૪. નન્દકત્થેરગાથાવણ્ણના

ધિરત્થૂતિઆદિકા આયસ્મતો નન્દકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાવિભવો સેટ્ઠિ હુત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ભિક્ખુનોવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકેન વત્થેન ભગવન્તં પૂજેત્વા પણિધાનમકાસિ, સત્થુ બોધિરુક્ખે પદીપપૂજઞ્ચ પવત્તેતિ. સો તતો પટ્ઠાય દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે કરવિકસકુણો હુત્વા મધુરકૂજિતં કૂજન્તો સત્થારં પદક્ખિણં અકાસિ. અપરભાગે મયૂરો હુત્વા અઞ્ઞતરસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ વસનગુહાય દ્વારે પસન્નમાનસો દિવસે દિવસે તિક્ખત્તું મધુરવસ્સિતં વસ્સિ, એવં તત્થ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા નન્દકોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૨૨-૨૬) –

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ બોધિયા પાદપુત્તમે;

પસન્નચિત્તો સુમનો, તયો ઉક્કે અધારયિં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, સોહં ઉક્કમધારયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઉક્કદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા વિમુત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો સત્થારા ભિક્ખુનીનં ઓવાદે આણત્તો એકસ્મિં ઉપોસથદિવસે પઞ્ચ ભિક્ખુનિસતાનિ એકોવાદેનેવ અરહત્તં પાપેસિ. તેન નં ભગવા ભિક્ખુનોવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. અથેકદિવસં થેરં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરન્તં અઞ્ઞતરા પુરાણદુતિયિકા ઇત્થી કિલેસવસેન ઓલોકેત્વા હસિ. થેરો તસ્સા તં કિરિયં દિસ્વા સરીરસ્સ પટિક્કૂલવિભાવનમુખેન ધમ્મં કથેન્તો –

૨૭૯. ‘‘ધિરત્થુ પૂરે દુગ્ગન્ધે, મારપક્ખે અવસ્સુતે;

નવસોતાનિ તે કાયે, યાનિ સન્દન્તિ સબ્બદા.

૨૮૦. ‘‘મા પુરાણં અમઞ્ઞિત્થો, માસાદેસિ તથાગતે;

સગ્ગેપિ તે ન રજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન માનુસે.

૨૮૧. ‘‘યે ચ ખો બાલા દુમ્મેધા, દુમ્મન્તી મોહપારુતા;

તાદિસા તત્થ રજ્જન્તિ, મારખિત્તમ્હિ બન્ધને.

૨૮૨. ‘‘યેસં રાગો ચ દોસો ચ, અવિજ્જા ચ વિરાજિતા;

તાદી તત્થ ન રજ્જન્તિ, છિન્નસુત્તા અબન્ધના’’તિ. – ગાથા અભાસિ;

તત્થ ધીતિ જિગુચ્છનત્થે નિપાતો, રત્થૂતિ ર-કારો પદસન્ધિકરો, ધી અત્થુ તં જિગુચ્છામિ તવ ધિક્કારો હોતૂતિ અત્થો. પૂરેતિઆદીનિ તસ્સા ધિક્કાતબ્બભાવદીપનાનિ આમન્તનવચનાનિ. પૂરેતિ અતિવિય જેગુચ્છેહિ નાનાકુણપેહિ નાનાવિધઅસુચીહિ સમ્પુણ્ણે. દુગ્ગન્ધેતિ કુણપપૂરિતત્તા એવ સભાવદુગ્ગન્ધે. મારપક્ખેતિ યસ્મા વિસભાગવત્થુ અન્ધપુથુજ્જનાનં અયોનિસોમનસિકારનિમિત્તતાય કિલેસમારં વડ્ઢેતિ, દેવપુત્તમારસ્સ ચ ઓતારં પવિટ્ઠં દેતિ. તસ્મા મારસ્સ પક્ખો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘મારપક્ખે’’તિ. અવસ્સુતેતિ સબ્બકાલં કિલેસાવસ્સવનેન તહિં તહિં અસુચિનિસ્સન્દનેન ચ અવસ્સુતે. ઇદાનિસ્સા નવસોતાનિ તે કાયે, યાનિ સન્દન્તિ સબ્બદાતિ ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૧૯૯) વુત્તં અસુચિનો અવસ્સવનટ્ઠાનં દસ્સેતિ.

એવં પન નવછિદ્દં ધુવસ્સવં અસુચિભરિતં કાયં યથાભૂતં જાનન્તી મા પુરાણં અમઞ્ઞિત્થોતિ પુરાણં અજાનનકાલે પવત્તં હસિતલપિતં કીળિતં મા મઞ્ઞિ, ‘‘ઇદાનિપિ એવં પટિપજ્જિસ્સતી’’તિ મા ચિન્તેહિ. માસાદેસિ તથાગતેતિ યથા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા પુરિમકા બુદ્ધસાવકા આગતા, યથા વા તે સમ્માપટિપત્તિયા ગતા પટિપન્ના, યથા ચ રૂપારૂપધમ્માનં તથલક્ખણં તથધમ્મે ચ અરિયસચ્ચાનિ આગતા અધિગતા અવબુદ્ધા, તથા ઇમેપીતિ એવં તથા આગમનાદિઅત્થેન તથાગતે અરિયસાવકે પકતિસત્તે વિય અવઞ્ઞાય કિલેસવસેન ચ ઉપસઙ્કમમાના માસાદેસિ. અનાસાદેતબ્બતાય કારણમાહ. સગ્ગેપિ તે ન રજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન માનુસેતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેનાપિ અક્ખાનેન પરિયોસાપેતું અસક્કુણેય્યસુખે સગ્ગેપિ તે સાવકબુદ્ધા ન રજ્જન્તિ, સઙ્ખારેસુ આદીનવસ્સ સુપરિદિટ્ઠત્તા રાગં ન જનેન્તિ, કિમઙ્ગં પન મીળ્હરાસિસદિસે માનુસે કામગુણે, તત્થ ન રજ્જન્તીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

યે ચ ખોતિ યે પન બાલ્યપ્પયોગતો બાલા, ધમ્મોજપઞ્ઞાય અભાવતો દુમ્મેધા, અસુભે સુભાનુપસ્સનેન દુચિન્તિતચિન્તિતાય દુમ્મન્તી, મોહેન અઞ્ઞાણેન સબ્બસો પટિચ્છાદિતચિત્તતાય મોહપારુતા તાદિસા તથારૂપા અન્ધપુથુજ્જના, તત્થ તસ્મિં ઇત્થિસઞ્ઞિતે, મારખિત્તમ્હિ બન્ધને મારેન ઓડ્ડિતે મારપાસે, રજ્જન્તિ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોપન્ના તિટ્ઠન્તિ.

વિરાજિતાતિ યેસં પન ખીણાસવાનં તેલઞ્જનરાગો વિય દુમ્મોચનીયસભાવો રાગો સપત્તો વિય લદ્ધોકાસો દુસ્સનસભાવો દોસો અઞ્ઞાણસભાવા અવિજ્જા ચ અરિયમગ્ગવિરાગેન સબ્બસો વિરાજિતા પહીના સમુચ્છિન્ના, તાદિસા અગ્ગમગ્ગસત્થેન છિન્નભવનેત્તિસુત્તા તતો એવ કત્થચિપિ બન્ધનાભાવતો અબન્ધના તત્થ તસ્મિં યથાવુત્તે મારપાસે ન રજ્જન્તિ. એવં થેરો તસ્સા ઇત્થિયા ધમ્મં કથેત્વા ગતો.

નન્દકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.