૮. રાહુલત્થેરગાથાવણ્ણના

ઉભયેનાતિઆદિકા આયસ્મતો રાહુલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સિક્ખાકામાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સેનાસનવિસોધનવિજ્જોતનાદિકં ઉળારં પુઞ્ઞં કત્વા પણિધાનમકાસિ. સો તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અમ્હાકં બોધિસત્તં પટિચ્ચ યસોધરાય દેવિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા રાહુલોતિ લદ્ધનામો મહતા ખત્તિયપરિવારેન વડ્ઢિ, તસ્સ પબ્બજ્જાવિધાનં ખન્ધકે (મહાવ. ૧૦૫) આગતમેવ. સો પબ્બજિત્વા સત્થુ સન્તિકે અનેકેહિ સુત્તપદેહિ સુલદ્ધોવાદો પરિપક્કઞાણો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨.૬૮-૮૫) –

‘‘પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

સત્તભૂમમ્હિ પાસાદે, આદાસં સન્થરિં અહં.

‘‘ખીણાસવસહસ્સેહિ, પરિકિણ્ણો મહામુનિ;

ઉપાગમિ ગન્ધકુટિં, દ્વિપદિન્દો નરાસભો.

‘‘વિરોચેન્તો ગન્ધકુટિં, દેવદેવો નરાસભો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે ઠિતો સત્થા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યેનાયં જોતિતા સેય્યા, આદાસોવ સુસન્થતો;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘સોણ્ણમયા રૂપિમયા, અથો વેળુરિયામયા;

નિબ્બત્તિસ્સન્તિ પાસાદા, યે કેચિ મનસો પિયા.

‘‘ચતુસટ્ઠિક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

સહસ્સક્ખત્તું ચક્કવત્તી, ભવિસ્સતિ અનન્તરા.

‘‘એકવીસતિકપ્પમ્હિ, વિમલો નામ ખત્તિયો;

ચાતુરન્તો વિજિતાવી, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘નગરં રેણુવતી નામ, ઇટ્ઠકાહિ સુમાપિતં;

આયામતો તીણિ સતં, ચતુરસ્સસમાયુતં.

‘‘સુદસ્સનો નામ પાસાદો, વિસ્સકમ્મેન માપિતો;

કૂટાગારવરૂપેતો, સત્તરતનભૂસિતો.

‘‘દસસદ્દાવિવિત્તં તં, વિજ્જાધરસમાકુલં;

સુદસ્સનંવ નગરં, દેવતાનં ભવિસ્સતિ.

‘‘પભા નિગ્ગચ્છતે તસ્સ, ઉગ્ગચ્છન્તેવ સૂરિયે;

વિરોચેસ્સતિ તં નિચ્ચં, સમન્તા અટ્ઠયોજનં.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તુસિતા સો ચવિત્વાન, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

ગોતમસ્સ ભગવતો, અત્રજો સો ભવિસ્સતિ.

‘‘સચેવસેય્ય અગારં, ચક્કવત્તી ભવેય્ય સો;

અટ્ઠાનમેતં યં તાદી, અગારે રતિમજ્ઝગા.

‘‘નિક્ખમિત્વા અગારમ્હા, પબ્બજિસ્સતિ સુબ્બતો;

રાહુલો નામ નામેન, અરહા સો ભવિસ્સતિ.

‘‘કિકીવ અણ્ડં રક્ખેય્ય, ચામરી વિય વાલધિં;

નિપકો સીલસમ્પન્નો, મમં રક્ખિ મહામુનિ.

‘‘તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાય, વિહાસિં સાસને રતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૯૫. ‘‘ઉભયેનેવ સમ્પન્નો, રાહુલભદ્દોતિ મં વિદૂ;

યઞ્ચમ્હિ પુત્તો બુદ્ધસ્સ, યઞ્ચ ધમ્મેસુ ચક્ખુમા.

૨૯૬. ‘‘યઞ્ચ મે આસવા ખીણા, યઞ્ચ નત્થિ પુનબ્ભવો;

અરહા દક્ખિણેય્યોમ્હિ, તેવિજ્જો અમતદ્દસો.

૨૯૭. ‘‘કામન્ધા જાલપચ્છન્ના, તણ્હાછદનછાદિતા;

પમત્તબન્ધુના બદ્ધા, મચ્છાવ કુમિનામુખે.

૨૯૮. ‘‘તં કામં અહમુજ્ઝિત્વા, છેત્વા મારસ્સ બન્ધનં;

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હ, સીતિભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો’’તિ. –

ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ ઉભયેનેવ સમ્પન્નોતિ જાતિસમ્પદા, પટિપત્તિસમ્પદાતિ ઉભયસમ્પત્તિયાપિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો. રાહુલભદ્દોતિ મં વિદૂતિ ‘‘રાહુલભદ્દો’’તિ મં સબ્રહ્મચારિનો સઞ્જાનન્તિ. તસ્સ હિ જાતસાસનં સુત્વા બોધિસત્તેન ‘‘રાહુ જાતો, બન્ધનં જાત’’ન્તિ વુત્તવચનં ઉપાદાય સુદ્ધોદનમહારાજા ‘‘રાહુલો’’તિ નામં ગણ્હિ. તત્થ આદિતો પિતરા વુત્તપરિયાયમેવ ગહેત્વા આહ – ‘‘રાહુલભદ્દોતિ મં વિદૂ’’તિ. ભદ્દોતિ ચ પસંસાવચનમેતં.

ઇદાનિ તં ઉભયસમ્પત્તિં દસ્સેતું ‘‘યઞ્ચમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યન્તિ યસ્મા. ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. અમ્હિ પુત્તો બુદ્ધસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓરસપુત્તો અમ્હિ. ધમ્મેસૂતિ લોકિયેસુ લોકુત્તરેસુ ચ ધમ્મેસુ, ચતુસચ્ચધમ્મેસૂતિ અત્થો. ચક્ખુમાતિ મગ્ગપઞ્ઞાચક્ખુના ચક્ખુમા ચ અમ્હીતિ યોજેતબ્બં.

પુન અપરાપરેહિપિ પરિયાયેહિ અત્તનિ ઉભયસમ્પત્તિં દસ્સેતું – ‘‘યઞ્ચ મે આસવા ખીણા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ દક્ખિણેય્યોતિ દક્ખિણારહો. અમતદ્દસોતિ નિબ્બાનસ્સ દસ્સાવી. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇદાનિ યાય વિજ્જાસમ્પત્તિયા ચ વિમુત્તિસમ્પત્તિયા ચ અભાવેન સત્તકાયો કુમિને બન્ધમચ્છા વિય સંસારે પરિવત્તતિ, તં ઉભયસમ્પત્તિં અત્તનિ દસ્સેતું ‘‘કામન્ધા’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કામેહિ કામેસુ વા અન્ધાતિ કામન્ધા. ‘‘છન્દો રાગો’’તિઆદિવિભાગેહિ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮) કિલેસકામેહિ રૂપાદીસુ વત્થુકામેસુ અનાદીનવદસ્સિતાય અન્ધીકતા. જાલપચ્છન્નાતિ સકલં ભવત્તયં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતેન વિસત્તિકાજાલેન પકારતો છન્ના પલિગુણ્ઠિતા. તણ્હાછદનછાદિતાતિ તતો એવ તણ્હાસઙ્ખાતેન છદનેન છાદિતા નિવુતા સબ્બસો પટિકુજ્જિતા. પમત્તબન્ધુના બદ્ધા, મચ્છાવ કુમિનામુખેતિ કુમિનામુખે મચ્છબન્ધાનં મચ્છપસિબ્બકમુખે બદ્ધા મચ્છા વિય પમત્તબન્ધુના મારેન યેન કામબન્ધનેન બદ્ધા ઇમે સત્તા તતો ન નિગચ્છન્તિ અન્તોબન્ધનગતાવ હોન્તિ.

તં તથારૂપં કામં બન્ધનભૂતં ઉજ્ઝિત્વા પુબ્બભાગપટિપત્તિયા પહાય કિલેસમારસ્સ બન્ધનં છેત્વા, પુન અરિયમગ્ગસત્થેન અનવસેસતો સમુચ્છિન્દિત્વા તતો એવ અવિજ્જાસઙ્ખાતેન મૂલેન સમૂલં, કામતણ્હાદિકં તણ્હં અબ્બુય્હ ઉદ્ધરિત્વા સબ્બકિલેસદરથપરિળાહાભાવતો, સીતિભૂતો સઉપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા નિબ્બુતો, અહં અસ્મિ હોમીતિ અત્થો.

રાહુલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.