૫. જમ્બુકત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચપઞ્ઞાસાતિઆદિકા આયસ્મતો જમ્બુકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો તિસ્સસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સમ્માસમ્બોધિં સદ્દહન્તો બોધિરુક્ખં વન્દિત્વા બીજનેન પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સાસને પબ્બજિત્વા અઞ્ઞતરેન ઉપાસકેન કારિતે આરામે આવાસિકો હુત્વા વિહરતિ તેન ઉપટ્ઠીયમાનો. અથેકદિવસં એકો ખીણાસવત્થેરો લૂખચીવરધરો કેસોહરણત્થં અરઞ્ઞતો ગામાભિમુખો આગચ્છતિ, તં દિસ્વા સો ઉપાસકો ઇરિયાપથે પસીદિત્વા કપ્પકેન કેસમસ્સૂનિ ઓહારાપેત્વા પણીતભોજનં ભોજેત્વા સુન્દરાનિ ચીવરાનિ દત્વા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથા’’તિ વસાપેતિ. તં દિસ્વા આવાસિકો ઇસ્સામચ્છેરપકતો ખીણાસવત્થેરં આહ – ‘‘વરં તે, ભિક્ખુ, ઇમિના પાપુપાસકેન ઉપટ્ઠીયમાનસ્સ એવં ઇધ વસનતો અઙ્ગુલીહિ કેસે લુઞ્ચિત્વા અચેલસ્સ સતો ગૂથમુત્તાહારજીવન’’ન્તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા તાવદેવ વચ્ચકુટિં પવિસિત્વા પાયાસં વડ્ઢેન્તો વિય હત્થેન ગૂથં વડ્ઢેત્વા વડ્ઢેત્વા યાવદત્થં ખાદિ, મુત્તઞ્ચ પિવિ. ઇમિના નિયામેન યાવતાયુકં ઠત્વા કાલઙ્કત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા પુન ગૂથમુત્તાહારો વસિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નોપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ નિગણ્ઠો હુત્વા ગૂથભક્ખો અહોસિ.

પુન ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તમાનોપિ અરિયૂપવાદબલેન દુગ્ગતકૂલે નિબ્બત્તિત્વા થઞ્ઞં વા ખીરં વા સપ્પિં વા પાયમાનો, તં છડ્ડેત્વા મુત્તમેવ પિવતિ, ઓદનં ભોજિયમાનો, તં છડ્ડેત્વા ગૂથમેવ ખાદતિ, એવં ગૂથમુત્તપરિભોગેન વડ્ઢન્તો વયપ્પત્તોપિ તદેવ પરિભુઞ્જતિ. મનુસ્સા તતો વારેતું અસક્કોન્તા પરિચ્ચજિંસુ. સો ઞાતકેહિ પરિચ્ચત્તો નગ્ગપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ન ન્હાયતિ, રજોજલ્લધરો કેસમસ્સૂનિ લુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞે ઇરિયાપથે પટિક્ખિપિત્વા એકપાદેન તિટ્ઠતિ, નિમન્તનં ન સાદિયતિ, માસોપવાસં અધિટ્ઠાય પુઞ્ઞત્થિકેહિ દિન્નં ભોજનં માસે માસે એકવારં કુસગ્ગેન ગહેત્વા દિવા જિવ્હગ્ગેન લેહતિ, રત્તિયં પન ‘‘અલ્લગૂથં સપ્પાણક’’ન્તિ અખાદિત્વા સુક્ખગૂથમેવ ખાદતિ, એવં કરોન્તસ્સ પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ વીતિવત્તાનિ મહાજનો ‘‘મહાતપો પરમપ્પિચ્છો’’તિ મઞ્ઞમાનો તન્નિન્નો તપ્પોણો અહોસિ.

અથ ભગવા તસ્સ હદયબ્ભન્તરે ઘટે પદીપં વિય અરહત્તૂપનિસ્સયં પજ્જલન્તં દિસ્વા સયમેવ તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા, એહિભિક્ખૂપસમ્પદાય લદ્ધૂપસમ્પદં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન ધમ્મપદે ‘‘માસે માસે કુસગ્ગેના’’તિ ગાથાવણ્ણનાય (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.જમ્બુકત્થેરવત્થુ) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અરહત્તે પન પતિટ્ઠિતો પરિનિબ્બાનકાલે ‘‘આદિતો મિચ્છા પટિપજ્જિત્વાપિ સમ્માસમ્બુદ્ધં નિસ્સાય સાવકેન અધિગન્તબ્બં મયા અધિગત’’ન્તિ દસ્સેન્તો –

૨૮૩. ‘‘પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ, રજોજલ્લમધારયિં;

ભુઞ્જન્તો માસિકં ભત્તં, કેસમસ્સું અલોચયિં.

૨૮૪. ‘‘એકપાદેન અટ્ઠાસિં, આસનં પરિવજ્જયિં;

સુક્ખગૂથાનિ ચ ખાદિં, ઉદ્દેસઞ્ચ ન સાદિયિં.

૨૮૫. ‘‘એતાદિસં કરિત્વાન, બહું દુગ્ગતિગામિનં;

વુય્હમાનો મહોઘેન, બુદ્ધં સરણમાગમં.

૨૮૬. ‘‘સરણગમનં પસ્સ, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ પઞ્ચપઞ્ઞાસવસ્સાનિ, રજોજલ્લમધારયિન્તિ નગ્ગપબ્બજ્જૂપગમનેન ન્હાનપટિક્ખેપતો પઞ્ચાધિકાનિ પઞ્ઞાસવસ્સાનિ સરીરે લગ્ગં આગન્તુકરેણુસઙ્ખાતં રજો, સરીરમલસઙ્ખાતં જલ્લઞ્ચ કાયેન ધારેસિં. ભુઞ્જન્તો માસિકં ભત્તન્તિ રત્તિયં ગૂથં ખાદન્તો લોકવઞ્ચનત્થં માસોપવાસિકો નામ હુત્વા પુઞ્ઞત્થિકેહિ દિન્નં ભોજનં માસે માસે એકવારં જિવ્હગ્ગે પઠનવસેન ભુઞ્જન્તો અલોચયિન્તિ તાદિસચ્છારિકાપક્ખેપેન સિથિલમૂલં કેસમસ્સું અઙ્ગુલીહિ લુઞ્ચાપેસિં.

એકપાદેન અટ્ઠાસિં, આસનં પરિવજ્જયિન્તિ સબ્બેન સબ્બં આસનં નિસજ્જં પરિવજ્જેસિં, તિટ્ઠન્તો ચ ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા એકેનેવ પાદેન અટ્ઠાસિં. ઉદ્દેસન્તિ નિમન્તનં. ઉદિસ્સકતન્તિ કેચિ. ન સાદિયિન્તિ ન સમ્પટિચ્છિં પટિક્ખિપિન્તિ અત્થો.

એતાદિસં કરિત્વાન, બહું દુગ્ગતિગામિનન્તિ એતાદિસં એવરૂપં વિપાકનિબ્બત્તનકં દુગ્ગતિગામિનં બહું પાપકમ્મં પુરિમજાતીસુ ઇધ ચ કત્વા ઉપ્પાદેત્વા. વુય્હમાનો મહોઘેનાતિ કામોઘાદિના મહતા ઓઘેન વિસેસતો દિટ્ઠોઘેન અપાયસમુદ્દં પતિઆકડ્ઢિયમાનો, બુદ્ધં સરણમાગમન્તિ તાદિસેન પુઞ્ઞકમ્મચ્છિદ્દેન કિચ્છેન મનુસ્સત્તભાવં લભિત્વા ઇદાનિ પુઞ્ઞબલેન બુદ્ધં ‘‘સરણ’’ન્તિ આગમાસિં, ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિ અવેચ્ચપસાદેન સત્થરિ પસીદિં. સરણગમનં પસ્સ, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતન્તિ આયતનગતં મમ સરણગમનં પસ્સ, પસ્સ સાસનધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતં યોહં તથામિચ્છાપટિપન્નોપિ એકોવાદેનેવ સત્થારા એદિસં સમ્પત્તિં સમ્પાપિતો. ‘‘તિસ્સો વિજ્જા’’તિઆદિના તં સમ્પત્તિં દસ્સેતિ તેનાહ (અપ. થેર ૨.૪૬.૧૭-૨૧) –

‘‘તિસ્સસ્સાહં ભગવતો, બોધિરુક્ખમવન્દિયં;

પગ્ગય્હ બીજનિં તત્થ, સીહાસનમબીજહં.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, સીહાસનમબીજહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બીજનાય ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

જમ્બુકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.