૩. સભિયત્થેરગાથાવણ્ણના

પરે ચાતિઆદિકા આયસ્મતો સભિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો કકુસન્ધસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિવાવિહારાય ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ઉપાહનં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપે ભગવતિ પરિનિબ્બુતે પતિટ્ઠિતે સુવણ્ણચેતિયે છહિ કુલપુત્તેહિ સદ્ધિં અત્તસત્તમો સાસને પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ઇતરે આહ – ‘‘મયં પિણ્ડપાતાય ગચ્છન્તો જીવિતે સાપેક્ખા હોમ, જીવિતે સાપેક્ખેન ચ ન સક્કા લોકુત્તરધમ્મં અધિગન્તું, પુથુજ્જનકાલઙ્કિરિયા ચ દુક્ખા. હન્દ, મયં નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુય્હ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખા સમણધમ્મં કરોમા’’તિ. તે તથા અકંસુ.

અથ નેસં મહાથેરો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા તદહેવ છળભિઞ્ઞો હુત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં ઉપનેસિ. ઇતરે – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, કતકિચ્ચા તુમ્હેહિ સદ્ધિં સલ્લાપમત્તમ્પિ પપઞ્ચો, સમણધમ્મમેવ મયં કરિસ્સામ, તુમ્હે અત્તના દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુઞ્જથા’’તિ વત્વા પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિંસુ. થેરો ને સમ્પટિચ્છાપેતું અસક્કોન્તો અગમાસિ.

તતો નેસં એકો દ્વીહતીહચ્ચયેન અભિઞ્ઞાપરિવારં અનાગામિફલં સચ્છિકત્વા તથેવ વત્વા તેહિ પટિક્ખિત્તો અગમાસિ. તેસુ ખીણાસવત્થેરો પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જિ. ઇતરે પુથુજ્જનકાલઙ્કિરિયમેવ કત્વા છસુ કામસગ્ગેસુ અનુલોમપટિલોમતો દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે દેવલોકા ચવિત્વા એકો મલ્લરાજકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, એકો ગન્ધારરાજકુલે, એકો બાહિરરટ્ઠે, એકો રાજગહે એકિસ્સા કુલદારિકાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. ઇતરો અઞ્ઞતરિસ્સા પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સા કિર અઞ્ઞતરસ્સ ખત્તિયસ્સ ધીતા, નં માતાપિતરો – ‘‘અમ્હાકં ધીતા સમયન્તરં જાનાતૂ’’તિ એકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નિય્યાદયિંસુ. અથેકો પરિબ્બાજકો તાય સદ્ધિં વિપ્પટિપજ્જિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. તં ગબ્ભિનિં દિસ્વા પરિબ્બાજકા નિક્કડ્ઢિંસુ. સા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે સભાયં વિજાયિ. તેનસ્સ સભિયોત્વેવ નામં અકાસિ. સો વડ્ઢિત્વા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા નાનાસત્થાનિ ઉગ્ગહેત્વા મહાવાદી હુત્વા વાદપ્પસુતો વિચરન્તો અત્તના સદિસં અદિસ્વા નગરદ્વારે અસ્સમં કારેત્વા ખત્તિયકુમારાદયો સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો વિહરન્તો અત્તનો માતુયા ઇત્થિભાવં જિગુચ્છિત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નાય અભિસઙ્ખરિત્વા દિન્ને વીસતિપઞ્હે ગહેત્વા તે તે સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છિ. તે ચસ્સ તેસં પઞ્હાનં અત્થં બ્યાકાતું નાસક્ખિંસુ. સભિયસુત્તવણ્ણનાયં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨. સભિયસુત્તવણ્ણના) પન ‘‘સુદ્ધાવાસબ્રહ્મા તે પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અદાસી’’તિ આગતં.

યદા પન ભગવા પવત્તવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં આગન્ત્વા વેળુવને વિહાસિ, તદા સભિયો તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તે પઞ્હે પુચ્છિ. સત્થા તસ્સ તે પઞ્હે બ્યાકાસીતિ સબ્બં સભિયસુત્તે (સુ. નિ. સભિયસુત્તં) આગતનયેન વેદિતબ્બં. સભિયો પન ભગવતા તેસુ પઞ્હેસુ બ્યાકતેસુ પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૨૭-૩૧) –

‘‘કકુસન્ધસ્સ મુનિનો, બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતો;

દિવાવિહારં વજતો, અક્કમનમદાસહં.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પમ્હિ, યં દાનમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, અક્કમનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહા પન હુત્વા દેવદત્તે સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તે દેવદત્તપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં ઓવાદં દેન્તો –

૨૭૫. ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

૨૭૬. ‘‘યદા ચ અવિજાનન્તા, ઇરિયન્ત્યમરા વિય;

વિજાનન્તિ ચ યે ધમ્મં, આતુરેસુ અનાતુરા.

૨૭૭. ‘‘યં કિઞ્ચિ સિથિલં કમ્મં, સંકિલિટ્ઠઞ્ચ યં વતં;

સઙ્કસ્સરં બ્રહ્મચરિયં, ન તં હોતિ મહપ્ફલં.

૨૭૮. ‘‘યસ્સ સબ્રહ્મચારીસુ, ગારવો નૂપલબ્ભતિ;

આરકા હોતિ સદ્ધમ્મા, નભં પુથવિયા યથા’’તિ. –

ચતૂહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તત્થ પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે – ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિ ‘‘ધમ્મં અધમ્મો’’તિઆદિભેદકરવત્થુદીપનવસેન વિવાદપ્પસુતા પરે નામ. તે તત્થ વિવાદં કરોન્તા ‘‘મયં યમામસે ઉપરમામ નસ્સામ સતતં સમિતં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે તત્થ પણ્ડિતા – ‘‘મયં મચ્ચુસમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ. અથ નેસં તાય પટિપત્તિયા તે મેધગા સમ્મન્તિ. અથ વા પરે ચાતિ યે સત્થુ ઓવાદાનુસાસનિયા અગ્ગહણેન સાસનતો બાહિરતાય પરે, તે યાવ ‘‘મયં મિચ્છાગાહં ગહેત્વા એત્થ ઇધ લોકે સાસનસ્સ પટિનિગ્ગાહેન યમામસે વાયમામા’’તિ ન વિજાનન્તિ, તાવ વિવાદા ન વૂપસમ્મન્તિ, યદા પન તસ્સ ગાહસ્સ વિસ્સજ્જનવસેન યે ચ તત્થ તેસુ વિવાદપ્પસુતેસુ અધમ્મધમ્માદિકે અધમ્મધમ્માદિતો યથાભૂતં વિજાનન્તિ, તતો તેસં સન્તિકા તે પણ્ડિતપુરિસે નિસ્સાય વિવાદસઙ્ખાતા મેધગા સમ્મન્તીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

યદાતિ યસ્મિં કાલે. અવિજાનન્તાતિ વિવાદસ્સ વૂપસમૂપાયં, ધમ્માધમ્મે વા યાથાવતો અજાનન્તા. ઇરિયન્ત્યમરા વિયાતિ અમરા વિય જરામરણં અતિક્કન્તા વિય ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિપ્પકિણ્ણવાચા હુત્વા વત્તન્તિ ચરન્તિ વિચરન્તિ તદા વિવાદો ન વૂપસમ્મતેવ. વિજાનન્તિ ચ યે ધમ્મં, આતુરેસુ અનાતુરાતિ યે પન સત્થુ સાસનધમ્મં યથાભૂતં જાનન્તિ, તે કિલેસરોગેન આતુરેસુ સત્તેસુ અનાતુરા નિક્કિલેસા અનીઘા વિહરન્તિ, તેસં વસેન વિવાદો અચ્ચન્તમેવ વૂપસમ્મતીતિ અધિપ્પાયો.

યં કિઞ્ચિ સિથિલં કમ્મન્તિ ઓલિયિત્વા કરણેન સિથિલગાહં કત્વા સાથલિભાવેન કતં યં કિઞ્ચિ કુસલકમ્મં. સંકિલિટ્ઠન્તિ વેસીઆદિકે અગોચરે ચરણેન, કુહનાદિમિચ્છાજીવેન વા સંકિલિટ્ઠં વતસમાદાનં. સઙ્કસ્સરન્તિ સઙ્કાહિ સરિતબ્બં, વિહારે કિઞ્ચિ અસારુપ્પં સુત્વા – ‘‘નૂન અસુકેન કત’’ન્તિ પરેહિ અસઙ્કિતબ્બં, ઉપોસથકિચ્ચાદીસુ અઞ્ઞતરકિચ્ચવસેન સન્નિપતિતમ્પિ સઙ્ઘં દિસ્વા, ‘‘અદ્ધા ઇમે મમ ચરિયં ઞત્વા મં ઉક્ખિપિતુકામા સન્નિપતિતા’’તિ એવં અત્તનો વા આસઙ્કાહિ સરિતં ઉસઙ્કિતં પરિસઙ્કિતં. ન તં હોતીતિ તં એવરૂપં બ્રહ્મચરિયં સમણધમ્મકરણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મહપ્ફલં ન હોતિ. તસ્સ અમહપ્ફલભાવેનેવ પચ્ચયદાયકાનમ્પિસ્સ ન મહપ્ફલં હોતિ. તસ્મા સલ્લેખવુત્તિના ભવિતબ્બં. સલ્લેખવુત્તિનો ચ વિવાદસ્સ અવસરો એવ નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

ગારવો નૂપલબ્ભતીતિ અનુસાસનિયા અપદક્ખિણગ્ગાહિભાવેન ગરુકાતબ્બેસુ સબ્રહ્મચારીસુ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ગારવો ગરુકરણં ન વિજ્જતિ. આરકા હોતિ સદ્ધમ્માતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો પટિપત્તિસદ્ધમ્મતોપિ પટિવેધસદ્ધમ્મતોપિ દૂરે હોતિ, ન હિ તં ગરૂ સિક્ખાપેન્તિ, અસિક્ખિયમાનો અનાદિયન્તો ન પટિપજ્જતિ, અપ્પટિપજ્જન્તો કુતો સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિસ્સતીતિ. તેનાહ – ‘‘આરકા હોતિ સદ્ધમ્મા’’તિ. યથા કિં? ‘‘નભં પુથવિયા યથા’’તિ યથા નભં આકાસં પુથવિયા પથવીધાતુયા સભાવતો દૂરે. ન કદાચિ સમ્મિસ્સભાવો. તેનેવાહ –

‘‘નભઞ્ચ દૂરે પથવી ચ દૂરે, પારં સમુદ્દસ્સ તદાહુ દૂરે;

તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ, સતઞ્ચ ધમ્મો અસતઞ્ચ રાજા’’તિ.(જા. ૨.૨૧.૪૧૪);

સભિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.