૫. પઞ્ચકનિપાતો

૧. રાજદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચકનિપાતે ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વાતિઆદિકા આયસ્મતો રાજદત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો, તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો, ઇતો ચતુદ્દસે કપ્પે બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો, એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન વનન્તં ઉપગતો તત્થ અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસો સુપરિસુદ્ધં અમ્બાટકફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ મહારાજં વેસ્સવણં આરાધેત્વા પટિલદ્ધભાવતો માતાપિતરો રાજદત્તોતિ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય વાણિજ્જવસેન રાજગહં અગમાસિ. તેન ચ સમયેન રાજગહે અઞ્ઞતરા ગણિકા અભિરૂપા દસ્સનીયા પરમસોભગ્ગયોગતો દિવસે દિવસે સહસ્સં લભતિ. અથ સો સત્થવાહપુત્તો દિવસે દિવસે તસ્સા ગણિકાય સહસ્સં દત્વા સંવાસં કપ્પેન્તો નચિરસ્સેવ સબ્બં ધનં ખેપેત્વા દુગ્ગતો હુત્વા ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ અલભન્તો ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમન્તો સંવેગપ્પત્તો અહોસિ. સો એકદિવસં ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વેળુવનં અગમાસિ.

તેન ચ સમયેન સત્થા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેન્તો નિસિન્નો હોતિ. સો પરિસપરિયન્તે નિસીદિત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિત્વા સુસાને વસતિ. તદા અઞ્ઞતરોપિ સત્થવાહપુત્તો સહસ્સં દત્વા તાય ગણિકાય સહ વસતિ. સા ચ ગણિકા તસ્સ હત્થે મહગ્ઘરતનં દિસ્વા લોભં ઉપ્પાદેત્વા અઞ્ઞેહિ ધુત્તપુરિસેહિ તં મારાપેત્વા તં રતનં ગણ્હિ. અથ તસ્સ સત્થવાહપુત્તસ્સ મનુસ્સા તં પવત્તિં સુત્વા ઓચરકમનુસ્સે પેસેસું. તે રત્તિયં તસ્સા ગણિકાય ઘરં પવિસિત્વા છવિઆદીનિ અનુપહચ્ચેવ તં મારેત્વા સિવથિકાય છડ્ડેસું. રાજદત્તત્થેરો અસુભનિમિત્તં ગહેતું સુસાને વિચરન્તો તસ્સા ગણિકાય કળેવરં પટિક્કુલતો મનસિ કાતું ઉપગતો કતિપયવારે યોનિસો મનસિ કત્વા અચિરમતભાવતો સોણસિઙ્ગાલાદીહિ અનુપહતછવિતાય વિસભાગવત્થુતાય ચ અયોનિસો મનસિકરોન્તો, તત્થ કામરાગં ઉપ્પાદેત્વા સંવિગ્ગતરમાનસો અત્તનો ચિત્તં પરિભાસિત્વા મુહુત્તં એકમન્તં અપસક્કિત્વા આદિતો ઉપટ્ઠિતં અસુભનિમિત્તમેવ ગહેત્વા યોનિસો મનસિકરોન્તો ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તં ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તાવદેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૫૫-૫૯) –

‘‘વિપિને બુદ્ધં દિસ્વાન, સયમ્ભું અપરાજિતં;

અમ્બાટકં ગહેત્વાન, સયમ્ભુસ્સ અદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતો –

૩૧૫. ‘‘ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વા, અદ્દસ ઇત્થિમુજ્ઝિતં;

અપવિદ્ધં સુસાનસ્મિં, ખજ્જન્તિં કિમિહી ફુટં.

૩૧૬. ‘‘યઞ્હિ એકે જિગુચ્છન્તિ, મતં દિસ્વાન પાપકં;

કામરાગો પાતુરહુ, અન્ધોવ સવતી અહું.

૩૧૭. ‘‘ઓરં ઓદનપાકમ્હા, તમ્હા ઠાના અપક્કમિં;

સતિમા સમ્પજાનોહં, એકમન્તં ઉપાવિસિં.

૩૧૮. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;

આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.

૩૧૯. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વાતિ સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનતો ભિક્ખુ, અસુભકમ્મટ્ઠાનત્થં આમકસુસાનં ઉપગન્ત્વા. ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ ચેતં અત્તાનં સન્ધાય થેરો સયં વદતિ. ઇત્થિન્તિ થીયતિ એત્થ સુક્કસોણિતં સત્તસન્તાનભાવેન સંહઞ્ઞતીતિ થી, માતુગામો. એવઞ્ચ સભાવનિરુત્તિવસેન ‘‘ઇત્થી’’તિપિ વુચ્ચતિ. વઞ્ઝાદીસુ પન તંસદિસતાય તંસભાવાનતિવત્તનતો ચ તબ્બોહારો. ‘‘ઇત્થી’’તિ ઇત્થિકળેવરં વદતિ. ઉજ્ઝિતન્તિ પરિચ્ચત્તં ઉજ્ઝનિયત્તા એવ અપવિદ્ધં અનપેક્ખભાવેન ખિત્તં. ખજ્જન્તિં કિમિહી ફુટન્તિ કિમીહિ પૂરિતં હુત્વા ખજ્જમાનં.

યઞ્હિ એકે જિગુચ્છન્તિ, મતં દિસ્વાન પાપકન્તિ યં અપગતાયુઉસ્માવિઞ્ઞાણતાય મતં કળેવરં પાપકં નિહીનં લામકં એકે ચોક્ખજાતિકા જિગુચ્છન્તિ, ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છન્તિ. કામરાગો પાતુરહૂતિ તસ્મિં કુણપે અયોનિસોમનસિકારસ્સ બલવતાય કામરાગો મય્હં પાતુરહોસિ ઉપ્પજ્જિ. અન્ધોવ સવતી અહુન્તિ તસ્મિં કળેવરે નવહિ દ્વારેહિ અસુચિં સવતિ સન્દન્તે અસુચિભાવસ્સ અદસ્સનેન અન્ધો વિય અહોસિં. તેનાહ –

‘‘રત્તો અત્થં ન જાનાતિ, રત્તો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ ચ.

‘‘કામચ્છન્દો ખો, બ્રાહ્મણ, અન્ધકરણો અચક્ખુકરણો’’તિ ચ આદિ. કેચિ પનેત્થ તકારાગમં કત્વા ‘‘કિલેસપરિયુટ્ઠાનેન અવસવત્તિ કિલેસસ્સ વા વસવત્તી’’તિ અત્થં વદન્તિ. અપરે ‘‘અન્ધોવ અસતિ અહુ’’ન્તિ પાળિં વત્વા ‘‘કામરાગેન અન્ધો એવ હુત્વા સતિરહિતો અહોસિ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. તદુભયં પન પાળિયં નત્થિ.

ઓરં ઓદનપાકમ્હાતિ ઓદનપાકતો ઓરં, યાવતા કાલેન સુપરિધોતતિન્તતણ્ડુલનાળિયા ઓદનં પચતિ, તતો ઓરમેવ કાલં, તતોપિ લહુકાલેન રાગં વિનોદેન્તો, તમ્હા ઠાના અપક્કમિં યસ્મિં ઠાને ઠિતસ્સ મે રાગો ઉપ્પજ્જિ, તમ્હા ઠાના અપક્કમિં અપસક્કિં. અપક્કન્તોવ સતિમા સમ્પજાનોહં સમણસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા સતિપટ્ઠાનમનસિકારવસેન સતિમા, સમ્મદેવ ધમ્મસભાવજાનનેન સમ્પજાનો ચ હુત્વા એકમન્તં ઉપાવિસિં, પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિં. નિસિન્નસ્સ ચ તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથાતિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

રાજદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સુભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના

અયોગેતિઆદિકા આયસ્મતો સુભૂતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિયં ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પસન્નમાનસો સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાય માસે માસે અટ્ઠક્ખત્તું ચતુજ્જાતિયગન્ધેન સત્થુ ગન્ધકુટિં ઓપુઞ્જાપેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સુગન્ધસરીરો હુત્વા, ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા સુભૂતોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો, નિસ્સરણજ્ઝાસયતાય ઘરાવાસં પહાય તિત્થિયેસુ પબ્બજિત્વા તત્થ સારં અલભન્તો, સત્થુ સન્તિકે ઉપતિસ્સકોલિતસેલાદિકે બહૂ સમણબ્રાહ્મણે પબ્બજિત્વા સામઞ્ઞસુખં અનુભવન્તે દિસ્વા સાસને પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા આચરિયુપજ્ઝાયે આરાધેત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિવેકવાસં વસન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૫.૨૭૨-૩૦૮) –

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘અનુબ્યઞ્જનસમ્પન્નો, બાત્તિંસવરલક્ખણો;

બ્યામપ્પભાપરિવુતો, રંસિજાલસમોત્થટો.

‘‘અસ્સાસેતા યથા ચન્દો, સૂરિયોવ પભઙ્કરો;

નિબ્બાપેતા યથા મેઘો, સાગરોવ ગુણાકરો.

‘‘ધરણીરિવ સીલેન, હિમવાવ સમાધિના;

આકાસો વિય પઞ્ઞાય, અસઙ્ગો અનિલો યથા.

‘‘તદાહં બારાણસિયં, ઉપપન્નો મહાકુલે;

પહૂતધનધઞ્ઞસ્મિં, નાનારતનસઞ્ચયે.

‘‘મહતા પરિવારેન, નિસિન્નં લોકનાયકં;

ઉપેચ્ચ ધમ્મમસ્સોસિં, અમતંવ મનોહરં.

‘‘દ્વત્તિંસલક્ખણધરો, સનક્ખત્તોવ ચન્દિમા;

અનુબ્યઞ્જનસમ્પન્નો, સાલરાજાવ ફુલ્લિતો.

‘‘રંસિજાલપરિક્ખિત્તો, દિત્તોવ કનકાચલો;

બ્યામપ્પભાપરિવુતો, સતરંસી દિવાકરો.

‘‘સોણ્ણાનનો જિનવરો, સમણીવ સિલુચ્ચયો;

કરુણાપુણ્ણહદયો, ગુણેન વિય સાગરો.

‘‘લોકવિસ્સુતકિત્તિ ચ, સિનેરૂવ નગુત્તમો;

યસસા વિત્થતો વીરો, આકાસસદિસો મુનિ.

‘‘અસઙ્ગચિત્તો સબ્બત્થ, અનિલો વિય નાયકો;

પતિટ્ઠા સબ્બભૂતાનં, મહીવ મુનિસત્તમો.

‘‘અનુપલિત્તો લોકેન, તોયેન પદુમં યથા;

કુવાદગચ્છદહનો, અગ્ગિક્ખન્ધોવ સોભતિ.

‘‘અગદો વિય સબ્બત્થ, કિલેસવિસનાસકો;

ગન્ધમાદનસેલોવ, ગુણગન્ધવિભૂસિતો.

‘‘ગુણાનં આકરો વીરો, રતનાનંવ સાગરો;

સિન્ધૂવ વનરાજીનં, કિલેસમલહારકો.

‘‘વિજયીવ મહાયોધો, મારસેનાવમદ્દનો;

ચક્કવત્તીવ સો રાજા, બોજ્ઝઙ્ગરતનિસ્સરો.

‘‘મહાભિસક્કસઙ્કાસો, દોસબ્યાધિતિકિચ્છકો;

સલ્લકત્તો યથા વેજ્જો, દિટ્ઠિગણ્ડવિફાલકો.

‘‘સો તદા લોકપજ્જોતો, સનરામરસક્કતો;

પરિસાસુ નરાદિચ્ચો, ધમ્મં દેસયતે જિનો.

‘‘દાનં દત્વા મહાભોગો, સીલેન સુગતૂપગો;

ભાવનાય ચ નિબ્બાતિ, ઇચ્ચેવમનુસાસથ.

‘‘દેસનં તં મહસ્સાદં, આદિમજ્ઝન્તસોભનં;

સુણન્તિ પરિસા સબ્બા, અમતંવ મહારસં.

‘‘સુત્વા સુમધુરં ધમ્મં, પસન્નો જિનસાસને;

સુગતં સરણં ગન્ત્વા, યાવજીવં નમસ્સહં.

‘‘મુનિનો ગન્ધકુટિયા, ઓપુઞ્જેસિં તદા મહિં;

ચતુજ્જાતેન ગન્ધેન, માસે અટ્ઠ દિનેસ્વહં.

‘‘પણિધાય સુગન્ધત્તં, સરીરવિસ્સગન્ધિનો;

તદા જિનો વિયાકાસિ, સુગન્ધતનુલાભિતં.

‘‘યો યં ગન્ધકુટિભૂમિં, ગન્ધેનોપુઞ્જતે સકિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, ઉપપન્નો તહિં તહિં.

‘‘સુગન્ધદેહો સબ્બત્થ, ભવિસ્સતિ અયં નરો;

ગુણગન્ધયુત્તો હુત્વા, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતો વિપ્પકુલે અહં;

ગબ્ભં મે વસતો માતા, દેહેનાસિ સુગન્ધિતા.

‘‘યદા ચ માતુકુચ્છિમ્હા, નિક્ખમામિ તદા પુરી;

સાવત્થિ સબ્બગન્ધેહિ, વાસિતા વિય વાયથ.

‘‘પુપ્ફવસ્સઞ્ચ સુરભિ, દિબ્બગન્ધં મનોરમં;

ધૂપાનિ ચ મહગ્ઘાનિ, ઉપવાયિંસુ તાવદે.

‘‘દેવા ચ સબ્બગન્ધેહિ, ધૂપપુપ્ફેહિ તં ઘરં;

વાસયિંસુ સુગન્ધેન, યસ્મિં જાતો અહં ઘરે.

‘‘યદા ચ તરુણો ભદ્દો, પઠમે યોબ્બને ઠિતો;

તદા સેલં સપરિસં, વિનેત્વા નરસારથિ.

‘‘તેહિ સબ્બેહિ પરિવુતો, સાવત્થિપુરમાગતો;

તદા બુદ્ધાનુભાવં તં, દિસ્વા પબ્બજિતો અહં.

‘‘સીલં સમાધિપઞ્ઞઞ્ચ, વિમુત્તિઞ્ચ અનુત્તરં;

ભાવેત્વા ચતુરો ધમ્મે, પાપુણિં આસવક્ખયં.

‘‘યદા પબ્બજિતો ચાહં, યદા ચ અરહા અહું;

નિબ્બાયિસ્સં યદા ચાહં, ગન્ધવસ્સો તદા અહુ.

‘‘સરીરગન્ધો ચ સદાતિસેતિ મે, મહારહં ચન્દનચમ્પકુપ્પલં;

તથેવ ગન્ધે ઇતરે ચ સબ્બસો, પસય્હ વાયામિ તતો તહિં તહિં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા તિત્થિયેસુ પબ્બજિત્વા અત્તનો પત્તં અત્તકિલમથાનુયોગં દુક્ખં, સાસને પબ્બજિત્વા પત્તં ઝાનાદિસુખઞ્ચ ચિન્તેત્વા અત્તનો પટિપત્તિપચ્ચવેક્ખણમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૩૨૦. ‘‘અયોગે યુઞ્જમત્તાનં, પુરિસો કિચ્ચમિચ્છકો;

ચરં ચે નાધિગચ્છેય્ય, તં મે દુબ્ભગલક્ખણં.

૩૨૧. ‘‘અબ્બૂળ્હં અઘગતં વિજિતં, એકઞ્ચે ઓસ્સજેય્ય કલીવ સિયા;

સબ્બાનિપિ ચે ઓસ્સજેય્ય અન્ધોવ સિયા, સમવિસમસ્સ અદસ્સનતો.

૩૨૨. ‘‘યઞ્હિ કયિરા તઞ્હિ વદે, યં ન કયિરા ન તં વદે;

અકરોન્તં ભાસમાનં, પરિજાનન્તિ પણ્ડિતા.

૩૨૩. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં અગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો.

૩૨૪. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં સુગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, સફલા હોતિ કુબ્બતો’’તિ. –

ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ અયોગેતિ અયુઞ્જિતબ્બે અસેવિતબ્બે અન્તદ્વયે. ઇધ પન અત્તકિલમથાનુયોગવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. યુઞ્જન્તિ તસ્મિં અત્તાનં યુઞ્જન્તો યોજેન્તો તથા પટિપજ્જન્તો. કિચ્ચમિચ્છકોતિ ઉભયહિતાવહં કિચ્ચં ઇચ્છન્તો, તપ્પટિપક્ખતો અયોગે ચરં ચરન્તો ચે ભવેય્ય. નાધિગચ્છેય્યાતિ યથાધિપ્પેતં હિતસુખં ન પાપુણેય્યાતિ ઞાયો. તસ્મા યં અહં તિત્થિયમતવઞ્ચિતો અયોગે યુઞ્જિં, તં મે દુબ્ભગલક્ખણં અપુઞ્ઞસભાવો. ‘‘પુરિમકમ્મબ્યામોહિતો અયોગે યુઞ્જિ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

અબ્બૂળ્હં અઘગતં વિજિતન્તિ વિબાધનસભાવતાય અઘા નામ રાગાદયો, અઘાનિ એવ અઘગતં, અઘગતાનં વિજિતં સંસારપ્પવત્તિ, તેસં વિજયો કુસલધમ્માભિભવો. ‘‘અઘગતં વિજિત’’ન્તિ અનુનાસિકલોપં અકત્વા વુત્તં. તં અબ્બૂળ્હં અનુદ્ધતં યેન, તં અબ્બૂળ્હાઘગતં વિજિતં કત્વા એવંભૂતો હુત્વા, કિલેસે અસમુચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. એકઞ્ચે ઓસ્સજેય્યાતિ અદુતિયતાય પધાનતાય ચ એકં અપ્પમાદં સમ્માપયોગમેવ વા ઓસ્સજેય્ય પરિચ્ચજેય્ય ચે. કલીવ સો પુગ્ગલો કાળકણ્ણી વિય સિયા. સબ્બાનિપિ ચે ઓસ્સજેય્યાતિ સબ્બાનિપિ વિમુત્તિયા પરિપાચકાનિ સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ ઓસ્સજેય્ય ચે, અભાવનાય છડ્ડેય્ય ચે, અન્ધોવ સિયા સમવિસમસ્સ અદસ્સનતો.

યથાતિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનત્થે નિપાતો. રુચિરન્તિ સોભનં. વણ્ણવન્તન્તિ વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નં. અગન્ધકન્તિ ગન્ધરહિતં પાલિભદ્દકગિરિકણ્ણિકજયસુમનાદિભેદં. એવં સુભાસિતા વાચાતિ સુભાસિતા વાચા નામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નપુપ્ફસદિસં. યથા હિ અગન્ધકં પુપ્ફં ધારેન્તસ્સ સરીરે ગન્ધો ન ફરતિ, એવં એતમ્પિ યો સક્કચ્ચસવનાદીહિ ચ સમાચરતિ, તસ્સ સક્કચ્ચં અસમાચરન્તસ્સ યં તત્થ કત્તબ્બં, તં અકુબ્બતો સુતગન્ધં પટિપત્તિગન્ધઞ્ચ ન આવહતિ અફલા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો’’તિ.

સુગન્ધકન્તિ સુમનચમ્પકનીલુપ્પલપુપ્ફાદિભેદં. એવન્તિ યથા તં પુપ્ફં ધારેન્તસ્સ સરીરે ગન્ધો ફરતિ, એવં તેપિટકબુદ્ધવચનસઙ્ખાતા સુભાસિતા વાચાપિ યો સક્કચ્ચસવનાદીહિ તત્થ કત્તબ્બં કરોતિ, અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સફલા હોતિ, સુતગન્ધપટિપત્તિગન્ધાનં આવહનતો મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા. તસ્મા યથોવાદં પટિપજ્જેય્ય, યથાકારી તથાવાદી ચ ભવેય્યાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

સુભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ગિરિમાનન્દત્થેરગાથાવણ્ણના

વસ્સતિ દેવોતિઆદિકા આયસ્મતો ગિરિમાનન્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઘરાવાસં વસન્તો અત્તનો ભરિયાય પુત્તે ચ કાલઙ્કતે સોકસલ્લસમપ્પિતો અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો સત્થારા તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં કથેત્વા સોકસલ્લે અબ્બૂળ્હે પસન્નમાનસો સુગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા અભિત્થવિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે બિમ્બિસારરઞ્ઞો પુરોહિતસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ગિરિમાનન્દોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ રાજગહગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો કતિપયં દિવસં ગામકાવાસે વસિત્વા સત્થારં વન્દિતું રાજગહં અગમાસિ. બિમ્બિસારમહારાજા તસ્સ આગમનં સુત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથ, અહં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહામી’’તિ સમ્પવારેત્વા ગતો બહુકિચ્ચતાય ન સરિ. ‘‘થેરો અબ્ભોકાસે વસતી’’તિ દેવતા થેરસ્સ તેમનભયેન વસ્સં વારેસું. રાજા અવસ્સનકારણં સલ્લક્ખેત્વા થેરસ્સ કુટિકં કારાપેસિ. થેરો કુટિકાયં વસન્તો સેનાસનસપ્પાયલાભેન સમાધાનં લભિત્વા વીરિયસમતં યોજેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૪૧૯-૪૪૮) –

‘‘ભરિયા મે કાલઙ્કતા, પુત્તો સિવથિકં ગતો;

માતા પિતા મતા ભાતા, એકચિતમ્હિ ડય્હરે.

‘‘તેન સોકેન સન્તત્તો, કિસો પણ્ડુ અહોસહં;

ચિત્તક્ખેપો ચ મે આસિ, તેન સોકેન અટ્ટિતો.

‘‘સોકસલ્લપરેતોહં, વનન્તમુપસઙ્કમિં;

પવત્તફલં ભુઞ્જિત્વા, રુક્ખમૂલે વસામહં.

‘‘સુમેધો નામ સમ્બુદ્ધો, દુક્ખસ્સન્તકરો જિનો;

મમુદ્ધરિતુકામો સો, આગઞ્છિ મમ સન્તિકં.

‘‘પદસદ્દં સુણિત્વાન, સુમેધસ્સ મહેસિનો;

પગ્ગહેત્વાનહં સીસં, ઉલ્લોકેસિં મહામુનિં.

‘‘ઉપાગતે મહાવીરે, પીતિ મે ઉદપજ્જથ;

તદાસિમેકગ્ગમનો, દિસ્વા તં લોકનાયકં.

‘‘સતિં પટિલભિત્વાન, પણ્ણમુટ્ઠિમદાસહં;

નિસીદિ ભગવા તત્થ, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા.

‘‘નિસજ્જ તત્થ ભગવા, સુમેધો લોકનાયકો;

ધમ્મં મે કથયી બુદ્ધો, સોકસલ્લવિનોદનં.

‘‘અનવ્હિતા તતો આગું, અનનુઞ્ઞાતા ઇતો ગતા;

યથાગતા તથા ગતા, તત્થ કા પરિદેવના.

‘‘યથાપિ પથિકા સત્તા, વસ્સમાનાય વુટ્ઠિયા;

સભણ્ડા ઉપગચ્છન્તિ, વસ્સસ્સાપતનાય તે.

‘‘વસ્સે ચ તે ઓરમિતે, સમ્પયન્તિ યદિચ્છકં;

એવં માતા પિતા તુય્હં, તત્થ કા પરિદેવના.

‘‘આગન્તુકા પાહુનકા, ચલિતેરિતકમ્પિતા;

એવં માતા પિતા તુય્હં, તત્થ કા પરિદેવના.

‘‘યથાપિ ઉરગો જિણ્ણં, હિત્વા ગચ્છતિ સં તચં;

એવં માતા પિતા તુય્હં, સં તનું ઇધ હીયરે.

‘‘બુદ્ધસ્સ ગિરમઞ્ઞાય, સોકસલ્લં વિવજ્જયિં;

પામોજ્જં જનયિત્વાન, બુદ્ધસેટ્ઠં અવન્દહં.

‘‘વન્દિત્વાન મહાનાગં, પૂજયિં ગિરિમઞ્જરિં;

દિબ્બગન્ધં સમ્પવન્તં, સુમેધં લોકનાયકં.

‘‘પૂજયિત્વાન સમ્બુદ્ધં, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;