૧. ઉરુવેલકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના

છક્કનિપાતે દિસ્વાન પાટિહીરાનીતિઆદિકા આયસ્મતો ઉરુવેલકસ્સપત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા, વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું મહાપરિસાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા, સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા મહાદાનં દત્વા પણિધાનમકાસિ. ભગવા ચસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા, ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને મહાપરિસાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ.

સો તત્થ યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પમત્થકે ફુસ્સસ્સ ભગવતો વેમાતિકકનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અઞ્ઞેપિસ્સ દ્વે કનિટ્ઠભાતરો અહેસું. તે તયોપિ બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં પરમાય પૂજાય પૂજેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ બારાણસિયં બ્રાહ્મણકુલે ભાતરો હુત્વા, અનુક્કમેન નિબ્બત્તા ગોત્તવસેન તયોપિ કસ્સપા એવ નામ જાતા. તે વયપ્પત્તા તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિંસુ. તેસં જેટ્ઠભાતિકસ્સ પઞ્ચ માણવકસતાનિ પરિવારો, મજ્ઝિમસ્સ તીણિ, કનિટ્ઠસ્સ દ્વે. તે અત્તનો ગન્થે સારં ઓલોકેન્તા દિટ્ઠધમ્મિકમેવ અત્થં દિસ્વા પબ્બજ્જં રોચેસું. તેસુ જેટ્ઠભાતા અત્તનો પરિવારેન સદ્ધિં ઉરુવેલં ગન્ત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઉરુવેલકસ્સપો નામ જાતો મહાગઙ્ગાનદીવઙ્કે પબ્બજિતો નદીકસ્સપો નામ જાતો, ગયાસીસે પબ્બજિતો ગયાકસ્સપો નામ જાતો.

એવં તેસુ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તત્થ તત્થ વસન્તેસુ બહૂનં દિવસાનં અચ્ચયેન અમ્હાકં બોધિસત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા, પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો અનુક્કમેન ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા, પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા યસપ્પમુખે પઞ્ચપઞ્ઞાસ સહાયકે વિનેત્વા સટ્ઠિ અરહન્તે ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિક’’ન્તિ વિસ્સજ્જેત્વા, ભદ્દવગ્ગિયે વિનેત્વા ઉરુવેલકસ્સપસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વસનત્થાય અગ્યાગારં પવિસિત્વા, તત્થ કતનાગદમનં આદિં કત્વા અડ્ઢુડ્ઢસહસ્સેહિ પાટિહારિયેહિ ઉરુવેલકસ્સપં સપરિસં વિનેત્વા પબ્બાજેસિ. તસ્સ પબ્બજિતભાવં ઞત્વા ઇતરેપિ દ્વે ભાતરો સપરિસા આગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. સબ્બેવ એહિભિક્ખૂ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા અહેસું.

સત્થા તં સમણસહસ્સં આદાય ગયાસીસં ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાસાણે નિસિન્નો આદિત્તપરિયાયદેસનાય સબ્બે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૨૫૧-૨૯૫) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બલોકવિદૂ મુનિ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ ચક્ખુમા.

‘‘ઓવાદકો વિઞ્ઞાપકો, તારકો સબ્બપાણિનં;

દેસનાકુસલો બુદ્ધો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, હિતેસી સબ્બપાણિનં;

સમ્પત્તે તિત્થિયે સબ્બે, પઞ્ચસીલે પતિટ્ઠપિ.

‘‘એવં નિરાકુલં આસિ, સુઞ્ઞતં તિત્થિયેહિ ચ;

વિચિત્તં અરહન્તેહિ, વસીભૂતેહિ તાદિભિ.

‘‘રતનાનટ્ઠપઞ્ઞાસં, ઉગ્ગતો સો મહામુનિ;

કઞ્ચનગ્ઘિયસઙ્કાસો, બાત્તિંસવરલક્ખણો.

‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

‘‘તદાહં હંસવતિયા, બ્રાહ્મણો સાધુસમ્મતો;

ઉપેચ્ચ લોકપજ્જોતં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં.

‘‘તદા મહાપરિસતિં, મહાપરિસસાવકં;

ઠપેન્તં એતદગ્ગમ્હિ, સુત્વાન મુદિતો અહં.

‘‘મહતા પરિવારેન, નિમન્તેત્વા મહાજિનં;

બ્રાહ્મણાનં સહસ્સેન, સહદાનમદાસહં.

‘‘મહાદાનં દદિત્વાન, અભિવાદિય નાયકં;

એકમન્તં ઠિતો હટ્ઠો, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘તયિ સદ્ધાય મે વીર, અધિકારગુણેન ચ;

પરિસા મહતી હોતુ, નિબ્બત્તસ્સ તહિં તહિં.

‘‘તદા અવોચ પરિસં, ગજગજ્જિતસુસ્સરો;

કરવીકરુતો સત્થા, એતં પસ્સથ બ્રાહ્મણં.

‘‘હેમવણ્ણં મહાબાહું, કમલાનનલોચનં;

ઉદગ્ગતનુજં હટ્ઠં, સદ્ધવન્તં ગુણે મમ.

‘‘એસ પત્થયતે ઠાનં, સીહઘોસસ્સ ભિક્ખુનો;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, લચ્છસે તં મનોરથં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘ઇતો દ્વેનવુતે કપ્પે, અહુ સત્થા અનુત્તરો;

અનૂપમો અસદિસો, ફુસ્સો લોકગ્ગનાયકો.

‘‘સો ચ સબ્બં તમં હન્ત્વા, વિજટેત્વા મહાજટં;

વસ્સતે અમતં વુટ્ઠિં, તપ્પયન્તો સદેવકં.

‘‘તદા હિ બારાણસિયં, રાજાપચ્ચા અહુમ્હસે;

ભાતરોમ્હ તયો સબ્બે, સંવિસટ્ઠાવ રાજિનો.

‘‘વીરઙ્ગરૂપા બલિનો, સઙ્ગામે અપરાજિતા;

તદા કુપિતપચ્ચન્તો, અમ્હે આહ મહીપતિ.

‘‘એથ ગન્ત્વાન પચ્ચન્તં, સોધેત્વા અટ્ટવીબલં;

ખેમં વિજિરિતં કત્વા, પુન દેથાતિ ભાસથ.

‘‘તતો મયં અવોચુમ્હ, યદિ દેય્યાસિ નાયકં;

ઉપટ્ઠાનાય અમ્હાકં, સાધયિસ્સામ વો તતો.

‘‘તતો મયં લદ્ધવરા, ભૂમિપાલેન પેસિતા;

નિક્ખિત્તસત્થં પચ્ચન્તં, કત્વા પુનરુપેચ્ચ તં.

‘‘યાચિત્વા સત્થુપટ્ઠાનં, રાજાનં લોકનાયકં;

મુનિવીરં લભિત્વાન, યાવજીવં યજિમ્હ તં.

‘‘મહગ્ઘાનિ ચ વત્થાનિ, પણીતાનિ રસાનિ ચ;

સેનાસનાનિ રમ્માનિ, ભેસજ્જાનિ હિતાનિ ચ.

‘‘દત્વા સસઙ્ઘમુનિનો, ધમ્મેનુપ્પાદિતાનિ નો;

સીલવન્તો કારુણિકા, ભાવનાયુત્તમાનસા.

‘‘સદ્ધા પરિચરિત્વાન, મેત્તચિત્તેન નાયકં;

નિબ્બુતે તમ્હિ લોકગ્ગે, પૂજં કત્વા યથાબલં.

‘‘તતો ચુતા સન્તુસિતં, ગતા તત્થ મહાસુખં;

અનુભૂતા મયં સબ્બે, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘માયાકારો યથા રઙ્ગે, દસ્સેસિ વિકતિં બહું;

તથા ભવે ભમન્તોહં, વિદેહાધિપતી અહું.

‘‘ગુણાચેલસ્સ વાક્યેન, મિચ્છાદિટ્ઠિગતાસયો;

નરકં મગ્ગમારૂળ્હો, રુચાય મમ ધીતુયા.

‘‘ઓવાદં નાદિયિત્વાન, બ્રહ્મુના નારદેનહં;

બહુધા સંસિતો સન્તો, દિટ્ઠિં હિત્વાન પાપિકં.

‘‘પૂરયિત્વા વિસેસેન, દસ કમ્મપથાનિહં;

હિત્વાન દેહમગમિં, સગ્ગં સભવનં યથા.

‘‘પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, બ્રહ્મબન્ધુ અહોસહં;

બારાણસિયં ફીતાયં, જાતો વિપ્પમહાકુલે.

‘‘મચ્ચુબ્યાધિજરાભીતો, ઓગાહેત્વા મહાવનં;

નિબ્બાનં પદમેસન્તો, જટિલેસુ પરિબ્બજિં.

‘‘તદા દ્વે ભાતરો મય્હં, પબ્બજિંસુ મયા સહ;

ઉરુવેલાયં માપેત્વા, અસ્સમં નિવસિં અહં.

‘‘કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉરુવેલનિવાસિકો;

તતો મે આસિ પઞ્ઞત્તિ, ઉરુવેલકસ્સપો ઇતિ.

‘‘નદીસકાસે ભાતા મે, નદીકસ્સપસવ્હયો;

આસી સકાસનામેન, ગયાયં ગયાકસ્સપો.

‘‘દ્વે સતાનિ કનિટ્ઠસ્સ, તીણિ, મજ્ઝસ્સ ભાતુનો;

મમ પઞ્ચ સતાનૂના, સિસ્સા સબ્બે મમાનુગા.

‘‘તદા ઉપેચ્ચ મં બુદ્ધો, કત્વાન વિવિધાનિ મે;

પાટિહીરાનિ લોકગ્ગો, વિનેસિ નરસારથિ.

‘‘સહસ્સપરિવારેન, અહોસિં એહિભિક્ખુકો;

તેહેવ સહ સબ્બેહિ, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘તે ચેવઞ્ઞે ચ બહવો, સિસ્સા મં પરિવારયું;

ભાસિતુઞ્ચ સમત્થોહં, તતો મં ઇસિસત્તમો.

‘‘મહાપરિસભાવસ્મિં, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં;

અહો બુદ્ધે કતં કારં, સફલં મે અજાયથ.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સીહનાદં નદન્તો –

૩૭૫. ‘‘દિસ્વાન પાટિહીરાનિ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો;

ન તાવાહં પણિપતિં, ઇસ્સામાનેન વઞ્ચિતો.

૩૭૬. ‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, ચોદેસિ નરસારથિ;

તતો મે આસિ સંવેગો, અબ્ભુતો લોમહંસનો.

૩૭૭. ‘‘પુબ્બે જટિલભૂતસ્સ, યા મે સિદ્ધિ પરિત્તિકા;

તાહં તદા નિરાકત્વા, પબ્બજિં જિનસાસને.

૩૭૮. ‘‘પુબ્બે યઞ્ઞેન સન્તુટ્ઠો, કામધાતુપુરક્ખતો;

પચ્છા રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ, મોહઞ્ચાપિ સમૂહનિં.

૩૭૯. ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

ઇદ્ધિમા પરચિત્તઞ્ઞૂ, દિબ્બસોતઞ્ચ પાપુણિં.

૩૮૦. ‘‘યસ્સ ચત્થાય પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો’’તિ. –

ઇમા છ ગાથા અભાસિ.

તત્થ દિસ્વાન પાટિહીરાનીતિ નાગરાજદમનાદીનિ અડ્ઢુડ્ઢસહસ્સાનિ પાટિહારિયાનિ દિસ્વા. ‘‘પાટિહીરં, પાટિહેરં, પાટિહારિય’’ન્તિ હિ અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. યસસ્સિનો’’તિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના સદેવકે લોકે યથાભુચ્ચં પત્થટકિત્તિસદ્દસ્સ. ન તાવાહં પણિપતિન્તિ યાવ મં ભગવા ‘‘નેવ ખો ત્વં, કસ્સપ, અરહા, નાપિ અરહત્તમગ્ગં સમાપન્નો, સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ, અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ ન તજ્જેસિ, તાવ અહં ન પણિપાતનં અકાસિં. કિંકારણા? ઇસ્સામાનેન વઞ્ચિતો, ‘‘ઇમસ્સ મયિ સાવકત્તં ઉપગતે મમ લાભસક્કારો પરિહાયિસ્સતિ, ઇમસ્સ એવ વડ્ઢિસ્સતી’’તિ એવં પરસમ્પત્તિઅસહનલક્ખણાય ઇસ્સાય ચેવ, ‘‘અહં ગણપામોક્ખો બહુજનસમ્મતો’’તિ એવં અબ્ભુન્નતિલક્ખણેન માનેન ચ વઞ્ચિતો, પલમ્ભિતો હુત્વાતિ અત્થો.

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાયાતિ મય્હં મિચ્છાસઙ્કપ્પં જાનિત્વા, યં યં ભગવા ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેતિ, તં તં દિસ્વા ‘‘મહિદ્ધિકો ખો મહાસમણો મહાનુભાવો’’તિ ચિન્તેત્વાપિ ‘‘ન ત્વેવ ખો અરહા યથા અહ’’ન્તિ એવં પવત્તં મિચ્છાવિતક્કં જાનન્તોપિ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો અજ્ઝુપેક્ખિત્વા પચ્છા નેરઞ્જરાય મજ્ઝે સમન્તતો ઉદકં ઉસ્સારેત્વા રેણુહતાય ભૂમિયા ચઙ્કમિત્વા તેન આભતનાવાય ઠિતો તદાપિ ‘‘મહિદ્ધિકો’’તિઆદિકં ચિન્તેત્વા પુન ‘‘ન ત્વેવ ખો અરહા યથા અહ’’ન્તિ પવત્તિતં મિચ્છાસઙ્કપ્પં ઞત્વાતિ અત્થો. ચોદેસિ નરસારથીતિ તદા મે ઞાણપરિપાકં ઞત્વા ‘‘નેવ ખો ત્વં અરહા’’તિઆદિના પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા મં ચોદેસિ નિગ્ગણ્હિ. તતો મે આસિ સંવેગો, અબ્ભુતો લોમહંસનોતિ તતો યથાવુત્તચોદનાહેતુ એત્તકં કાલં અભૂતપુબ્બતાય અબ્ભુતો લોમહંસનવસેન પવત્તિયા લોમહંસનો ‘‘અનરહાવ સમાનો ‘અરહા’તિ મઞ્ઞિ’’ન્તિ સંવેગો સહોત્તપ્પો ઞાણુપ્પાદો મય્હં અહોસિ.

જટિલભૂતસ્સાતિ તાપસભૂતસ્સ. સિદ્ધીતિ લાભસક્કારસમિદ્ધિ. પરિત્તિકાતિ અપ્પમત્તિકા. તાહન્તિ તં અહં. તદાતિ ભગવતો ચોદનાય સંવેગુપ્પત્તિકાલે. નિરાકત્વાતિ અપનેત્વા છડ્ડેત્વા, અનપેક્ખો હુત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઇદ્ધીતિ ભાવનામયઇદ્ધી’’તિ વદન્તિ. તદયુત્તં તદા તસ્સ અઝાનલાભીભાવતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘કામધાતુપુરક્ખતો’’તિ.

યઞ્ઞેન સન્તુટ્ઠોતિ ‘‘યઞ્ઞં યજિત્વા સગ્ગસુખં અનુભવિસ્સામિ, અલમેત્તાવતા’’તિ યઞ્ઞયજનેન સન્તુટ્ઠો નિટ્ઠિતકિચ્ચસઞ્ઞી. કામધાતુપુરક્ખતોતિ કામસુગતિં આરબ્ભ ઉપ્પન્નતણ્હો યઞ્ઞયજનેન કામલોકં પુરક્ખત્વા ઠિતો. સો ચે યઞ્ઞો પાણાતિપાતપટિસંયુત્તો હોતિ, ન તેન સુગતિં સક્કા લદ્ધું. ન હિ અકુસલસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો વિપાકો નિબ્બત્તતિ. યા પન તત્થ દાનાદિકુસલચેતના, તાય સતિ પચ્ચયસમવાયે સુગતિં ગચ્છેય્ય. પચ્છાતિ તાપસપબ્બજ્જાતો પચ્છા સત્થુ ઓવાદેન તાપસલદ્ધિં પહાય ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનુયોગકાલે. સમૂહનિન્તિ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ મોહઞ્ચ અનવસેસતો સમુગ્ઘાતેસિં.

યસ્મા પનાયં થેરો અરિયમગ્ગેન રાગાદયો સમૂહનન્તોયેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ, તસ્મા તં અત્તનો છળભિઞ્ઞભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુબ્બેનિવાસં જાનામીતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ પુબ્બેનિવાસં અતીતાસુ જાતીસુ નિબ્બત્તક્ખન્ધે ખન્ધપટિબદ્ધે ચ પુબ્બેનિવાસઞાણેન હત્થતલે આમલકં વિય પચ્ચક્ખતો જાનામિ બુજ્ઝામિ. દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણં વિસોધિતં, પકતિચક્ખુના આપાથગતં પકતિરૂપં વિય દિબ્બં માનુસમ્પિ દૂરં તિરોટ્ઠિતં અતિસુખુમઞ્ચ રૂપં વિભાવેતું સમત્થઞાણં ભાવનાય મયા વિસુદ્ધં કત્વા પટિલદ્ધન્તિ અત્થો. ઇદ્ધિમાતિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિવિકુબ્બનિદ્ધિઆદીહિ ઇદ્ધીહિ ઇદ્ધિમા, ઇદ્ધિવિધઞાણલાભીતિ અત્થો. સરાગાદિભેદસ્સ પરેસં ચિત્તસ્સ જાનનતો પરચિત્તઞ્ઞૂ, ચેતોપરિયઞાણલાભીતિ વુત્તં હોતિ. દિબ્બસોતઞ્ચ પાપુણિન્તિ દિબ્બસોતઞાણઞ્ચ પટિલભિં.

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયોતિ યો સબ્બેસં સંયોજનાનં ખયભૂતો ખયેન વા લદ્ધબ્બો, સો સદત્થો પરમત્થો ચ મયા અરિયમગ્ગાધિગમેન અધિગતોતિ. એવમેતાય ગાથાય થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ વેદિતબ્બો.

ઉરુવેલકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.