૭. વારણત્થેરગાથાવણ્ણના

યોધ કોચિ મનુસ્સેસૂતિ આયસ્મતો વારણત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો ઇતો દ્વાનવુતે કપ્પે તિસ્સસ્સ ભગવતો ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ પારગૂ હુત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચતુપણ્ણાસસહસ્સાનં અન્તેવાસિકાનં મન્તે વાચેન્તો વસતિ. તેન ચ સમયેન તિસ્સસ્સ ભગવતો બોધિસત્તભૂતસ્સ તુસિતા કાયા ચવિત્વા ચરિમભવે માતુકુચ્છિં ઓક્કમનેન મહાપથવિકમ્પો અહોસિ. તં દિસ્વા મહાજનો ભીતો સંવિગ્ગો નં ઇસિં ઉપસઙ્કમિત્વા પથવિકમ્પનકારણં પુચ્છિ. સો ‘‘મહાબોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કમિ, તેનાયં પથવિકમ્પો, તસ્મા મા ભાયથા’’તિ બુદ્ધુપ્પાદસ્સ પુબ્બનિમિત્તભાવં કથેત્વા સમસ્સાસેસિ, બુદ્ધારમ્મણઞ્ચ પીતિં પટિવેદેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વારણોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો અઞ્ઞતરસ્સ આરઞ્ઞકસ્સ થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા લદ્ધપ્પસાદો પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરોતિ. સો એકદિવસં બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અહિનકુલે અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કત્વા કાલઙ્કતે દિસ્વા ‘‘ઇમે સત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધેન જીવિતક્ખયં પત્તા’’તિ સંવિગ્ગમાનસો હુત્વા ભગવતો સન્તિકં ગતો, તસ્સ ભગવા ચિત્તાચારં ઞત્વા તદનુરૂપમેવ ઓવાદં દેન્તો –

૨૩૭. ‘‘યોધ કોચિ મનુસ્સેસુ, પરપાણાનિ હિંસતિ;

અસ્મા લોકા પરમ્હા ચ, ઉભયા ધંસતે નરો.

૨૩૮. ‘‘યો ચ મેત્તેન ચિત્તેન, સબ્બપાણાનુકમ્પતિ;

બહુઞ્હિ સો પસવતિ, પુઞ્ઞં તાદિસકો નરો.

૨૩૯. ‘‘સુભાસિતસ્સ સિક્ખેથ, સમણૂપાસનસ્સ ચ;

એકાસનસ્સ ચ રહો, ચિત્તવૂપસમસ્સા ચા’’તિ. – તિસ્સો ગાથા અભાસિ;

તત્થ યોધ કોચિ મનુસ્સેસૂતિ ઇધ મનુસ્સેસુ યો કોચિ ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા. મનુસ્સગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉક્કટ્ઠસત્તનિદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પરપાણાનિ હિંસતીતિ પરસત્તે મારેતિ વિબાધતિ ચ. અસ્મા લોકાતિ ઇધ લોકતો. પરમ્હાતિ પરલોકતો. ઉભયા ધંસતેતિ ઉભયતો ધંસતિ, ઉભયલોકપરિયાપન્નહિતસુખતો પરિહાયતીતિ અત્થો. નરોતિ સત્તો.

એવં પરપીળાલક્ખણં પાપધમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરપીળાનિવત્તિલક્ખણં કુસલં ધમ્મં દસ્સેન્તો ‘‘યો ચ મેત્તેના’’તિઆદિના દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ મેત્તેન ચિત્તેનાતિ મેત્તાસમ્પયુત્તેન ચિત્તેન અપ્પનાપત્તેન ઇતરીતરેન વા. સબ્બપાણાનુકમ્પતીતિ સબ્બે પાણે અત્તનો ઓરસપુત્તે વિય મેત્તાયતિ. બહુઞ્હિ સો પસવતિ, પુઞ્ઞં તાદિસકો નરોતિ સો તથારૂપો મેત્તાવિહારી પુગ્ગલો બહું મહન્તં અનપ્પકં કુસલં પસવતિ પટિલભતિ અધિગચ્છતિ.

ઇદાનિ તં સસમ્ભારે સમથવિપસ્સનાધમ્મે નિયોજેન્તો ‘‘સુભાસિતસ્સા’’તિઆદિના તતિયં ગાથમાહ. તત્થ સુભાસિતસ્સ સિક્ખેથાતિ અપ્પિચ્છકથાદિભેદં સુભાસિતં પરિયત્તિધમ્મં સવનધારણપરિપુચ્છાદિવસેન સિક્ખેય્ય. સમણૂપાસનસ્સ ચાતિ સમિતપાપાનં સમણાનં કલ્યાણમિત્તાનં ઉપાસકાનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસનઞ્ચેવ પટિપત્તિયા તેસં સમીપચરિયઞ્ચ સિક્ખેય્ય. એકાસનસ્સ ચ રહો ચિત્તવૂપસમસ્સ ચાતિ એકસ્સ અસહાયસ્સ કાયવિવેકં અનુબ્રૂહન્તસ્સ રહો કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન આસનં નિસજ્જં સિક્ખેય્ય. એવં કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો ભાવનઞ્ચ મત્થકં પાપેન્તો સમુચ્છેદવસેન કિલેસાનં ચિત્તસ્સ વૂપસમઞ્ચ સિક્ખેય્ય. યાહિ અધિસીલસિક્ખાદીહિ કિલેસા અચ્ચન્તમેવ વૂપસન્તા પહીના હોન્તિ, તા મગ્ગફલસિક્ખા સિક્ખન્તસ્સ અચ્ચન્તમેવ ચિત્તં વૂપસન્તં નામ હોતીતિ. ગાથાપરિયોસાને વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૭.૫૯-૭૨) –

‘‘અજ્ઝોગાહેત્વા હિમવં, મન્તે વાચેમહં તદા;

ચતુપઞ્ઞાસસહસ્સાનિ, સિસ્સા મય્હં ઉપટ્ઠહું.

‘‘અધિતા વેદગૂ સબ્બે, છળઙ્ગે પારમિં ગતા;

સકવિજ્જાહુપત્થદ્ધા, હિમવન્તે વસન્તિ તે.

‘‘ચવિત્વા તુસિતા કાયા, દેવપુત્તો મહાયસો;

ઉપ્પજ્જિ માતુકુચ્છિસ્મિં, સમ્પજાનો પતિસ્સતો.

‘‘સમ્બુદ્ધે ઉપપજ્જન્તે, દસસહસ્સિ કમ્પથ;

અન્ધા ચક્ખું અલભિંસુ, ઉપ્પજ્જન્તમ્હિ નાયકે.

‘‘સબ્બાકારં પકમ્પિત્થ, કેવલા વસુધા અયં;

નિગ્ઘોસસદ્દં સુત્વાન, ઉબ્બિજ્જિંસુ મહાજના.

‘‘સબ્બે જના સમાગમ્મ, આગચ્છું મમ સન્તિકં;

વસુધાયં પકમ્પિત્થ, કિં વિપાકો ભવિસ્સતિ.

‘‘અવચાસિં તદા તેસં, મા ભેથ નત્થિ વો ભયં;

વિસટ્ઠા હોથ સબ્બેપિ, ઉપ્પાદોયં સુવત્થિકો.

‘‘અટ્ઠહેતૂહિ સમ્ફુસ્સ, વસુધાયં પકમ્પતિ;

તથા નિમિત્તા દિસ્સન્તિ, ઓભાસો વિપુલો મહા.

‘‘અસંસયં બુદ્ધસેટ્ઠો, ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ચક્ખુમા;

સઞ્ઞાપેત્વાન જનતં, પઞ્ચસીલે કથેસહં.

‘‘સુત્વાન પઞ્ચસીલાનિ, બુદ્ધુપ્પાદઞ્ચ દુલ્લભં;

ઉબ્બેગજાતા સુમના, તુટ્ઠહટ્ઠા અહંસુ તે.

‘‘દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, યં નિમિત્તં વિયાકરિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બ્યાકરણસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

વારણત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.