૧. નાગસમાલત્થેરગાથાવણ્ણના

અલઙ્કતાતિઆદિકા આયસ્મતો નાગસમાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ગિમ્હસમયે સૂરિયાતપસન્તત્તાય ભૂમિયા ગચ્છન્તં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો છત્તં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા નાગસમાલોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો ઞાતિસમાગમે પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કિઞ્ચિ કાલં ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. સો એકદિવસં નગરં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો અલઙ્કતપટિયત્તં અઞ્ઞતરં નચ્ચકિં મહાપથે તૂરિયેસુ વજ્જન્તેસુ નચ્ચન્તિં દિસ્વા, ‘‘અયં ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન કરજકાયસ્સ તથા તથા પરિવત્તિ, અહો અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૬.૩૭-૪૮) –

‘‘અઙ્ગારજાતા પથવી, કુક્કુળાનુગતા મહી;

પદુમુત્તરો ભગવા, અબ્ભોકાસમ્હિ ચઙ્કમિ.

‘‘પણ્ડરં છત્તમાદાય, અદ્ધાનં પટિપજ્જહં;

તત્થ દિસ્વાન સમ્બુદ્ધં, વિત્તિ મે ઉપપજ્જથ.

‘‘મરીચિયોત્થટા ભૂમિ, અઙ્ગારાવ મહી અયં;

ઉપહન્તિ મહાવાતા, સરીરસ્સાસુખેપના.

‘‘સીતં ઉણ્હં વિહનન્તં, વાતાતપનિવારણં;

પટિગ્ગણ્હ ઇમં છત્તં, ફસ્સયિસ્સામિ નિબ્બુતિં.

‘‘અનુકમ્પકો કારુણિકો, પદુમુત્તરો મહાયસો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, પટિગ્ગણ્હિ તદા જિનો.

‘‘તિંસકપ્પાનિ દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

સતાનં પઞ્ચક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં;

અનુભોમિ સકં કમ્મં, પુબ્બે સુકતમત્તનો.

‘‘અયં મે પચ્છિમા જાતિ, ચરિમો વત્તતે ભવો;

અજ્જાપિ સેતચ્છત્તં મે, સબ્બકાલં ધરીયતિ.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં છત્તમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, છત્તદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા –

૨૬૭. ‘‘અલઙ્કતા સુવસના, માલિની ચન્દનુસ્સદા;

મજ્ઝે મહાપથે નારી, તૂરિયે નચ્ચતિ નટ્ટકી.

૨૬૮. ‘‘પિણ્ડિકાય પવિટ્ઠોહં, ગચ્છન્તો નં ઉદિક્ખિસં;

અલઙ્કતં સુવસનં, મચ્ચુપાસંવ ઓડ્ડિતં.

૨૬૯. ‘‘તતો મે મનસીકારો, યોનિસો ઉદપજ્જથ;

આદીનવો પાતુરહુ, નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથ.

૨૭૦. ‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ચતૂહિ ગાથાહિ અત્તનો પટિપત્તિકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

તત્થ અલઙ્કતાતિ હત્થૂપગાદિઆભરણેહિ અલઙ્કતગત્તા. સુવસનાતિ સુન્દરવસના સોભનવત્થનિવત્થા. માલિનીતિ માલાધારિની પિળન્ધિતપુપ્ફમાલા. ચન્દનુસ્સદાતિ ચન્દનાનુલેપલિત્તસરીરા. મજ્ઝે મહાપથે નારી, તૂરિયે નચ્ચતિ નટ્ટકીતિ યથાવુત્તટ્ઠાને એકા નારી નટ્ટકી નાટકિત્થી નગરવીથિયા મજ્ઝે પઞ્ચઙ્ગિકે તૂરિયે વજ્જન્તે નચ્ચતિ, યથાપટ્ઠપિતં નચ્ચં કરોતિ.

પિણ્ડિકાયાતિ ભિક્ખાય. પવિટ્ઠોહન્તિ નગરં પવિટ્ઠો અહં. ગચ્છન્તો નં ઉદિક્ખિસન્તિ નગરવીથિયં ગચ્છન્તો પરિસ્સયપરિહરણત્થં વીથિં ઓલોકેન્તો તં નટ્ટકિં ઓલોકેસિં. કિં વિય? મચ્ચુપાસંવ ઓડ્ડિતન્તિ યથા મચ્ચુસ્સ મચ્ચુરાજસ્સ પાસભૂતો રૂપાદિકો ઓડ્ડિતો લોકે અનુવિચરિત્વા ઠિતો એકંસેન સત્તાનં અનત્થાવહો, એવં સાપિ અપ્પટિસઙ્ખાને ઠિતાનં અન્ધપુથુજ્જનાનં એકંસતો અનત્થાવહાતિ મચ્ચુપાસસદિસી વુત્તા.

તતોતિ તસ્મા મચ્ચુપાસસદિસત્તા. મેતિ મય્હં. મનસીકારો યોનિસો ઉદપજ્જથાતિ ‘‘અયં અટ્ઠિસઙ્ઘાતો ન્હારુસમ્બન્ધો મંસેન અનુપલિત્તો છવિયા પટિચ્છન્નો અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો ઈદિસે વિકારે દસ્સેતી’’તિ એવં યોનિસો મનસિકારો ઉપ્પજ્જિ. આદીનવો પાતુરહૂતિ એવં કાયસ્સ સભાવૂપધારણમુખેન તસ્સ ચ તંનિસ્સિતાનઞ્ચ ચિત્તચેતસિકાનં ઉદયબ્બયં સરસપભઙ્ગુતઞ્ચ મનસિ કરોતો તેસુ ચ યક્ખરક્ખસાદીસુ વિય ભયતો ઉપટ્ઠહન્તેસુ તત્થ મે અનેકાકારઆદીનવો દોસો પાતુરહોસિ. તપ્પટિપક્ખતો ચ નિબ્બાને આનિસંસો. નિબ્બિદા સમતિટ્ઠથાતિ નિબ્બિન્દનં આદીનવાનુપસ્સનાનુભાવસિદ્ધં નિબ્બિદાઞાણં મમ હદયે સણ્ઠાસિ, મુહુત્તમ્પિ તેસં રૂપારૂપધમ્માનં ગહણે ચિત્તં નાહોસિ, અઞ્ઞદત્થુ મુઞ્ચિતુકામતાદિવસેન તત્થ ઉદાસીનમેવ જાતન્તિ અત્થો.

તતોતિ વિપસ્સનાઞાણતો પરં. ચિત્તં વિમુચ્ચિ મેતિ લોકુત્તરભાવનાય વત્તમાનાય મગ્ગપટિપાટિયા સબ્બકિલેસેહિ મમ ચિત્તં વિમુત્તં અહોસિ. એતેન ફલુપ્પત્તિં દસ્સેતિ. મગ્ગક્ખણે હિ કિલેસા વિમુચ્ચન્તિ નામ, ફલક્ખણે વિમુત્તાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

નાગસમાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.