૪. ચતુક્કનિપાતો

૧. નાગસમાલત્થેરગાથાવણ્ણના

અલઙ્કતાતિઆદિકા આયસ્મતો નાગસમાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ગિમ્હસમયે સૂરિયાતપસન્તત્તાય ભૂમિયા ગચ્છન્તં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો છત્તં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા નાગસમાલોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો ઞાતિસમાગમે પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કિઞ્ચિ કાલં ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. સો એકદિવસં નગરં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો અલઙ્કતપટિયત્તં અઞ્ઞતરં નચ્ચકિં મહાપથે તૂરિયેસુ વજ્જન્તેસુ નચ્ચન્તિં દિસ્વા, ‘‘અયં ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન કરજકાયસ્સ તથા તથા પરિવત્તિ, અહો અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૩૭-૪૮) –

‘‘અઙ્ગારજાતા પથવી, કુક્કુળાનુગતા મહી;

પદુમુત્તરો ભગવા, અબ્ભોકાસમ્હિ ચઙ્કમિ.

‘‘પણ્ડરં છત્તમાદાય, અદ્ધાનં પટિપજ્જહં;

તત્થ દિસ્વાન સમ્બુદ્ધં, વિત્તિ મે ઉપપજ્જથ.

‘‘મરીચિયોત્થટા ભૂમિ, અઙ્ગારાવ મહી અયં;

ઉપહન્તિ મહાવાતા, સરીરસ્સાસુખેપના.

‘‘સીતં ઉણ્હં વિહનન્તં, વાતાતપનિવારણં;

પટિગ્ગણ્હ ઇમં છત્તં, ફસ્સયિસ્સામિ નિબ્બુતિં.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, પદુમુત્તરો મહાયસો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, પટિગ્ગણ્હિ તદા જિનો.

‘‘તિંસકપ્પાનિ દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

સતાનં પઞ્ચક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

અનુભોમિ સકં કમ્મં, પુબ્બે સુકતમત્તનો.

‘‘અયં મે પચ્છિમા જાતિ, ચરિમો વત્તતે ભવો;

અજ્જાપિ સેતચ્છત્તં મે, સબ્બકાલં ધરીયતિ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં છત્તમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, છત્તદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા –

૨૬૭. ‘‘અલઙ્કતા સુવસના, માલિની ચન્દનુસ્સદા;

મજ્ઝે મહાપથે નારી, તૂરિયે નચ્ચતિ નટ્ટકી.

૨૬૮. ‘‘પિણ્ડિકાય પવિટ્ઠોહં, ગચ્છન્તો નં ઉદિક્ખિસં;

અલઙ્કતં સુવસનં, મચ્ચુપાસંવ ઓડ્ડિતં.

૨૬૯. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;

આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.

૨૭૦. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ચતૂહિ ગાથાહિ અત્તનો પટિપત્તિકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

તત્થ અલઙ્કતાતિ હત્થૂપગાદિઆભરણેહિ અલઙ્કતગત્તા. સુવસનાતિ સુન્દરવસના સોભનવત્થનિવત્થા. માલિનીતિ માલાધારિની પિળન્ધિતપુપ્ફમાલા. ચન્દનુસ્સદાતિ ચન્દનાનુલેપલિત્તસરીરા. મજ્ઝે મહાપથે નારી, તૂરિયે નચ્ચતિ નટ્ટકીતિ યથાવુત્તટ્ઠાને એકા નારી નટ્ટકી નાટકિત્થી નગરવીથિયા મજ્ઝે પઞ્ચઙ્ગિકે તૂરિયે વજ્જન્તે નચ્ચતિ, યથાપટ્ઠપિતં નચ્ચં કરોતિ.

પિણ્ડિકાયાતિ ભિક્ખાય. પવિટ્ઠોહન્તિ નગરં પવિટ્ઠો અહં. ગચ્છન્તો નં ઉદિક્ખિસન્તિ નગરવીથિયં ગચ્છન્તો પરિસ્સયપરિહરણત્થં વીથિં ઓલોકેન્તો તં નટ્ટકિં ઓલોકેસિં. કિં વિય? મચ્ચુપાસંવ ઓડ્ડિતન્તિ યથા મચ્ચુસ્સ મચ્ચુરાજસ્સ પાસભૂતો રૂપાદિકો ઓડ્ડિતો લોકે અનુવિચરિત્વા ઠિતો એકંસેન સત્તાનં અનત્થાવહો, એવં સાપિ અપ્પટિસઙ્ખાને ઠિતાનં અન્ધપુથુજ્જનાનં એકંસતો અનત્થાવહાતિ મચ્ચુપાસસદિસી વુત્તા.

તતોતિ તસ્મા મચ્ચુપાસસદિસત્તા. મેતિ મય્હં. મનસીકારો યોનિસો ઉદપજ્જથાતિ ‘‘અયં અટ્ઠિસઙ્ઘાતો ન્હારુસમ્બન્ધો મંસેન અનુપલિત્તો છવિયા પટિચ્છન્નો અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો ઈદિસે વિકારે દસ્સેતી’’તિ એવં યોનિસો મનસિકારો ઉપ્પજ્જિ. આદીનવો પાતુરહૂતિ એવં કાયસ્સ સભાવૂપધારણમુખેન તસ્સ ચ તંનિસ્સિતાનઞ્ચ ચિત્તચેતસિકાનં ઉદયબ્બયં સરસપભઙ્ગુતઞ્ચ મનસિ કરોતો તેસુ ચ યક્ખરક્ખસાદીસુ વિય ભયતો ઉપટ્ઠહન્તેસુ તત્થ મે અનેકાકારઆદીનવો દોસો પાતુરહોસિ. તપ્પટિપક્ખતો ચ નિબ્બાને આનિસંસો. નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથાતિ નિબ્બિન્દનં આદીનવાનુપસ્સનાનુભાવસિદ્ધં નિબ્બિદાઞાણં મમ હદયે સણ્ઠાસિ, મુહુત્તમ્પિ તેસં રૂપારૂપધમ્માનં ગહણે ચિત્તં નાહોસિ, અઞ્ઞદત્થુ મુઞ્ચિતુકામતાદિવસેન તત્થ ઉદાસીનમેવ જાતન્તિ અત્થો.

તતોતિ વિપસ્સનાઞાણતો પરં. ચિત્તં વિમુચ્ચિ મેતિ લોકુત્તરભાવનાય વત્તમાનાય મગ્ગપટિપાટિયા સબ્બકિલેસેહિ મમ ચિત્તં વિમુત્તં અહોસિ. એતેન ફલુપ્પત્તિં દસ્સેતિ. મગ્ગક્ખણે હિ કિલેસા વિમુચ્ચન્તિ નામ, ફલક્ખણે વિમુત્તાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

નાગસમાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ભગુત્થેરગાથાવણ્ણના

અહં મિદ્ધેનાતિઆદિકા આયસ્મતો ભગુત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ ધાતુયો પુપ્ફેહિ પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન નિમ્માનરતીસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા ભગૂતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો અનુરુદ્ધકિમિલેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિત્વા બાલકલોણકગામે વસન્તો એકદિવસં થિનમિદ્ધાભિભવં વિનોદેતું વિહારતો નિક્ખમ્મ ચઙ્કમં અભિરુહન્તો પપતિત્વા તદેવ અઙ્કુસં કત્વા થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૪૯-૫૭) –

‘‘પરિનિબ્બુતે ભગવતિ, પદુમુત્તરે મહાયસે;

પુપ્ફવટંસકે કત્વા, સરીરમભિરોપયિં.

‘‘તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, નિમ્માનં અગમાસહં;

દેવલોકગતો સન્તો, પુઞ્ઞકમ્મં સરામહં.

‘‘અમ્બરા પુપ્ફવસ્સો મે, સબ્બકાલં પવસ્સતિ;

સંસરામિ મનુસ્સે ચે, રાજા હોમિ મહાયસો.

‘‘તહિં કુસુમવસ્સો મે, અભિવસ્સતિ સબ્બદા;

તસ્સેવ પુપ્ફપૂજાય, વાહસા સબ્બદસ્સિનો.

‘‘અયં પચ્છિમકો મય્હં, ચરિમો વત્તતે ભવો;

અજ્જાપિ પુપ્ફવસ્સો મે, અભિવસ્સતિ સબ્બદા.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં પુપ્ફમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, દેહપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ફલસુખેન નિબ્બાનસુખેન ચ વીતિનામેન્તો સત્થારા એકવિહારં અનુમોદિતું ઉપગતેન – ‘‘કચ્ચિ ત્વં, ભિક્ખુ, અપ્પમત્તો વિહરસી’’તિ પુટ્ઠો અત્તનો અપ્પમાદવિહારં નિવેદેન્તો –

૨૭૧. ‘‘અહં મિદ્ધેન પકતો, વિહારા ઉપનિક્ખમિં;

ચઙ્કમં અભિરુહન્તો, તત્થેવ પપતિં છમા.

૨૭૨. ‘‘ગત્તાનિ પરિમજ્જિત્વા, પુનપારુય્હ ચઙ્કમં;

ચઙ્કમે ચઙ્કમિં સોહં, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો.

૨૭૩. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;

આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.

૨૭૪. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ મિદ્ધેન પકતોતિ કાયાલસિયસઙ્ખાતેન અસત્તિવિઘાતસભાવેન મિદ્ધેન અભિભૂતો. વિહારાતિ સેનાસનતો. ઉપનિક્ખમિન્તિ ચઙ્કમિતું નિક્ખમિં. તત્થેવ પપતિં છમાતિ તત્થેવ ચઙ્કમસોપાને નિદ્દાભિભૂતતાય ભૂમિયં નિપતિં. ગત્તાનિ પરિમજ્જિત્વાતિ ભૂમિયં પતનેન પંસુકિતાનિ અત્તનો સરીરાવયવાનિ અનુમજ્જિત્વા. પુનપારુય્હ ચઙ્કમન્તિ ‘‘પતિતો દાનાહ’’ન્તિ સઙ્કોચં અનાપજ્જિત્વા પુનપિ ચઙ્કમટ્ઠાનં આરુહિત્વા. અજ્ઝત્તં સુસમાહિતોતિ ગોચરજ્ઝત્તે કમ્મટ્ઠાને નીવરણવિક્ખમ્ભનેન સુટ્ઠુ સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો હુત્વા ચઙ્કમિન્તિ યોજના. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇદમેવ ચ થેરસ્સ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસિ.

ભગુત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સભિયત્થેરગાથાવણ્ણના

પરે ચાતિઆદિકા આયસ્મતો સભિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિવાવિહારાય ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ઉપાહનં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપે ભગવતિ પરિનિબ્બુતે પતિટ્ઠિતે સુવણ્ણચેતિયે છહિ કુલપુત્તેહિ સદ્ધિં અત્તસત્તમો સાસને પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ઇતરે આહ – ‘‘મયં પિણ્ડપાતાય ગચ્છન્તો જીવિતે સાપેક્ખા હોમ, જીવિતે સાપેક્ખેન ચ ન સક્કા લોકુત્તરધમ્મં અધિગન્તું, પુથુજ્જનકાલઙ્કિરિયા ચ દુક્ખા. હન્દ, મયં નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુય્હ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખા સમણધમ્મં કરોમા’’તિ. તે તથા અકંસુ.

અથ નેસં મહાથેરો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા તદહેવ છળભિઞ્ઞો હુત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં ઉપનેસિ. ઇતરે – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, કતકિચ્ચા તુમ્હેહિ સદ્ધિં સલ્લાપમત્તમ્પિ પપઞ્ચો, સમણધમ્મમેવ મયં કરિસ્સામ, તુમ્હે અત્તના દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુઞ્જથા’’તિ વત્વા પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિંસુ. થેરો ને સમ્પટિચ્છાપેતું અસક્કોન્તો અગમાસિ.

તતો નેસં એકો દ્વીહતીહચ્ચયેન અભિઞ્ઞાપરિવારં અનાગામિફલં સચ્છિકત્વા તથેવ વત્વા તેહિ પટિક્ખિત્તો અગમાસિ. તેસુ ખીણાસવત્થેરો પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જિ. ઇતરે પુથુજ્જનકાલઙ્કિરિયમેવ કત્વા છસુ કામસગ્ગેસુ અનુલોમપટિલોમતો દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે દેવલોકા ચવિત્વા એકો મલ્લરાજકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, એકો ગન્ધારરાજકુલે, એકો બાહિરરટ્ઠે, એકો રાજગહે એકિસ્સા કુલદારિકાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. ઇતરો અઞ્ઞતરિસ્સા પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સા કિર અઞ્ઞતરસ્સ ખત્તિયસ્સ ધીતા, નં માતાપિતરો – ‘‘અમ્હાકં ધીતા સમયન્તરં જાનાતૂ’’તિ એકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નિય્યાદયિંસુ. અથેકો પરિબ્બાજકો તાય સદ્ધિં વિપ્પટિપજ્જિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. તં ગબ્ભિનિં દિસ્વા પરિબ્બાજકા નિક્કડ્ઢિંસુ. સા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે સભાયં વિજાયિ. તેનસ્સ સભિયોત્વેવ નામં અકાસિ. સો વડ્ઢિત્વા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા નાનાસત્થાનિ ઉગ્ગહેત્વા મહાવાદી હુત્વા વાદપ્પસુતો વિચરન્તો અત્તના સદિસં અદિસ્વા નગરદ્વારે અસ્સમં કારેત્વા ખત્તિયકુમારાદયો સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો વિહરન્તો અત્તનો માતુયા ઇત્થિભાવં જિગુચ્છિત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નાય અભિસઙ્ખરિત્વા દિન્ને વીસતિપઞ્હે ગહેત્વા તે તે સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છિ. તે ચસ્સ તેસં પઞ્હાનં અત્થં બ્યાકાતું નાસક્ખિંસુ. સભિયસુત્તવણ્ણનાયં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨. સભિયસુત્તવણ્ણના) પન ‘‘સુદ્ધાવાસબ્રહ્મા તે પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અદાસી’’તિ આગતં.

યદા પન ભગવા પવત્તવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં આગન્ત્વા વેળુવને વિહાસિ, તદા સભિયો તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તે પઞ્હે પુચ્છિ. સત્થા તસ્સ તે પઞ્હે બ્યાકાસીતિ સબ્બં સભિયસુત્તે (સુ. નિ. સભિયસુત્તં) આગતનયેન વેદિતબ્બં. સભિયો પન ભગવતા તેસુ પઞ્હેસુ બ્યાકતેસુ પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૨૭-૩૧) –

‘‘કકુસન્ધસ્સ મુનિનો, બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતો;

દિવાવિહારં વજતો, અક્કમનમદાસહં.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પમ્હિ, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, અક્કમનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા દેવદત્તે સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તે દેવદત્તપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં ઓવાદં દેન્તો –

૨૭૫. ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

૨૭૬. ‘‘યદા ચ અવિજાનન્તા, ઇરિયન્ત્યમરા વિય;

વિજાનન્તિ ચ યે ધમ્મં, આતુરેસુ અનાતુરા.

૨૭૭. ‘‘યં કિઞ્ચિ સિથિલં કમ્મં, સંકિલિટ્ઠઞ્ચ યં વતં;

સઙ્કસ્સરં બ્રહ્મચરિયં, ન તં હોતિ મહપ્ફલં.

૨૭૮. ‘‘યસ્સ સબ્રહ્મચારીસુ, ગારવો નૂપલબ્ભતિ;

આરકા હોતિ સદ્ધમ્મા, નભં પુથવિયા યથા’’તિ. –

ચતૂહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તત્થ પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે – ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિ ‘‘ધમ્મં અધમ્મો’’તિઆદિભેદકરવત્થુદીપનવસેન વિવાદપ્પસુતા પરે નામ. તે તત્થ વિવાદં કરોન્તા ‘‘મયં યમામસે ઉપરમામ નસ્સામ સતતં સમિતં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે તત્થ પણ્ડિતા – ‘‘મયં મચ્ચુસમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ. અથ નેસં તાય પટિપત્તિયા તે મેધગા સમ્મન્તિ. અથ વા પરે ચાતિ યે સત્થુ ઓવાદાનુસાસનિયા અગ્ગહણેન સાસનતો બાહિરતાય પરે, તે યાવ ‘‘મયં મિચ્છાગાહં ગહેત્વા એત્થ ઇધ લોકે સાસનસ્સ પટિનિગ્ગાહેન યમામસે વાયમામા’’તિ ન વિજાનન્તિ, તાવ વિવાદા ન વૂપસમ્મન્તિ, યદા પન તસ્સ ગાહસ્સ વિસ્સજ્જનવસેન યે ચ તત્થ તેસુ વિવાદપ્પસુતેસુ અધમ્મધમ્માદિકે અધમ્મધમ્માદિતો યથાભૂતં વિજાનન્તિ, તતો તેસં સન્તિકા તે પણ્ડિતપુરિસે નિસ્સાય વિવાદસઙ્ખાતા મેધગા સમ્મન્તીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

યદાતિ યસ્મિં કાલે. અવિજાનન્તાતિ વિવાદસ્સ વૂપસમૂપાયં, ધમ્માધમ્મે વા યાથાવતો અજાનન્તા. ઇરિયન્ત્યમરા વિયાતિ અમરા વિય જરામરણં અતિક્કન્તા વિય ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિપ્પકિણ્ણવાચા હુત્વા વત્તન્તિ ચરન્તિ વિચરન્તિ તદા વિવાદો ન વૂપસમ્મતેવ. વિજાનન્તિ ચ યે ધમ્મં, આતુરેસુ અનાતુરાતિ યે પન સત્થુ સાસનધમ્મં યથાભૂતં જાનન્તિ, તે કિલેસરોગેન આતુરેસુ સત્તેસુ અનાતુરા નિક્કિલેસા અનીઘા વિહરન્તિ, તેસં વસેન વિવાદો અચ્ચન્તમેવ વૂપસમ્મતીતિ અધિપ્પાયો.

યં કિઞ્ચિ સિથિલં કમ્મન્તિ ઓલિયિત્વા કરણેન સિથિલગાહં કત્વા સાથલિભાવેન કતં યં કિઞ્ચિ કુસલકમ્મં. સંકિલિટ્ઠન્તિ વેસીઆદિકે અગોચરે ચરણેન, કુહનાદિમિચ્છાજીવેન વા સંકિલિટ્ઠં વતસમાદાનં. સઙ્કસ્સરન્તિ સઙ્કાહિ સરિતબ્બં, વિહારે કિઞ્ચિ અસારુપ્પં સુત્વા – ‘‘નૂન અસુકેન કત’’ન્તિ પરેહિ અસઙ્કિતબ્બં, ઉપોસથકિચ્ચાદીસુ અઞ્ઞતરકિચ્ચવસેન સન્નિપતિતમ્પિ સઙ્ઘં દિસ્વા, ‘‘અદ્ધા ઇમે મમ ચરિયં ઞત્વા મં ઉક્ખિપિતુકામા સન્નિપતિતા’’તિ એવં અત્તનો વા આસઙ્કાહિ સરિતં ઉસઙ્કિતં પરિસઙ્કિતં. ન તં હોતીતિ તં એવરૂપં બ્રહ્મચરિયં સમણધમ્મકરણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મહપ્ફલં ન હોતિ. તસ્સ અમહપ્ફલભાવેનેવ પચ્ચયદાયકાનમ્પિસ્સ ન મહપ્ફલં હોતિ. તસ્મા સલ્લેખવુત્તિના ભવિતબ્બં. સલ્લેખવુત્તિનો ચ વિવાદસ્સ અવસરો એવ નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

ગારવો નૂપલબ્ભતીતિ અનુસાસનિયા અપદક્ખિણગ્ગાહિભાવેન ગરુકાતબ્બેસુ સબ્રહ્મચારીસુ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ગારવો ગરુકરણં ન વિજ્જતિ. આરકા હોતિ સદ્ધમ્માતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો પટિપત્તિસદ્ધમ્મતોપિ પટિવેધસદ્ધમ્મતોપિ દૂરે હોતિ, ન હિ તં ગરૂ સિક્ખાપેન્તિ, અસિક્ખિયમાનો અનાદિયન્તો ન પટિપજ્જતિ, અપ્પટિપજ્જન્તો કુતો સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિસ્સતીતિ. તેનાહ – ‘‘આરકા હોતિ સદ્ધમ્મા’’તિ. યથા કિં? ‘‘નભં પુથવિયા યથા’’તિ યથા નભં આકાસં પુથવિયા પથવીધાતુયા સભાવતો દૂરે. ન કદાચિ સમ્મિસ્સભાવો. તેનેવાહ –

‘‘નભઞ્ચ દૂરે પથવી ચ દૂરે, પારં સમુદ્દસ્સ તદાહુ દૂરે;

તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ, સતઞ્ચ ધમ્મો અસતઞ્ચ રાજા’’તિ.(જા. ૨.૨૧.૪૧૪);

સભિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નન્દકત્થેરગાથાવણ્ણના

ધિરત્થૂતિઆદિકા આયસ્મતો નન્દકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાવિભવો સેટ્ઠિ હુત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ભિક્ખુનોવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકેન વત્થેન ભગવન્તં પૂજેત્વા પણિધાનમકાસિ, સત્થુ બોધિરુક્ખે પદીપપૂજઞ્ચ પવત્તેતિ. સો તતો પટ્ઠાય દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે કરવિકસકુણો હુત્વા મધુરકૂજિતં કૂજન્તો સત્થારં પદક્ખિણં અકાસિ. અપરભાગે મયૂરો હુત્વા અઞ્ઞતરસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ વસનગુહાય દ્વારે પસન્નમાનસો દિવસે દિવસે તિક્ખત્તું મધુરવસ્સિતં વસ્સિ, એવં તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા નન્દકોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૨૨-૨૬) –

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ બોધિયા પાદપુત્તમે;

પસન્નચિત્તો સુમનો, તયો ઉક્કે અધારયિં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, સોહં ઉક્કમધારયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઉક્કદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા વિમુત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો સત્થારા ભિક્ખુનીનં ઓવાદે આણત્તો એકસ્મિં ઉપોસથદિવસે પઞ્ચ ભિક્ખુનિસતાનિ એકોવાદેનેવ અરહત્તં પાપેસિ. તેન નં ભગવા ભિક્ખુનોવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. અથેકદિવસં થેરં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તં અઞ્ઞતરા પુરાણદુતિયિકા ઇત્થી કિલેસવસેન ઓલોકેત્વા હસિ. થેરો તસ્સા તં કિરિયં દિસ્વા સરીરસ્સ પટિક્કૂલવિભાવનમુખેન ધમ્મં કથેન્તો –

૨૭૯. ‘‘ધિરત્થુ પૂરે દુગ્ગન્ધે, મારપક્ખે અવસ્સુતે;

નવસોતાનિ તે કાયે, યાનિ સન્દન્તિ સબ્બદા.

૨૮૦. ‘‘મા પુરાણં અમઞ્ઞિત્થો, માસાદેસિ તથાગતે;

સગ્ગેપિ તે ન રજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન માનુસે.

૨૮૧. ‘‘યે ચ ખો બાલા દુમ્મેધા, દુમ્મન્તી મોહપારુતા;

તાદિસા તત્થ રજ્જન્તિ, મારખિત્તમ્હિ બન્ધને.

૨૮૨. ‘‘યેસં રાગો ચ દોસો ચ, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

તાદી તત્થ ન રજ્જન્તિ, છિન્નસુત્તા અબન્ધના’’તિ. – ગાથા અભાસિ;

તત્થ ધીતિ જિગુચ્છનત્થે નિપાતો, રત્થૂતિ ર-કારો પદસન્ધિકરો, ધી અત્થુ તં જિગુચ્છામિ તવ ધિક્કારો હોતૂતિ અત્થો. પૂરેતિઆદીનિ તસ્સા ધિક્કાતબ્બભાવદીપનાનિ આમન્તનવચનાનિ. પૂરેતિ અતિવિય જેગુચ્છેહિ નાનાકુણપેહિ નાનાવિધઅસુચીહિ સમ્પુણ્ણે. દુગ્ગન્ધેતિ કુણપપૂરિતત્તા એવ સભાવદુગ્ગન્ધે. મારપક્ખેતિ યસ્મા વિસભાગવત્થુ અન્ધપુથુજ્જનાનં અયોનિસોમનસિકારનિમિત્તતાય કિલેસમારં વડ્ઢેતિ, દેવપુત્તમારસ્સ ચ ઓતારં પવિટ્ઠં દેતિ. તસ્મા મારસ્સ પક્ખો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘મારપક્ખે’’તિ. અવસ્સુતેતિ સબ્બકાલં કિલેસાવસ્સવનેન તહિં તહિં અસુચિનિસ્સન્દનેન ચ અવસ્સુતે. ઇદાનિસ્સા નવસોતાનિ તે કાયે, યાનિ સન્દન્તિ સબ્બદાતિ ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૧૯૯) વુત્તં અસુચિનો અવસ્સવનટ્ઠાનં દસ્સેતિ.

એવં પન નવછિદ્દં ધુવસ્સવં અસુચિભરિતં કાયં યથાભૂતં જાનન્તી મા પુરાણં અમઞ્ઞિત્થોતિ પુરાણં અજાનનકાલે પવત્તં હસિતલપિતં કીળિતં મા મઞ્ઞિ, ‘‘ઇદાનિપિ એવં પટિપજ્જિસ્સતી’’તિ મા ચિન્તેહિ. માસાદેસિ તથાગતેતિ યથા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા પુરિમકા બુદ્ધસાવકા આગતા, યથા વા તે સમ્માપટિપત્તિયા ગતા પટિપન્ના, યથા ચ રૂપારૂપધમ્માનં તથલક્ખણં તથધમ્મે ચ અરિયસચ્ચાનિ આગતા અધિગતા અવબુદ્ધા, તથા ઇમેપીતિ એવં તથા આગમનાદિઅત્થેન તથાગતે અરિયસાવકે પકતિસત્તે વિય અવઞ્ઞાય કિલેસવસેન ચ ઉપસઙ્કમમાના માસાદેસિ. અનાસાદેતબ્બતાય કારણમાહ. સગ્ગેપિ તે ન રજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન માનુસેતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેનાપિ અક્ખાનેન પરિયોસાપેતું અસક્કુણેય્યસુખે સગ્ગેપિ તે સાવકબુદ્ધા ન રજ્જન્તિ, સઙ્ખારેસુ આદીનવસ્સ સુપરિદિટ્ઠત્તા રાગં ન જનેન્તિ, કિમઙ્ગં પન મીળ્હરાસિસદિસે માનુસે કામગુણે, તત્થ ન રજ્જન્તીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

યે ચ ખોતિ યે પન બાલ્યપ્પયોગતો બાલા, ધમ્મોજપઞ્ઞાય અભાવતો દુમ્મેધા, અસુભે સુભાનુપસ્સનેન દુચિન્તિતચિન્તિતાય દુમ્મન્તી, મોહેન અઞ્ઞાણેન સબ્બસો પટિચ્છાદિતચિત્તતાય મોહપારુતા તાદિસા તથારૂપા અન્ધપુથુજ્જના, તત્થ તસ્મિં ઇત્થિસઞ્ઞિતે, મારખિત્તમ્હિ બન્ધને મારેન ઓડ્ડિતે મારપાસે, રજ્જન્તિ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોપન્ના તિટ્ઠન્તિ.

વિરાજિતાતિ યેસં પન ખીણાસવાનં તેલઞ્જનરાગો વિય દુમ્મોચનીયસભાવો રાગો સપત્તો વિય લદ્ધોકાસો દુસ્સનસભાવો દોસો અઞ્ઞાણસભાવા અવિજ્જા ચ અરિયમગ્ગવિરાગેન સબ્બસો વિરાજિતા પહીના સમુચ્છિન્ના, તાદિસા અગ્ગમગ્ગસત્થેન છિન્નભવનેત્તિસુત્તા તતો એવ કત્થચિપિ બન્ધનાભાવતો અબન્ધના તત્થ તસ્મિં યથાવુત્તે મારપાસે ન રજ્જન્તિ. એવં થેરો તસ્સા ઇત્થિયા ધમ્મં કથેત્વા ગતો.

નન્દકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. જમ્બુકત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચપઞ્ઞાસાતિઆદિકા આયસ્મતો જમ્બુકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો તિસ્સસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સમ્માસમ્બોધિં સદ્દહન્તો બોધિરુક્ખં વન્દિત્વા બીજનેન પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સાસને પબ્બજિત્વા અઞ્ઞતરેન ઉપાસકેન કારિતે આરામે આવાસિકો હુત્વા વિહરતિ તેન ઉપટ્ઠીયમાનો. અથેકદિવસં એકો ખીણાસવત્થેરો લૂખચીવરધરો કેસોહરણત્થં અરઞ્ઞતો ગામાભિમુખો આગચ્છતિ, તં દિસ્વા સો ઉપાસકો ઇરિયાપથે પસીદિત્વા કપ્પકેન કેસમસ્સૂનિ ઓહારાપેત્વા પણીતભોજનં ભોજેત્વા સુન્દરાનિ ચીવરાનિ દત્વા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથા’’તિ વસાપેતિ. તં દિસ્વા આવાસિકો ઇસ્સામચ્છેરપકતો ખીણાસવત્થેરં આહ – ‘‘વરં તે, ભિક્ખુ, ઇમિના પાપુપાસકેન ઉપટ્ઠીયમાનસ્સ એવં ઇધ વસનતો અઙ્ગુલીહિ કેસે લુઞ્ચિત્વા અચેલસ્સ સતો ગૂથમુત્તાહારજીવન’’ન્તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા તાવદેવ વચ્ચકુટિં પવિસિત્વા પાયાસં વડ્ઢેન્તો વિય હત્થેન ગૂથં વડ્ઢેત્વા વડ્ઢેત્વા યાવદત્થં ખાદિ, મુત્તઞ્ચ પિવિ. ઇમિના નિયામેન યાવતાયુકં ઠત્વા કાલઙ્કત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા પુન ગૂથમુત્તાહારો વસિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નોપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ નિગણ્ઠો હુત્વા ગૂથભક્ખો અહોસિ.

પુન ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તમાનોપિ અરિયૂપવાદબલેન દુગ્ગતકૂલે નિબ્બત્તિત્વા થઞ્ઞં વા ખીરં વા સપ્પિં વા પાયમાનો, તં છડ્ડેત્વા મુત્તમેવ પિવતિ, ઓદનં ભોજિયમાનો, તં છડ્ડેત્વા ગૂથમેવ ખાદતિ, એવં ગૂથમુત્તપરિભોગેન વડ્ઢન્તો વયપ્પત્તોપિ તદેવ પરિભુઞ્જતિ. મનુસ્સા તતો વારેતું અસક્કોન્તા પરિચ્ચજિંસુ. સો ઞાતકેહિ પરિચ્ચત્તો નગ્ગપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ન ન્હાયતિ, રજોજલ્લધરો કેસમસ્સૂનિ લુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞે ઇરિયાપથે પટિક્ખિપિત્વા એકપાદેન તિટ્ઠતિ, નિમન્તનં ન સાદિયતિ, માસોપવાસં અધિટ્ઠાય પુઞ્ઞત્થિકેહિ દિન્નં ભોજનં માસે માસે એકવારં કુસગ્ગેન ગહેત્વા દિવા જિવ્હગ્ગેન લેહતિ, રત્તિયં પન ‘‘અલ્લગૂથં સપ્પાણક’’ન્તિ અખાદિત્વા સુક્ખગૂથમેવ ખાદતિ, એવં કરોન્તસ્સ પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ વીતિવત્તાનિ મહાજનો ‘‘મહાતપો પરમપ્પિચ્છો’’તિ મઞ્ઞમાનો તન્નિન્નો તપ્પોણો અહોસિ.

અથ ભગવા તસ્સ હદયબ્ભન્તરે ઘટે પદીપં વિય અરહત્તૂપનિસ્સયં પજ્જલન્તં દિસ્વા સયમેવ તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા, એહિભિક્ખૂપસમ્પદાય લદ્ધૂપસમ્પદં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન ધમ્મપદે ‘‘માસે માસે કુસગ્ગેના’’તિ ગાથાવણ્ણનાય (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.જમ્બુકત્થેરવત્થુ) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અરહત્તે પન પતિટ્ઠિતો પરિનિબ્બાનકાલે ‘‘આદિતો મિચ્છા પટિપજ્જિત્વાપિ સમ્માસમ્બુદ્ધં નિસ્સાય સાવકેન અધિગન્તબ્બં મયા અધિગત’’ન્તિ દસ્સેન્તો –

૨૮૩. ‘‘પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ, રજોજલ્લમધારયિં;

ભુઞ્જન્તો માસિકં ભત્તં, કેસમસ્સું અલોચયિં.

૨૮૪. ‘‘એકપાદેન અટ્ઠાસિં, આસનં પરિવજ્જયિં;

સુક્ખગૂથાનિ ચ ખાદિં, ઉદ્દેસઞ્ચ ન સાદિયિં.

૨૮૫. ‘‘એતાદિસં કરિત્વાન, બહું દુગ્ગતિગામિનં;

વુય્હમાનો મહોઘેન, બુદ્ધં સરણમાગમં.

૨૮૬. ‘‘સરણગમનં પસ્સ, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ, રજોજલ્લમધારયિન્તિ નગ્ગપબ્બજ્જૂપગમનેન ન્હાનપટિક્ખેપતો પઞ્ચાધિકાનિ પઞ્ઞાસવસ્સાનિ સરીરે લગ્ગં આગન્તુકરેણુસઙ્ખાતં રજો, સરીરમલસઙ્ખાતં જલ્લઞ્ચ કાયેન ધારેસિં. ભુઞ્જન્તો માસિકં ભત્તન્તિ રત્તિયં ગૂથં ખાદન્તો લોકવઞ્ચનત્થં માસોપવાસિકો નામ હુત્વા પુઞ્ઞત્થિકેહિ દિન્નં ભોજનં માસે માસે એકવારં જિવ્હગ્ગે પઠનવસેન ભુઞ્જન્તો અલોચયિન્તિ તાદિસચ્છારિકાપક્ખેપેન સિથિલમૂલં કેસમસ્સું અઙ્ગુલીહિ લુઞ્ચાપેસિં.

એકપાદેન અટ્ઠાસિં, આસનં પરિવજ્જયિન્તિ સબ્બેન સબ્બં આસનં નિસજ્જં પરિવજ્જેસિં, તિટ્ઠન્તો ચ ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા એકેનેવ પાદેન અટ્ઠાસિં. ઉદ્દેસન્તિ નિમન્તનં. ઉદિસ્સકતન્તિ કેચિ. ન સાદિયિન્તિ ન સમ્પટિચ્છિં પટિક્ખિપિન્તિ અત્થો.

એતાદિસં કરિત્વાન, બહું દુગ્ગતિગામિનન્તિ એતાદિસં એવરૂપં વિપાકનિબ્બત્તનકં દુગ્ગતિગામિનં બહું પાપકમ્મં પુરિમજાતીસુ ઇધ ચ કત્વા ઉપ્પાદેત્વા. વુય્હમાનો મહોઘેનાતિ કામોઘાદિના મહતા ઓઘેન વિસેસતો દિટ્ઠોઘેન અપાયસમુદ્દં પતિઆકડ્ઢિયમાનો, બુદ્ધં સરણમાગમન્તિ તાદિસેન પુઞ્ઞકમ્મચ્છિદ્દેન કિચ્છેન મનુસ્સત્તભાવં લભિત્વા ઇદાનિ પુઞ્ઞબલેન બુદ્ધં ‘‘સરણ’’ન્તિ આગમાસિં, ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિ અવેચ્ચપસાદેન સત્થરિ પસીદિં. સરણગમનં પસ્સ, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતન્તિ આયતનગતં મમ સરણગમનં પસ્સ, પસ્સ સાસનધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતં યોહં તથામિચ્છાપટિપન્નોપિ એકોવાદેનેવ સત્થારા એદિસં સમ્પત્તિં સમ્પાપિતો. ‘‘તિસ્સો વિજ્જા’’તિઆદિના તં સમ્પત્તિં દસ્સેતિ તેનાહ (અપ. થેર ૨.૪૬.૧૭-૨૧) –

‘‘તિસ્સસ્સાહં ભગવતો, બોધિરુક્ખમવન્દિયં;

પગ્ગય્હ બીજનિં તત્થ, સીહાસનમબીજહં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, સીહાસનમબીજહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બીજનાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

જમ્બુકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સેનકત્થેરગાથાવણ્ણના

સ્વાગતં વતાતિઆદિકા આયસ્મતો સેનકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો મોરહત્થેન ભગવન્તં પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉરુવેલકસ્સપત્થેરસ્સ ભગિનિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ, સેનકોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો ઘરાવાસં વસતિ. તેન ચ સમયેન મહાજનો સંવચ્છરે સંવચ્છરે ફગ્ગુનમાસે ઉત્તરફગ્ગુનનક્ખત્તે ઉસ્સવં અનુભવન્તો ગયાયં તિત્થાભિસેકં કરોતિ. તેન તં ઉસ્સવં ‘‘ગયાફગ્ગૂ’’તિ વદન્તિ. અથ ભગવા તાદિસે ઉસ્સવદિવસે વેનેય્યાનુકમ્પાય ગયાતિત્થસમીપે વિહરતિ, મહાજનોપિ તિત્થાભિસેકાધિપ્પાયેન તતો તતો તં ઠાનં ઉપગચ્છતિ. તસ્મિં ખણે સેનકોપિ તિત્થાભિસેકત્થં તં ઠાનં ઉપગતો સત્થારં ધમ્મં દેસેન્તં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૯-૧૬) –

‘‘મોરહત્થં ગહેત્વાન, ઉપેસિં લોકનાયકં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, મોરહત્થમદાસહં.

‘‘ઇમિના મોરહત્થેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

નિબ્બાયિંસુ તયો અગ્ગી, લભામિ વિપુલં સુખં.

‘‘અહો બુદ્ધો અહો ધમ્મો, અહો નો સત્થુસમ્પદા;

દત્વાનહં મોરહત્થં, લભામિ વિપુલં સુખં.

‘‘તિયગ્ગી નિબ્બુતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવા પરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, મોરહત્થસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સો ઉદાનવસેન –

૨૮૭. ‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, ગયાયં ગયફગ્ગુયા;

યં અદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, દેસેન્તં ધમ્મમુત્તમં.