૧૧. સોણકુટિકણ્ણત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉપસમ્પદા ચ મે લદ્ધાતિઆદિકા આયસ્મતો સોણસ્સ કુટિકણ્ણસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે વિભવસમ્પન્નો સેટ્ઠિ હુત્વા ઉળારાય ઇસ્સરિયસમ્પત્તિયા ઠિતો એકદિવસં સત્થારં સતસહસ્સખીણાસવપરિવુતં મહતિયા બુદ્ધલીળાય મહન્તેન બુદ્ધાનુભાવેન નગરં પવિસન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો વન્દિત્વા અઞ્જલિં કત્વા અટ્ઠાસિ. સો પચ્છાભત્તં ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનં પત્થેત્વા મહાદાનં દત્વા પણિધાનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને કલ્યાણવાક્કરણાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ.

સો તત્થ યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે સાસને પબ્બજિત્વા વત્તપટિવત્તાનિ પૂરેન્તો એકસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરં સિબ્બિત્વા અદાસિ. પુન બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે બારાણસિયં તુન્નવાયો હુત્વા એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ચીવરકોટિં છિન્નં ઘટેત્વા અદાસિ. એવં તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અવન્તિરટ્ઠે કુરરઘરે મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. સોણોતિસ્સ નામં અકંસુ. કોટિઅગ્ઘનકસ્સ કણ્ણપિળન્ધનસ્સ ધારણેન ‘‘કોટિકણ્ણો’’તિ વત્તબ્બે કુટિકણ્ણોતિ પઞ્ઞાયિત્થ.

સો અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા કુટુમ્બં સણ્ઠપેન્તો આયસ્મન્તે મહાકચ્ચાને કુલઘરં નિસ્સાય પવત્તપબ્બતે વિહરન્તે તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાય તં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિ. સો અપરભાગે સંસારે સઞ્જાતસંવેગો થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કિચ્છેન કસિરેન દસવગ્ગં સઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા કતિપયકાલં થેરસ્સ સન્તિકે વસિત્વા, થેરં આપુચ્છિત્વા સત્થારં વન્દિતું સાવત્થિં ઉપગતો, સત્થારા એકગન્ધકુટિયં વાસં લભિત્વા પચ્ચૂસસમયે અજ્ઝિટ્ઠો સોળસઅટ્ઠકવગ્ગિયાનં ઉસ્સારણેન સાધુકારં દત્વા ભાસિતાય ‘‘દિસ્વા આદીનવં લોકે’’તિ (ઉદા. ૪૬; મહાવ. ૨૫૮) ઉદાનગાથાય પરિયોસાને વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૨૬-૩૪) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

વસીસતસહસ્સેહિ, નગરં પાવિસી તદા.

‘‘નગરં પવિસન્તસ્સ, ઉપસન્તસ્સ તાદિનો;

રતનાનિ પજ્જોતિંસુ, નિગ્ઘોસો આસિ તાવદે.

‘‘બુદ્ધસ્સ આનુભાવેન, ભેરી વજ્જુમઘટ્ટિતા;

સયં વીણા પવજ્જન્તિ, બુદ્ધસ્સ પવિસતો પુરં.

‘‘બુદ્ધસેટ્ઠં નમસ્સામિ, પદુમુત્તરમહામુનિં;

પાટિહીરઞ્ચ પસ્સિત્વા, તત્થ ચિત્તં પસાદયિં.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

અચેતનાપિ તૂરિયા, સયમેવ પવજ્જરે.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તે પન પતિટ્ઠિતો અત્તનો ઉપજ્ઝાયેન આચિક્ખિતનિયામેન પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદા, ધુવન્હાનં, ચમ્મત્થરણં, ગુણઙ્ગુણૂપાહનં, ચીવરવિપ્પવાસોતિ પઞ્ચ વરે યાચિત્વા તે સત્થુ સન્તિકા લભિત્વા પુનદેવ અત્તનો વસિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ તમત્થં આરોચેસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન ઉદાનટ્ઠકથાયં આગતનયેન વેદિતબ્બો. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૬) પન ‘‘ઉપસમ્પન્નો હુત્વા અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણી’’તિ વુત્તં.

સો અપરભાગે વિમુત્તિસુખેન વિહરન્તો અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સોમનસ્સજાતો ઉદાનવસેન –

૩૬૫. ‘‘ઉપસમ્પદા ચ મે લદ્ધા, વિમુત્તો ચમ્હિ અનાસવો;

સો ચ મે ભગવા દિટ્ઠો, વિહારે ચ સહાવસિં.

૩૬૬. ‘‘બહુદેવ રત્તિં ભગવા, અબ્ભોકાસેતિનામયિ;

વિહારકુસલો સત્થા, વિહારં પાવિસી તદા.

૩૬૭. ‘‘સન્થરિત્વાન સઙ્ઘાટિં, સેય્યં કપ્પેસિ ગોતમો;

સીહો સેલગુહાયંવ, પહીનભયભેરવો.

૩૬૮. ‘‘તતો કલ્યાણવાક્કરણો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો;

સોણો અભાસિ સદ્ધમ્મં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સમ્મુખા.

૩૬૯. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે પરિઞ્ઞાય, ભાવયિત્વાન અઞ્જસં;

પપ્પુય્ય પરમં સન્તિં, પરિનિબ્બિસ્સત્યનાસવો’’તિ. –

ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ ઉપસમ્પદા ચ મે લદ્ધાતિ યા સા કિચ્છેન દસવગ્ગં ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા અત્તના લદ્ધા ઉપસમ્પદા. યા ચ પન વરદાનવસેન સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન સત્થારા અનુઞ્ઞાતા ઉપસમ્પદા, તદુભયં સન્ધાયાહ. ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન ઇતરેપિ સત્થુ સન્તિકા લદ્ધવરે સઙ્ગણ્હાતિ. વિમુત્તો ચમ્હિ અનાસવોતિ અગ્ગમગ્ગેન સકલકિલેસવત્થુવિમુત્તિયા વિમુત્તો ચ અમ્હિ. તતો એવ કામાસવાદીહિ અનાસવો અમ્હીતિ યોજના. સો ચ મે ભગવા દિટ્ઠોતિ યદત્થં અહં અવન્તિરટ્ઠતો સાવત્થિં ગતો, સો ચ ભગવા મયા અદિટ્ઠપુબ્બો દિટ્ઠો. વિહારે ચ સહાવસિન્તિ ન કેવલં તસ્સ ભગવતો દસ્સનમેવ મયા લદ્ધં, અથ ખો વિહારે સત્થુ ગન્ધકુટિયં સત્થારા કારણં સલ્લક્ખેત્વા વાસેન્તેન સહ અવસિં. ‘‘વિહારેતિ વિહારસમીપે’’તિ કેચિ.

બહુદેવ રત્તિન્તિ પઠમં યામં ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનાવસેન કમ્મટ્ઠાનસોધનવસેન ચ, મજ્ઝિમં યામં દેવાનં બ્રહ્મૂનઞ્ચ કઙ્ખચ્છેદનવસેન ભગવા બહુદેવ રત્તિં અબ્ભોકાસે અતિનામયિ વીતિનામેસિ. વિહારકુસલોતિ દિબ્બબ્રહ્મઆનેઞ્જઅરિયવિહારેસુ કુસલો. વિહારં પાવિસીતિ અતિવેલં નિસજ્જચઙ્કમેહિ ઉપ્પન્નપરિસ્સમવિનોદનત્થં ગન્ધકુટિં પાવિસિ.

સન્થરિત્વાન સઙ્ઘાટિં, સેય્યં કપ્પેસીતિ ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા સીહસેય્યં કપ્પેસિ. તેનાહ ‘‘ગોતમો સીહો સેલગુહાયંવ પહીનભયભેરવો’’તિ. તત્થ ગોતમોતિ ભગવન્તં ગોત્તેન કિત્તેતિ. સીહો સેલગુહાયંવાતિ સેલસ્સ પબ્બતસ્સ ગુહાયં. યથા સીહો મિગરાજા તેજુસ્સદતાય પહીનભયભેરવો દક્ખિણેન પસ્સેન પાદે પાદં અચ્ચાધાય સેય્યં કપ્પેસિ, એવં ચિત્તુત્રાસલોમહંસનછમ્ભિતત્તહેતૂનં કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા પહીનભયભેરવો ગોતમો ભગવા સેય્યં કપ્પેસીતિ અત્થો.

તતોતિ પચ્છા, સીહસેય્યં કપ્પેત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા ‘‘પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતુ’’ન્તિ (ઉદા. ૪૬) સત્થારા અજ્ઝેસિતોતિ અત્થો. કલ્યાણવાક્કરણોતિ સુન્દરવચીકરણો, લક્ખણસમ્પન્નવચનક્કમોતિ અત્થો. સોણો અભાસિ સદ્ધમ્મન્તિ સોળસ અટ્ઠકવગ્ગિયસુત્તાનિ સોણો કુટિકણ્ણો, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સમ્મુખા, પચ્ચક્ખતો અભાસીતિ થેરો અત્તાનમેવ પરં વિય અવોચ.

પઞ્ચક્ખન્ધે પરિઞ્ઞાયાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે તીહિપિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા તે પરિજાનન્તોયેવ, અઞ્જસં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવયિત્વા, પરમં સન્તિં નિબ્બાનં પપ્પુય્ય પાપુણિત્વા ઠિતો અનાસવો. તતો એવ ઇદાનિ પરિનિબ્બિસ્સતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનવસેન નિબ્બાયિસ્સતીતિ.

સોણકુટિકણ્ણત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.