૨. સુભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના

અયોગેતિઆદિકા આયસ્મતો સુભૂતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિયં ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પસન્નમાનસો સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાય માસે માસે અટ્ઠક્ખત્તું ચતુજ્જાતિયગન્ધેન સત્થુ ગન્ધકુટિં ઓપુઞ્જાપેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સુગન્ધસરીરો હુત્વા, ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા સુભૂતોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો, નિસ્સરણજ્ઝાસયતાય ઘરાવાસં પહાય તિત્થિયેસુ પબ્બજિત્વા તત્થ સારં અલભન્તો, સત્થુ સન્તિકે ઉપતિસ્સકોલિતસેલાદિકે બહૂ સમણબ્રાહ્મણે પબ્બજિત્વા સામઞ્ઞસુખં અનુભવન્તે દિસ્વા સાસને પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા આચરિયુપજ્ઝાયે આરાધેત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિવેકવાસં વસન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૫.૨૭૨-૩૦૮) –

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘અનુબ્યઞ્જનસમ્પન્નો, બાત્તિંસવરલક્ખણો;

બ્યામપ્પભાપરિવુતો, રંસિજાલસમોત્થટો.

‘‘અસ્સાસેતા યથા ચન્દો, સૂરિયોવ પભઙ્કરો;

નિબ્બાપેતા યથા મેઘો, સાગરોવ ગુણાકરો.

‘‘ધરણીરિવ સીલેન, હિમવાવ સમાધિના;

આકાસો વિય પઞ્ઞાય, અસઙ્ગો અનિલો યથા.

‘‘તદાહં બારાણસિયં, ઉપપન્નો મહાકુલે;

પહૂતધનધઞ્ઞસ્મિં, નાનારતનસઞ્ચયે.

‘‘મહતા પરિવારેન, નિસિન્નં લોકનાયકં;

ઉપેચ્ચ ધમ્મમસ્સોસિં, અમતંવ મનોહરં.

‘‘દ્વત્તિંસલક્ખણધરો, સનક્ખત્તોવ ચન્દિમા;

અનુબ્યઞ્જનસમ્પન્નો, સાલરાજાવ ફુલ્લિતો.

‘‘રંસિજાલપરિક્ખિત્તો, દિત્તોવ કનકાચલો;

બ્યામપ્પભાપરિવુતો, સતરંસી દિવાકરો.

‘‘સોણ્ણાનનો જિનવરો, સમણીવ સિલુચ્ચયો;

કરુણાપુણ્ણહદયો, ગુણેન વિય સાગરો.

‘‘લોકવિસ્સુતકિત્તિ ચ, સિનેરૂવ નગુત્તમો;

યસસા વિત્થતો વીરો, આકાસસદિસો મુનિ.

‘‘અસઙ્ગચિત્તો સબ્બત્થ, અનિલો વિય નાયકો;

પતિટ્ઠા સબ્બભૂતાનં, મહીવ મુનિસત્તમો.

‘‘અનુપલિત્તો લોકેન, તોયેન પદુમં યથા;

કુવાદગચ્છદહનો, અગ્ગિક્ખન્ધોવ સોભતિ.

‘‘અગદો વિય સબ્બત્થ, કિલેસવિસનાસકો;

ગન્ધમાદનસેલોવ, ગુણગન્ધવિભૂસિતો.

‘‘ગુણાનં આકરો વીરો, રતનાનંવ સાગરો;

સિન્ધૂવ વનરાજીનં, કિલેસમલહારકો.

‘‘વિજયીવ મહાયોધો, મારસેનાવમદ્દનો;

ચક્કવત્તીવ સો રાજા, બોજ્ઝઙ્ગરતનિસ્સરો.

‘‘મહાભિસક્કસઙ્કાસો, દોસબ્યાધિતિકિચ્છકો;

સલ્લકત્તો યથા વેજ્જો, દિટ્ઠિગણ્ડવિફાલકો.

‘‘સો તદા લોકપજ્જોતો, સનરામરસક્કતો;

પરિસાસુ નરાદિચ્ચો, ધમ્મં દેસયતે જિનો.

‘‘દાનં દત્વા મહાભોગો, સીલેન સુગતૂપગો;

ભાવનાય ચ નિબ્બાતિ, ઇચ્ચેવમનુસાસથ.

‘‘દેસનં તં મહસ્સાદં, આદિમજ્ઝન્તસોભનં;

સુણન્તિ પરિસા સબ્બા, અમતંવ મહારસં.

‘‘સુત્વા સુમધુરં ધમ્મં, પસન્નો જિનસાસને;

સુગતં સરણં ગન્ત્વા, યાવજીવં નમસ્સહં.

‘‘મુનિનો ગન્ધકુટિયા, ઓપુઞ્જેસિં તદા મહિં;

ચતુજ્જાતેન ગન્ધેન, માસે અટ્ઠ દિનેસ્વહં.

‘‘પણિધાય સુગન્ધત્તં, સરીરવિસ્સગન્ધિનો;

તદા જિનો વિયાકાસિ, સુગન્ધતનુલાભિતં.

‘‘યો યં ગન્ધકુટિભૂમિં, ગન્ધેનોપુઞ્જતે સકિં;

તેન કમ્મવિપાકેન, ઉપપન્નો તહિં તહિં.

‘‘સુગન્ધદેહો સબ્બત્થ, ભવિસ્સતિ અયં નરો;

ગુણગન્ધયુત્તો હુત્વા, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, જાતો વિપ્પકુલે અહં;

ગબ્ભં મે વસતો માતા, દેહેનાસિ સુગન્ધિતા.

‘‘યદા ચ માતુકુચ્છિમ્હા, નિક્ખમામિ તદા પુરી;

સાવત્થિ સબ્બગન્ધેહિ, વાસિતા વિય વાયથ.

‘‘પુપ્ફવસ્સઞ્ચ સુરભિ, દિબ્બગન્ધં મનોરમં;

ધૂપાનિ ચ મહગ્ઘાનિ, ઉપવાયિંસુ તાવદે.

‘‘દેવા ચ સબ્બગન્ધેહિ, ધૂપપુપ્ફેહિ તં ઘરં;

વાસયિંસુ સુગન્ધેન, યસ્મિં જાતો અહં ઘરે.

‘‘યદા ચ તરુણો ભદ્દો, પઠમે યોબ્બને ઠિતો;

તદા સેલં સપરિસં, વિનેત્વા નરસારથિ.

‘‘તેહિ સબ્બેહિ પરિવુતો, સાવત્થિપુરમાગતો;

તદા બુદ્ધાનુભાવં તં, દિસ્વા પબ્બજિતો અહં.

‘‘સીલં સમાધિપઞ્ઞઞ્ચ, વિમુત્તિઞ્ચ અનુત્તરં;

ભાવેત્વા ચતુરો ધમ્મે, પાપુણિં આસવક્ખયં.

‘‘યદા પબ્બજિતો ચાહં, યદા ચ અરહા અહું;

નિબ્બાયિસ્સં યદા ચાહં, ગન્ધવસ્સો તદા અહુ.

‘‘સરીરગન્ધો ચ સદાતિસેતિ મે, મહારહં ચન્દનચમ્પકુપ્પલં;

તથેવ ગન્ધે ઇતરે ચ સબ્બસો, પસય્હ વાયામિ તતો તહિં તહિં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા તિત્થિયેસુ પબ્બજિત્વા અત્તનો પત્તં અત્તકિલમથાનુયોગં દુક્ખં, સાસને પબ્બજિત્વા પત્તં ઝાનાદિસુખઞ્ચ ચિન્તેત્વા અત્તનો પટિપત્તિપચ્ચવેક્ખણમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૩૨૦. ‘‘અયોગે યુઞ્જમત્તાનં, પુરિસો કિચ્ચમિચ્છકો;

ચરં ચે નાધિગચ્છેય્ય, તં મે દુબ્ભગલક્ખણં.

૩૨૧. ‘‘અબ્બૂળ્હં અઘગતં વિજિતં, એકઞ્ચે ઓસ્સજેય્ય કલીવ સિયા;

સબ્બાનિપિ ચે ઓસ્સજેય્ય અન્ધોવ સિયા, સમવિસમસ્સ અદસ્સનતો.

૩૨૨. ‘‘યઞ્હિ કયિરા તઞ્હિ વદે, યં ન કયિરા ન તં વદે;

અકરોન્તં ભાસમાનં, પરિજાનન્તિ પણ્ડિતા.

૩૨૩. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં અગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો.

૩૨૪. ‘‘યથાપિ રુચિરં પુપ્ફં, વણ્ણવન્તં સુગન્ધકં;

એવં સુભાસિતા વાચા, સફલા હોતિ કુબ્બતો’’તિ. –

ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ અયોગેતિ અયુઞ્જિતબ્બે અસેવિતબ્બે અન્તદ્વયે. ઇધ પન અત્તકિલમથાનુયોગવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. યુઞ્જન્તિ તસ્મિં અત્તાનં યુઞ્જન્તો યોજેન્તો તથા પટિપજ્જન્તો. કિચ્ચમિચ્છકોતિ ઉભયહિતાવહં કિચ્ચં ઇચ્છન્તો, તપ્પટિપક્ખતો અયોગે ચરં ચરન્તો ચે ભવેય્ય. નાધિગચ્છેય્યાતિ યથાધિપ્પેતં હિતસુખં ન પાપુણેય્યાતિ ઞાયો. તસ્મા યં અહં તિત્થિયમતવઞ્ચિતો અયોગે યુઞ્જિં, તં મે દુબ્ભગલક્ખણં અપુઞ્ઞસભાવો. ‘‘પુરિમકમ્મબ્યામોહિતો અયોગે યુઞ્જિ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

અબ્બૂળ્હં અઘગતં વિજિતન્તિ વિબાધનસભાવતાય અઘા નામ રાગાદયો, અઘાનિ એવ અઘગતં, અઘગતાનં વિજિતં સંસારપ્પવત્તિ, તેસં વિજયો કુસલધમ્માભિભવો. ‘‘અઘગતં વિજિત’’ન્તિ અનુનાસિકલોપં અકત્વા વુત્તં. તં અબ્બૂળ્હં અનુદ્ધતં યેન, તં અબ્બૂળ્હાઘગતં વિજિતં કત્વા એવંભૂતો હુત્વા, કિલેસે અસમુચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. એકઞ્ચે ઓસ્સજેય્યાતિ અદુતિયતાય પધાનતાય ચ એકં અપ્પમાદં સમ્માપયોગમેવ વા ઓસ્સજેય્ય પરિચ્ચજેય્ય ચે. કલીવ સો પુગ્ગલો કાળકણ્ણી વિય સિયા. સબ્બાનિપિ ચે ઓસ્સજેય્યાતિ સબ્બાનિપિ વિમુત્તિયા પરિપાચકાનિ સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ ઓસ્સજેય્ય ચે, અભાવનાય છડ્ડેય્ય ચે, અન્ધોવ સિયા સમવિસમસ્સ અદસ્સનતો.

યથાતિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનત્થે નિપાતો. રુચિરન્તિ સોભનં. વણ્ણવન્તન્તિ વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નં. અગન્ધકન્તિ ગન્ધરહિતં પાલિભદ્દકગિરિકણ્ણિકજયસુમનાદિભેદં. એવં સુભાસિતા વાચાતિ સુભાસિતા વાચા નામ તેપિટકં બુદ્ધવચનં વણ્ણસણ્ઠાનસમ્પન્નપુપ્ફસદિસં. યથા હિ અગન્ધકં પુપ્ફં ધારેન્તસ્સ સરીરે ગન્ધો ન ફરતિ, એવં એતમ્પિ યો સક્કચ્ચસવનાદીહિ ચ સમાચરતિ, તસ્સ સક્કચ્ચં અસમાચરન્તસ્સ યં તત્થ કત્તબ્બં, તં અકુબ્બતો સુતગન્ધં પટિપત્તિગન્ધઞ્ચ ન આવહતિ અફલા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં સુભાસિતા વાચા, અફલા હોતિ અકુબ્બતો’’તિ.

સુગન્ધકન્તિ સુમનચમ્પકનીલુપ્પલપુપ્ફાદિભેદં. એવન્તિ યથા તં પુપ્ફં ધારેન્તસ્સ સરીરે ગન્ધો ફરતિ, એવં તેપિટકબુદ્ધવચનસઙ્ખાતા સુભાસિતા વાચાપિ યો સક્કચ્ચસવનાદીહિ તત્થ કત્તબ્બં કરોતિ, અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સફલા હોતિ, સુતગન્ધપટિપત્તિગન્ધાનં આવહનતો મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા. તસ્મા યથોવાદં પટિપજ્જેય્ય, યથાકારી તથાવાદી ચ ભવેય્યાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

સુભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.