૪. સુમનત્થેરગાથાવણ્ણના

યં પત્થયાનોતિઆદિકા આયસ્મતો સુમનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો પઞ્ચનવુતે કપ્પે બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકં પચ્ચેકબુદ્ધં બ્યાધિતં દિસ્વા હરીતકં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા સુમનોતિ લદ્ધનામો સુખેન વડ્ઢિ. તસ્સ પન માતુલો પબ્બજિત્વા અરહા હુત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો સુમને વયપ્પત્તે તં પબ્બાજેત્વા ચરિતાનુકૂલં કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સો તત્થ યોગકમ્મં કરોન્તો ચત્તારિ ઝાનાનિ પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસિ. અથસ્સ થેરો વિપસ્સનાવિધિં આચિક્ખિ. સો ચ નચિરેનેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૬૦-૭૧) –

‘‘હરીતકં આમલકં, અમ્બજમ્બુવિભીતકં;

કોલં ભલ્લાતકં બિલ્લં, સયમેવ હરામહં.

‘‘દિસ્વાન પબ્ભારગતં, ઝાયિં ઝાનરતં મુનિં;

આબાધેન આપીળેન્તં, અદુતીયં મહામુનિં.

‘‘હરીતકં ગહેત્વાન, સયમ્ભુસ્સ અદાસહં;

ખાદમત્તમ્હિ ભેસજ્જે, બ્યાધિ પસ્સમ્ભિ તાવદે.

‘‘પહીનદરથો બુદ્ધો, અનુમોદમકાસિ મે;

ભેસજ્જદાનેનિમિના, બ્યાધિવૂપસમેન ચ.

‘‘દેવભૂતો મનુસ્સો વા, જાતો વા અઞ્ઞજાતિયા;

સબ્બત્થ સુખિતો હોતુ, મા ચ તે બ્યાધિમાગમા.

‘‘ઇદં વત્વાન સમ્બુદ્ધો, સયમ્ભૂ અપરાજિતો;

નભં અબ્ભુગ્ગમી ધીરો, હંસરાજાવ અમ્બરે.

‘‘યતો હરીતકં દિન્નં, સયમ્ભુસ્સ મહેસિનો;

ઇમં જાતિં ઉપાદાય, બ્યાધિ મે નુપપજ્જથ.

‘‘અયં પચ્છિમકો મય્હં, ચરિમો વત્તતે ભવો;

તિસ્સો વિજ્જા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, ભેસજ્જમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભેસજ્જસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તે પન પતિટ્ઠિતો એકદિવસં માતુલત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. તં થેરો અધિગમં પુચ્છિ, તં બ્યાકરોન્તો –

૩૩૦. ‘‘યં પત્થયાનો ધમ્મેસુ, ઉપજ્ઝાયો અનુગ્ગહિ;

અમતં અભિકઙ્ખન્તં, કતં કત્તબ્બકં મયા.

૩૩૧. ‘‘અનુપ્પત્તો સચ્છિકતો, સયં ધમ્મો અનીતિહો;

વિસુદ્ધઞાણો નિક્કઙ્ખો, બ્યાકરોમિ તવન્તિકે.

૩૩૨. ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

સદત્થો મે અનુપ્પત્તો, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

૩૩૩. ‘‘અપ્પમત્તસ્સ મે સિક્ખા, સુસ્સુતા તવ સાસને;

સબ્બે મે આસવા ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

૩૩૪. ‘‘અનુસાસિ મં અરિયવતા, અનુકમ્પિ અનુગ્ગહિ;

અમોઘો તુય્હમોવાદો, અન્તેવાસિમ્હિ સિક્ખિતો’’તિ. –

ઇમાહિ પઞ્ચહિ ગાથાહિ સીહનાદં નદન્તો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

તત્થ યં પત્થયાનો ધમ્મેસુ, ઉપજ્ઝાયો અનુગ્ગહિ. અમતં અભિકઙ્ખન્તન્તિ સમથવિપસ્સનાદીસુ અનવજ્જધમ્મેસુ યં ધમ્મં મય્હં પત્થયન્તો આકઙ્ખન્તો ઉપજ્ઝાયો અમતં નિબ્બાનં અભિકઙ્ખન્તં મં ઓવાદદાનવસેન અનુગ્ગણ્હિ. કતં કત્તબ્બકં મયાતિ તસ્સ અધિગમત્થં કત્તબ્બં પરિઞ્ઞાદિસોળસવિધં કિચ્ચં કતં નિટ્ઠાપિતં મયા.

તતો એવ અનુપ્પત્તો અધિગતો ચતુબ્બિધોપિ મગ્ગધમ્મો સચ્છિકતો. સયં ધમ્મો અનીતિહોતિ સયં અત્તનાયેવ નિબ્બાનધમ્મો ફલધમ્મો ચ અનીતિહો અસન્દિદ્ધો અત્તપચ્ચક્ખો કતો, ‘‘ઇતિહ, ઇતિ કિરા’’તિ પવત્તિયા ઇતિહસઙ્ખાતં સંસયં સમુચ્છિન્દન્તોયેવ અરિયમગ્ગો પવત્તતિ. તેનાહ ‘‘વિસુદ્ધઞાણો નિક્કઙ્ખો’’તિઆદિ. તત્થ વિસુદ્ધઞાણોતિ સબ્બસંકિલેસવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધઞાણો. તવન્તિકેતિ તવ સમીપે.

સદત્થોતિ અરહત્તં. સિક્ખાતિ અધિસીલસિક્ખાદયો. સુસ્સુતાતિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચસ્સ પટિવેધબાહુસચ્ચસ્સ ચ પારિપૂરિવસેન સુટ્ઠુ સુતા. તવ સાસનેતિ તવ ઓવાદે અનુસિટ્ઠિયં ઠિતસ્સ.

અરિયવતાતિ સુવિસુદ્ધસીલાદિવતસમાદાનેન. અન્તેવાસિમ્હિ સિક્ખિતોતિ તુય્હં સમીપે ચિણ્ણબ્રહ્મચરિયવાસતાય અન્તેવાસી સિક્ખિતવા સિક્ખિતઅધિસીલાદિસિક્ખો અમ્હીતિ.

સુમનત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.