૩. ગિરિમાનન્દત્થેરગાથાવણ્ણના

વસ્સતિ દેવોતિઆદિકા આયસ્મતો ગિરિમાનન્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઘરાવાસં વસન્તો અત્તનો ભરિયાય પુત્તે ચ કાલઙ્કતે સોકસલ્લસમપ્પિતો અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો સત્થારા તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં કથેત્વા સોકસલ્લે અબ્બૂળ્હે પસન્નમાનસો સુગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા અભિત્થવિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે બિમ્બિસારરઞ્ઞો પુરોહિતસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ગિરિમાનન્દોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ રાજગહગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો કતિપયં દિવસં ગામકાવાસે વસિત્વા સત્થારં વન્દિતું રાજગહં અગમાસિ. બિમ્બિસારમહારાજા તસ્સ આગમનં સુત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથ, અહં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહામી’’તિ સમ્પવારેત્વા ગતો બહુકિચ્ચતાય ન સરિ. ‘‘થેરો અબ્ભોકાસે વસતી’’તિ દેવતા થેરસ્સ તેમનભયેન વસ્સં વારેસું. રાજા અવસ્સનકારણં સલ્લક્ખેત્વા થેરસ્સ કુટિકં કારાપેસિ. થેરો કુટિકાયં વસન્તો સેનાસનસપ્પાયલાભેન સમાધાનં લભિત્વા વીરિયસમતં યોજેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૪૧૯-૪૪૮) –

‘‘ભરિયા મે કાલઙ્કતા, પુત્તો સિવથિકં ગતો;

માતા પિતા મતા ભાતા, એકચિતમ્હિ ડય્હરે.

‘‘તેન સોકેન સન્તત્તો, કિસો પણ્ડુ અહોસહં;

ચિત્તક્ખેપો ચ મે આસિ, તેન સોકેન અટ્ટિતો.

‘‘સોકસલ્લપરેતોહં, વનન્તમુપસઙ્કમિં;

પવત્તફલં ભુઞ્જિત્વા, રુક્ખમૂલે વસામહં.

‘‘સુમેધો નામ સમ્બુદ્ધો, દુક્ખસ્સન્તકરો જિનો;

મમુદ્ધરિતુકામો સો, આગઞ્છિ મમ સન્તિકં.

‘‘પદસદ્દં સુણિત્વાન, સુમેધસ્સ મહેસિનો;

પગ્ગહેત્વાનહં સીસં, ઉલ્લોકેસિં મહામુનિં.

‘‘ઉપાગતે મહાવીરે, પીતિ મે ઉદપજ્જથ;

તદાસિમેકગ્ગમનો, દિસ્વા તં લોકનાયકં.

‘‘સતિં પટિલભિત્વાન, પણ્ણમુટ્ઠિમદાસહં;

નિસીદિ ભગવા તત્થ, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા.

‘‘નિસજ્જ તત્થ ભગવા, સુમેધો લોકનાયકો;

ધમ્મં મે કથયી બુદ્ધો, સોકસલ્લવિનોદનં.

‘‘અનવ્હિતા તતો આગું, અનનુઞ્ઞાતા ઇતો ગતા;

યથાગતા તથા ગતા, તત્થ કા પરિદેવના.

‘‘યથાપિ પથિકા સત્તા, વસ્સમાનાય વુટ્ઠિયા;

સભણ્ડા ઉપગચ્છન્તિ, વસ્સસ્સાપતનાય તે.

‘‘વસ્સે ચ તે ઓરમિતે, સમ્પયન્તિ યદિચ્છકં;

એવં માતા પિતા તુય્હં, તત્થ કા પરિદેવના.

‘‘આગન્તુકા પાહુનકા, ચલિતેરિતકમ્પિતા;

એવં માતા પિતા તુય્હં, તત્થ કા પરિદેવના.

‘‘યથાપિ ઉરગો જિણ્ણં, હિત્વા ગચ્છતિ સં તચં;

એવં માતા પિતા તુય્હં, સં તનું ઇધ હીયરે.

‘‘બુદ્ધસ્સ ગિરમઞ્ઞાય, સોકસલ્લં વિવજ્જયિં;

પામોજ્જં જનયિત્વાન, બુદ્ધસેટ્ઠં અવન્દહં.

‘‘વન્દિત્વાન મહાનાગં, પૂજયિં ગિરિમઞ્જરિં;

દિબ્બગન્ધં સમ્પવન્તં, સુમેધં લોકનાયકં.

‘‘પૂજયિત્વાન સમ્બુદ્ધં, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

અનુસ્સરં ગુણગ્ગાનિ, સન્થવિં લોકનાયકં.

‘‘નિત્તિણ્ણોસિ મહાવીર, સબ્બઞ્ઞુ લોકનાયક;

સબ્બે સત્તે ઉદ્ધરસિ, ઞાણેન ત્વં મહામુને.

‘‘વિમતિં દ્વેળ્હકં વાપિ, સઞ્છિન્દસિ મહામુને;

પટિપાદેસિ મે મગ્ગં, તવ ઞાણેન ચક્ખુમ.

‘‘અરહા વસિપત્તા ચ, છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા;

અન્તલિક્ખચરા ધીરા, પરિવારેન્તિ તાવદે.

‘‘પટિપન્ના ચ સેખા ચ, ફલટ્ઠા સન્તિ સાવકા;

સુરોદયેવ પદુમા, પુપ્ફન્તિ તવ સાવકા.

‘‘મહાસમુદ્દોવક્ખોભો, અતુલોપિ દુરુત્તરો;

એવં ઞાણેન સમ્પન્નો, અપ્પમેય્યોસિ ચક્ખુમ.

‘‘વન્દિત્વાહં લોકજિનં, ચક્ખુમન્તં મહાયસં;

પુથુદિસા નમસ્સન્તો, પટિકુટિકો આગઞ્છહં.

‘‘દેવલોકા ચવિત્વાન, સમ્પજાનો પતિસ્સતો;

ઓક્કમિં માતુયા કુચ્છિં, સન્ધાવન્તો ભવાભવે.

‘‘અગારા અભિનિક્ખમ્મ, પબ્બજિં અનગારિયં;

આતાપી નિપકો ઝાયી, પટિસલ્લાનગોચરો.

‘‘પધાનં પદહિત્વાન, તોસયિત્વા મહામુનિં;

ચન્દોવબ્ભઘના મુત્તો, વિચરામિ અહં સદા.

‘‘વિવેકમનુયુત્તોમ્હિ, ઉપસન્તો નિરૂપધિ;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, યં બુદ્ધમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ થેરસ્સ અરહત્તપ્પત્તિયા હટ્ઠતુટ્ઠે વિય દેવે વસ્સન્તે ઉપરિ તં વસ્સને નિયોજનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૩૨૫. ‘‘વસ્સતિ દેવો યથાસુગીતં, છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા;

તસ્સં વિહરામિ વૂપસન્તો, અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવ.

૩૨૬. ‘‘વસ્સતિ દેવો યથાસુગીતં, છન્ના મે કુટિકા સુખા નિવાતા;

તસ્સં વિહરામિ સન્તચિત્તો, અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવ.

૩૨૭. ‘‘વસ્સતિ દેવો…પે… તસ્સં વિહરામિ વીતરાગો…પે….

૩૨૮. ‘‘વસ્સતિ દેવો…પે… તસ્સં વિહરામિ વીતદોસો…પે….

૩૨૯. ‘‘વસ્સતિ દેવો…પે… તસ્સં વિહરામિ વીતમોહો;

અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ. – ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ;

તત્થ યથાસુગીતન્તિ સુગીતાનુરૂપં, સુન્દરસ્સ અત્તનો મેઘગીતસ્સ અનુરૂપમેવાતિ અત્થો. વલાહકો હિ યથા અગજ્જન્તો કેવલં વસ્સન્તો ન સોભતિ, એવં સતપટલસહસ્સપટલેન ઉટ્ઠહિત્વા થનયન્તો ગજ્જન્તો વિજ્જુલ્લતા નિચ્છારેન્તોપિ અવસ્સન્તો ન સોભતિ, તથાભૂતો પન હુત્વા વસ્સન્તો સોભતીતિ વુત્તં ‘‘વસ્સતિ દેવો યથાસુગીત’’ન્તિ. તેનાહ – ‘‘અભિત્થનય, પજ્જુન્ન’’, (ચરિયા. ૩.૮૯; જા. ૧.૧.૭૫) ‘‘ગજ્જિતા ચેવ વસ્સિતા ચા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૦૧; પુ. પ. ૧૫૭) ચ. તસ્સં વિહરામીતિ તસ્સં કુટિકાયં અરિયવિહારગબ્ભેન ઇરિયાપથવિહારેન વિહરામિ. વૂપસન્તચિત્તોતિ અગ્ગફલસમાધિના સમ્મદેવ ઉપસન્તમાનસો.

એવં થેરસ્સ અનેકવારં કતં ઉય્યોજનં સિરસા સમ્પટિચ્છન્તો વલાહકદેવપુત્તો નિન્નઞ્ચ થલઞ્ચ પૂરેન્તો મહાવસ્સં વસ્સાપેસિ.

ગિરિમાનન્દત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.