૧. રાજદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચકનિપાતે ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વાતિઆદિકા આયસ્મતો રાજદત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો, તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો, ઇતો ચતુદ્દસે કપ્પે બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો, એકદિવસં કેનચિદેવ કરણીયેન વનન્તં ઉપગતો તત્થ અઞ્ઞતરં પચ્ચેકબુદ્ધં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસો સુપરિસુદ્ધં અમ્બાટકફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સત્થવાહકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ મહારાજં વેસ્સવણં આરાધેત્વા પટિલદ્ધભાવતો માતાપિતરો રાજદત્તોતિ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભણ્ડં આદાય વાણિજ્જવસેન રાજગહં અગમાસિ. તેન ચ સમયેન રાજગહે અઞ્ઞતરા ગણિકા અભિરૂપા દસ્સનીયા પરમસોભગ્ગયોગતો દિવસે દિવસે સહસ્સં લભતિ. અથ સો સત્થવાહપુત્તો દિવસે દિવસે તસ્સા ગણિકાય સહસ્સં દત્વા સંવાસં કપ્પેન્તો નચિરસ્સેવ સબ્બં ધનં ખેપેત્વા દુગ્ગતો હુત્વા ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ અલભન્તો ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમન્તો સંવેગપ્પત્તો અહોસિ. સો એકદિવસં ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વેળુવનં અગમાસિ.

તેન ચ સમયેન સત્થા મહતિયા પરિસાય પરિવુતો ધમ્મં દેસેન્તો નિસિન્નો હોતિ. સો પરિસપરિયન્તે નિસીદિત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિત્વા સુસાને વસતિ. તદા અઞ્ઞતરોપિ સત્થવાહપુત્તો સહસ્સં દત્વા તાય ગણિકાય સહ વસતિ. સા ચ ગણિકા તસ્સ હત્થે મહગ્ઘરતનં દિસ્વા લોભં ઉપ્પાદેત્વા અઞ્ઞેહિ ધુત્તપુરિસેહિ તં મારાપેત્વા તં રતનં ગણ્હિ. અથ તસ્સ સત્થવાહપુત્તસ્સ મનુસ્સા તં પવત્તિં સુત્વા ઓચરકમનુસ્સે પેસેસું. તે રત્તિયં તસ્સા ગણિકાય ઘરં પવિસિત્વા છવિઆદીનિ અનુપહચ્ચેવ તં મારેત્વા સિવથિકાય છડ્ડેસું. રાજદત્તત્થેરો અસુભનિમિત્તં ગહેતું સુસાને વિચરન્તો તસ્સા ગણિકાય કળેવરં પટિક્કુલતો મનસિ કાતું ઉપગતો કતિપયવારે યોનિસો મનસિ કત્વા અચિરમતભાવતો સોણસિઙ્ગાલાદીહિ અનુપહતછવિતાય વિસભાગવત્થુતાય ચ અયોનિસો મનસિકરોન્તો, તત્થ કામરાગં ઉપ્પાદેત્વા સંવિગ્ગતરમાનસો અત્તનો ચિત્તં પરિભાસિત્વા મુહુત્તં એકમન્તં અપસક્કિત્વા આદિતો ઉપટ્ઠિતં અસુભનિમિત્તમેવ ગહેત્વા યોનિસો મનસિકરોન્તો ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તં ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા તાવદેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૪.૫૫-૫૯) –

‘‘વિપિને બુદ્ધં દિસ્વાન, સયમ્ભું અપરાજિતં;

અમ્બાટકં ગહેત્વાન, સયમ્ભુસ્સ અદાસહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પીતિસોમનસ્સજાતો –

૩૧૫. ‘‘ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વા, અદ્દસ ઇત્થિમુજ્ઝિતં;

અપવિદ્ધં સુસાનસ્મિં, ખજ્જન્તિં કિમિહી ફુટં.

૩૧૬. ‘‘યઞ્હિ એકે જિગુચ્છન્તિ, મતં દિસ્વાન પાપકં;

કામરાગો પાતુરહુ, અન્ધોવ સવતી અહું.

૩૧૭. ‘‘ઓરં ઓદનપાકમ્હા, તમ્હા ઠાના અપક્કમિં;

સતિમા સમ્પજાનોહં, એકમન્તં ઉપાવિસિં.

૩૧૮. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;

આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.

૩૧૯. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વાતિ સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનતો ભિક્ખુ, અસુભકમ્મટ્ઠાનત્થં આમકસુસાનં ઉપગન્ત્વા. ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ ચેતં અત્તાનં સન્ધાય થેરો સયં વદતિ. ઇત્થિન્તિ થીયતિ એત્થ સુક્કસોણિતં સત્તસન્તાનભાવેન સંહઞ્ઞતીતિ થી, માતુગામો. એવઞ્ચ સભાવનિરુત્તિવસેન ‘‘ઇત્થી’’તિપિ વુચ્ચતિ. વઞ્ઝાદીસુ પન તંસદિસતાય તંસભાવાનતિવત્તનતો ચ તબ્બોહારો. ‘‘ઇત્થી’’તિ ઇત્થિકળેવરં વદતિ. ઉજ્ઝિતન્તિ પરિચ્ચત્તં ઉજ્ઝનિયત્તા એવ અપવિદ્ધં અનપેક્ખભાવેન ખિત્તં. ખજ્જન્તિં કિમિહી ફુટન્તિ કિમીહિ પૂરિતં હુત્વા ખજ્જમાનં.

યઞ્હિ એકે જિગુચ્છન્તિ, મતં દિસ્વાન પાપકન્તિ યં અપગતાયુઉસ્માવિઞ્ઞાણતાય મતં કળેવરં પાપકં નિહીનં લામકં એકે ચોક્ખજાતિકા જિગુચ્છન્તિ, ઓલોકેતુમ્પિ ન ઇચ્છન્તિ. કામરાગો પાતુરહૂતિ તસ્મિં કુણપે અયોનિસોમનસિકારસ્સ બલવતાય કામરાગો મય્હં પાતુરહોસિ ઉપ્પજ્જિ. અન્ધોવ સવતી અહુન્તિ તસ્મિં કળેવરે નવહિ દ્વારેહિ અસુચિં સવતિ સન્દન્તે અસુચિભાવસ્સ અદસ્સનેન અન્ધો વિય અહોસિં. તેનાહ –

‘‘રત્તો અત્થં ન જાનાતિ, રત્તો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ ચ.

‘‘કામચ્છન્દો ખો, બ્રાહ્મણ, અન્ધકરણો અચક્ખુકરણો’’તિ ચ આદિ. કેચિ પનેત્થ તકારાગમં કત્વા ‘‘કિલેસપરિયુટ્ઠાનેન અવસવત્તિ કિલેસસ્સ વા વસવત્તી’’તિ અત્થં વદન્તિ. અપરે ‘‘અન્ધોવ અસતિ અહુ’’ન્તિ પાળિં વત્વા ‘‘કામરાગેન અન્ધો એવ હુત્વા સતિરહિતો અહોસિ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. તદુભયં પન પાળિયં નત્થિ.

ઓરં ઓદનપાકમ્હાતિ ઓદનપાકતો ઓરં, યાવતા કાલેન સુપરિધોતતિન્તતણ્ડુલનાળિયા ઓદનં પચતિ, તતો ઓરમેવ કાલં, તતોપિ લહુકાલેન રાગં વિનોદેન્તો, તમ્હા ઠાના અપક્કમિં યસ્મિં ઠાને ઠિતસ્સ મે રાગો ઉપ્પજ્જિ, તમ્હા ઠાના અપક્કમિં અપસક્કિં. અપક્કન્તોવ સતિમા સમ્પજાનોહં સમણસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા સતિપટ્ઠાનમનસિકારવસેન સતિમા, સમ્મદેવ ધમ્મસભાવજાનનેન સમ્પજાનો ચ હુત્વા એકમન્તં ઉપાવિસિં, પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિં. નિસિન્નસ્સ ચ તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથાતિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

રાજદત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.