૧૨. કોસિયત્થેરગાથાવણ્ણના

યો એવ ગરૂનન્તિઆદિકા આયસ્મતો કોસિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ઉચ્છુખણ્ડિકં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, કોસિયોતિસ્સ ગોત્તવસેન નામં અકાસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો આયસ્મન્તં ધમ્મસેનાપતિં અભિણ્હં ઉપસઙ્કમતિ, તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુણાતિ. સો તેન સાસને પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૪૪-૪૯) –

‘‘નગરે બન્ધુમતિયા, દ્વારપાલો અહોસહં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સબ્બધમ્માન પારગું.

‘‘ઉચ્છુખણ્ડિકમાદાય બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, વિપસ્સિસ્સ મહેસિનો.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ઉચ્છુમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઉચ્છુખણ્ડસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ગરુવાસં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ પસંસન્તો –

૩૭૦. ‘‘યો વે ગરૂનં વચનઞ્ઞુ ધીરો, વસે ચ તમ્હિ જનયેથ પેમં;

સો ભત્તિમા નામ ચ હોતિ પણ્ડિતો, ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સ.

૩૭૧. ‘‘યં આપદા ઉપ્પતિતા ઉળારા, નક્ખમ્ભયન્તે પટિસઙ્ખયન્તં;

સો થામવા નામ ચ હોતિ પણ્ડિતો, ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સ.

૩૭૨. ‘‘યો વે સમુદ્દોવ ઠિતો અનેજો, ગમ્ભીરપઞ્ઞો નિપુણત્થદસ્સી;

અસંહારિયો નામ ચ હોતિ પણ્ડિતો, ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સ.

૩૭૩. ‘‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો ચ હોતિ, ધમ્મસ્સ હોતિ અનુધમ્મચારી;

સો તાદિસો નામ ચ હોતિ પણ્ડિતો, ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સ.

૩૭૪. ‘‘અત્થઞ્ચ યો જાનાતિ ભાસિતસ્સ,

અત્થઞ્ચ ઞત્વાન તથા કરોતિ;

અત્થન્તરો નામ સ હોતિ પણ્ડિતો,

ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સા’’તિ. –

ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ યોતિ ખત્તિયાદીસુ ચતૂસુ પરિસાસુ યો કોચિ. વેતિ બ્યત્તં. ગરૂનન્તિ સીલાદિગરુગુણયુત્તાનં પણ્ડિતાનં. વચનઞ્ઞૂતિ તેસં અનુસાસનીવચનં જાનન્તો, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો પટિપજ્જિત્વા ચ તસ્સ ફલં જાનન્તોતિ અત્થો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. વસે ચ તમ્હિ જનયેથ પેમન્તિ તસ્મિં ગરૂનં વચને ઓવાદે વસેય્ય યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જેય્ય, પટિપજ્જિત્વા ‘‘ઇમિના વતાહં ઓવાદેન ઇમં જાતિઆદિદુક્ખં વીતિવત્તો’’તિ તત્થ જનયેથ પેમં ગારવં ઉપ્પાદેય્ય. ઇદઞ્હિ દ્વયં ‘‘ગરૂનં વચનઞ્ઞુ ધીરો’’તિ પદદ્વયેન વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં. સોતિ યો ગરૂનં વચનઞ્ઞૂ ધીરો, સો યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિયા તત્થ ભત્તિમા ચ નામ હોતિ, જીવિતહેતુપિ તસ્સ અનતિક્કમનતો પણ્ડિતો ચ નામ હોતિ. ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સાતિ તથા પટિપજ્જન્તો ચ તાય એવ પટિપત્તિયા ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં જાનનહેતુ લોકિયલોકુત્તરધમ્મેસુ વિજ્જાત્તયાદિવસેન ‘‘તેવિજ્જો, છળભિઞ્ઞો, પટિસમ્ભિદાપત્તો’’તિ વિસેસિ વિસેસવા સિયાતિ અત્થો.

યન્તિ યં પુગ્ગલં પટિપત્તિયા અન્તરાયકરણતો ‘‘આપદા’’તિ લદ્ધવોહારા સોતુણ્હખુપ્પિપાસાદિપાકટપરિસ્સયા ચેવ રાગાદિપટિચ્છન્નપરિસ્સયા ચ ઉપ્પતિતા ઉપ્પન્ના, ઉળારા બલવન્તોપિ નક્ખમ્ભયન્તે ન કિઞ્ચિ ચાલેન્તિ. કસ્મા? પટિસઙ્ખયન્તન્તિ પટિસઙ્ખાયમાનં પટિસઙ્ખાનબલે ઠિતન્તિ અત્થો. સોતિ યો દળ્હતરાહિ આપદાહિપિ અક્ખમ્ભનીયો, સો થામવા ધિતિમા દળ્હપરક્કમો નામ હોતિ. અનવસેસસંકિલેસપક્ખસ્સ અભિભવનકપઞ્ઞાબલસમઙ્ગિતાય પણ્ડિતો ચ નામ હોતિ. તથાભૂતો ચ ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સાતિ તં વુત્તત્થમેવ.

સમુદ્દોવ ઠિતોતિ સમુદ્દો વિય ઠિતસભાવો. યથા હિ ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરે સિનેરુપાદસમીપે મહાસમુદ્દો અટ્ઠહિપિ દિસાહિ ઉટ્ઠિતેહિ પકતિવાતેહિ અનિઞ્જનતો ઠિતો અનેજો ગમ્ભીરો ચ, એવં કિલેસવાતેહિ તિત્થિયવાદવાતેહિ ચ અકમ્પનીયતો ઠિતો અનેજો. ગમ્ભીરસ્સ અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ અલદ્ધગાધસ્સ નિપુણસ્સ સુખુમસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિઅત્થસ્સ પટિવિજ્ઝનેન ગમ્ભીરપઞ્ઞો નિપુણત્થદસ્સી. અસંહારિયો નામ ચ હોતિ પણ્ડિતો સો તાદિસો પુગ્ગલો કિલેસેહિ દેવપુત્તમારાદીસુ વા કેનચિ અસંહારિયતાય અસંહારિયો નામ હોતિ, યથાવુત્તેન અત્થેન પણ્ડિતો ચ નામ હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

બહુસ્સુતોતિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચવસેન બહુસ્સુતો, સુત્તગેય્યાદિ બહું સુતં એતસ્સાતિ બહુસ્સુતો. તમેવ ધમ્મં સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય અવિનસ્સન્તમેવ ધારેતીતિ ધમ્મધરો ચ હોતિ. ધમ્મસ્સ હોતિ અનુધમ્મચારીતિ યથાસુતસ્સ યથાપરિયત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ અનુરૂપં ધમ્મં પુબ્બભાગપટિપદાસઙ્ખાતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલધુતઙ્ગઅસુભકમ્મટ્ઠાનાદિભેદં ચરતિ પટિપજ્જતીતિ અનુધમ્મચારી હોતિ, ‘‘અજ્જ અજ્જેવા’’તિ પટિવેધં આકઙ્ખન્તો વિચરતિ. સો તાદિસો નામ ચ હોતિ પણ્ડિતોતિ યો પુગ્ગલો યં ગરું નિસ્સાય બહુસ્સુતો ધમ્મધરો ધમ્મસ્સ ચ અનુધમ્મચારી હોતિ. સો ચ તાદિસો તેન ગરુના સદિસો પણ્ડિતો નામ હોતિ પટિપત્તિયા સદિસભાવતો. તથાભૂતો પન સો ઞત્વા ચ ધમ્મેસુ વિસેસિ અસ્સ, તં વુત્તત્થંવ.

અત્થઞ્ચ યો જાનાતિ ભાસિતસ્સાતિ યો પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભાસિતસ્સ પરિયત્તિધમ્મસ્સ અત્થં જાનાતિ. જાનન્તો પન ‘‘ઇધ સીલં વુત્તં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા’’તિ તત્થ તત્થ યથાવુત્તં અત્થઞ્ચ ઞત્વાન તથા કરોતિ યથા સત્થારા અનુસિટ્ઠં, તથા પટિપજ્જતિ. અત્થન્તરો નામ સ હોતિ પણ્ડિતોતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો અત્થન્તરો અત્થકારણા સીલાદિઅત્થજાનનમત્તમેવ ઉપનિસ્સયં કત્વા પણ્ડિતો હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

એત્થ ચ પઠમગાથાય ‘‘યો વે ગરૂન’’ન્તિઆદિના સદ્ધૂપનિસ્સયો વિસેસભાવો વુત્તો, દુતિયગાથાય ‘‘યં આપદા’’તિ આદિના વીરિયૂપનિસ્સયો, તતિયગાથાય ‘‘યો વે સમુદ્દોવ ઠિતો’’તિઆદિના સમાધૂપનિસ્સયો, ચતુત્થગાથાય ‘‘બહુસ્સુતો’’તિઆદિના સતૂપનિસ્સયો, પઞ્ચમગાથાય ‘‘અત્થઞ્ચ યો જાનાતી’’તિઆદિના પઞ્ઞૂપનિસ્સયો વિસેસભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

કોસિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.