મા અનિઞ્જિતો વિહરન્તો ચિત્તસ્સ ઇઞ્જિતકારણાનં બ્યાપાદાદીનં સુપ્પહીનત્તા પચ્ચયુપ્પન્નિઞ્જનાય ચ અભાવતો સમાપત્તિસુખેનેવ સુખિતો વિહરિસ્સામીતિ. એવં થેરો ઇમં ગાથં વદન્તોયેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧૮.૩૯-૪૪) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, વેજ્જો આસિં સુસિક્ખિતો;

આતુરાનં સદુક્ખાનં, મહાજનસુખાવહો.

‘‘બ્યાધિતં સમણં દિસ્વા, સીલવન્તં મહાજુતિં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, ભેસજ્જમદદિં તદા.

‘‘અરોગો આસિ તેનેવ, સમણો સંવુતિન્દ્રિયો;

અસોકો નામ નામેન, ઉપટ્ઠાકો વિપસ્સિનો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ઓસધમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભેસજ્જસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘ઇતો ચ અટ્ઠમે કપ્પે, સબ્બોસધસનામકો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહપ્ફલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

એત્થ ચ બિન્દુસારરઞ્ઞો કાલે ઇમસ્સ થેરસ્સ ઉપ્પન્નત્તા તતિયસઙ્ગીતિયં ઇમા ગાથા સઙ્ગીતાતિ વેદિતબ્બા.

તેકિચ્છકારિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.