૧૦. ધમ્મિકત્થેરગાથાવણ્ણના

ધમ્મો હવેતિઆદિકા આયસ્મતો ધમ્મિકત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે મિગલુદ્દકો હુત્વા એકદિવસં અરઞ્ઞાયતને દેવપરિસાય સત્થુ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ ‘‘ધમ્મો એસો વુચ્ચતી’’તિ દેસનાય નિમિત્તં ગણ્હિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ધમ્મિકોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો જેતવનપટિગ્ગહણે લદ્ધપ્પસાદો પબ્બજિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકાવાસે આવાસિકો હુત્વા વિહરન્તો આગન્તુકાનં ભિક્ખૂનં વત્તાવત્તેસુ ઉજ્ઝાનબહુલો અક્ખમો અહોસિ. તેન ભિક્ખૂ તં વિહારં છડ્ડેત્વા પક્કમિંસુ. સો એકકોવ અહોસિ. વિહારસામિકો ઉપાસકો તં કારણં સુત્વા ભગવતો તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા તં ભિક્ખું પક્કોસેત્વા તમત્થં પુચ્છિત્વા તેન ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ વુત્તે – ‘‘નાયં ઇદાનેવ અક્ખમો, પુબ્બેપિ અક્ખમો અહોસી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો રુક્ખધમ્મં (જા. ૧.૧.૭૪) કથેત્વા ઉપરિ તસ્સ ઓવાદં દેન્તો –

૩૦૩. ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં, ધમ્મો સુચિણ્ણો સુખમાવહાતિ;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી.

૩૦૪. ‘‘ન હિ ધમ્મો અધમ્મો ચ, ઉભો સમવિપાકિનો;

અધમ્મો નિરયં નેતિ, ધમ્મો પાપેતિ સુગ્ગતિં.

૩૦૫. ‘‘તસ્મા હિ ધમ્મેસુ કરેય્ય છન્દં, ઇતિ મોદમાનો સુગતેન તાદિના;

ધમ્મે ઠિતા સુગતવરસ્સ સાવકા, નીયન્તિ ધીરા સરણવરગ્ગગામિનો.

૩૦૬. ‘‘વિપ્ફોટિતો ગણ્ડમૂલો, તણ્હાજાલો સમૂહતો;

સો ખીણસંસારો ન ચત્થિ કિઞ્ચનં,

ચન્દો યથા દોસિના પુણ્ણમાસિય’’ન્તિ. – ચતસ્સો ગાથા અભાસિ;

તત્થ ધમ્મોતિ લોકિયલોકુત્તરો સુચરિતધમ્મો. રક્ખતીતિ અપાયદુક્ખતો રક્ખતિ, સંસારદુક્ખતો ચ વિવટ્ટૂપનિસ્સયભૂતો રક્ખતિયેવ. ધમ્મચારિન્તિ તં ધમ્મં ચરન્તં પટિપજ્જન્તં. સુચિણ્ણોતિ સુટ્ઠુ ચિણ્ણો કમ્મફલાનિ સદ્દહિત્વા સક્કચ્ચં ચિત્તીકત્વા ઉપચિતો. સુખન્તિ લોકિયલોકુત્તરસુખં. તત્થ લોકિયં તાવ કામાવચરાદિભેદો ધમ્મો યથાસકં સુખં દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જે વા અપરે વા પરિયાયે આવહતિ નિપ્ફાદેતિ, ઇતરં પન વિવટ્ટૂપનિસ્સયે ઠત્વા ચિણ્ણો પરમ્પરાય આવહતીતિ વત્તું વટ્ટતિ અનુપનિસ્સયસ્સ તદભાવતો. એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારીતિ ધમ્મચારી પુગ્ગલો ધમ્મે સુચિણ્ણે તંનિમિત્તં દુગ્ગતિં ન ગચ્છતીતિ એસો ધમ્મે સુચિણ્ણે આનિસંસો ઉદ્રયોતિ અત્થો.

યસ્મા ધમ્મેનેવ સુગતિગમનં, અધમ્મેનેવ ચ દુગ્ગતિગમનં, તસ્મા ‘‘ધમ્મો અધમ્મો’’તિ ઇમે અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણફલાતિ દસ્સેતું ‘‘ન હિ ધમ્મો’’તિઆદિના દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ અધમ્મોતિ ધમ્મપટિપક્ખો દુચ્ચરિતં. સમવિપાકિનોતિ સદિસવિપાકા સમાનફલા.

તસ્માતિ યસ્મા ધમ્માધમ્માનં અયં યથાવુત્તો વિપાકભેદો, તસ્મા. છન્દન્તિ કત્તુકમ્યતાછન્દં. ઇતિ મોદમાનો સુગતેન તાદિનાતિ ઇતિ એવં વુત્તપ્પકારેન ઓવાદદાનેન સુગતેન સમ્મગ્ગતેન સમ્માપટિપન્નેન ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિયા તાદિનામવતા હેતુભૂતેન મોદમાનો તુટ્ઠિં આપજ્જમાનો ધમ્મેસુ છન્દં કરેય્યાતિ યોજના. એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મે ઠિતા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યસ્મા સુગતસ્સ વરસ્સ સુગતેસુ ચ વરસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાવકા તસ્સ ધમ્મે ઠિતા ધીરા અતિવિય અગ્ગભૂતસરણગામિનો તેનેવ સરણગમનસઙ્ખાતે ધમ્મે ઠિતભાવેન સકલવટ્ટદુક્ખતોપિ નીયન્તિ નિસ્સરન્તિ, તસ્મા હિ ધમ્મેસુ કરેય્ય છન્દન્તિ.

એવં સત્થારા તીહિ ગાથાહિ ધમ્મે દેસિતે દેસનાનુસારેન યથાનિસિન્નોવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૨.૪૪-૫૦) –

‘‘મિગલુદ્દો પુરે આસિં, અરઞ્ઞે વિપિને અહં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, દેવસઙ્ઘપુરક્ખતં.

‘‘ચતુસચ્ચં પકાસેન્તં, દેસેન્તં અમતં પદં;

અસ્સોસિં મધુરં ધમ્મં, સિખિનો લોકબન્ધુનો.

‘‘ઘોસે ચિત્તં પસાદેસિં, અસમપ્પટિપુગ્ગલે;

તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, ઉત્તરિં દુત્તરં ભવં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઘોસસઞ્ઞાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

તથા અરહત્તે પતિટ્ઠિતો. અરહત્તં પન પત્વા અત્તના અધિગતં વિસેસં સત્થુ નિવેદેન્તો ચરિમગાથાય અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

તત્થ વિપ્ફોટિતોતિ વિધુતો, મગ્ગઞાણેન પટિનિસ્સટ્ઠોતિ અત્થો. ગણ્ડમૂલોતિ અવિજ્જા. સા હિ ગણ્ડતિ સવતિ. ‘‘ગણ્ડોતિ ખો, ભિક્ખુ, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૦૩; અ. નિ. ૬.૨૩; ૮.૫૬; ૯.૧૫; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૩૭) એવં સત્થારા વુત્તસ્સ દુક્ખમૂલયોગતો, કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો, ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતપક્કપભિજ્જનતો ચ, ગણ્ડાભિધાનસ્સ ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકસ્સ મૂલં કારણં તણ્હાજાલો સમૂહતોતિ તણ્હાસઙ્ખાતો જાલો મગ્ગેન સમુગ્ઘાટિતો. સો ખીણસંસારો ન ચત્થિ કિઞ્ચનન્તિ સો અહં એવં પહીનતણ્હાવિજ્જતાય પરિક્ખીણસંસારો પહીનભવમૂલત્તા એવ ન ચત્થિ, ન ચ ઉપલબ્ભતિ રાગાદિકિઞ્ચનં. ચન્દો યથા દોસિના પુણ્ણમાસિયન્તિ યથા નામ ચન્દો અબ્ભમહિકાદિદોસરહિતો પુણ્ણમાસિયં પરિપુણ્ણકાલે એવં અહમ્પિ અરહત્તાધિગમેન અપેતરાગાદિકિઞ્ચનો પરિપુણ્ણધમ્મકોટ્ઠાસો અહોસિન્તિ.

ધમ્મિકત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.