૩. તિકનિપાતો

૧. અઙ્ગણિકભારદ્વાજત્થેરગાથાવણ્ણના

તિકનિપાતે અયોનિ સુદ્ધિમન્વેસન્તિ આયસ્મતો અઙ્ગણિકભારદ્વાજત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો એકતિંસે કપ્પે સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે હિમવન્તસમીપે ઉક્કટ્ઠે નામ નગરે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા અઙ્ગણિકભારદ્વાજોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો નેક્ખમ્મજ્ઝાસયતાય પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અમરં તપં ચરન્તો તત્થ તત્થ વિચરન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધં જનપદચારિકં ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા તં મિચ્છાતપં પહાય સાસને પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૩.૪૮-૫૧) –

‘‘ઉસભં પવરં વીરં, વેસ્સભું વિજિતાવિનં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, બુદ્ધસેટ્ઠમવન્દહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, વન્દનાય ઇદં ફલં.

‘‘ચતુવીસતિકપ્પમ્હિ, વિકતાનન્દનામકો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા વિમુત્તિસુખેન વિહરન્તો ઞાતીનં અનુકમ્પાય અત્તનો જાતિભૂમિં ગન્ત્વા બહૂ ઞાતકે સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો નિવત્તિત્વા કુરુરટ્ઠે કુણ્ડિયસ્સ નામ નિગમસ્સ અવિદૂરે અરઞ્ઞે વસન્તો કેનચિદેવ કરણીયેન ઉગ્ગારામં ગતો ઉત્તરાપથતો આગતેહિ સન્દિટ્ઠેહિ બ્રાહ્મણેહિ સમાગતો તેહિ, ‘‘ભો ભારદ્વાજ, કિં દિસ્વા બ્રાહ્મણાનં સમયં પહાય ઇમં સમયં ગણ્હી’’તિ પુચ્છિતો તેસં ઇતો બુદ્ધસાસનતો બહિદ્ધા સુદ્ધિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો –

૨૧૯. ‘‘અયોનિ સુદ્ધિમન્વેસં, અગ્ગિં પરિચરિં વને;

સુદ્ધિમગ્ગં અજાનન્તો, અકાસિં અમરં તપ’’ન્તિ. – પઠમં ગાથમાહ;

તત્થ અયોનીતિ અયોનિસો અનુપાયેન. સુદ્ધિન્તિ સંસારસુદ્ધિં ભવનિસ્સરણં. અન્વેસન્તિ ગવેસન્તો. અગ્ગિં પરિચરિં વનેતિ ‘‘અયં સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ અધિપ્પાયેન અરઞ્ઞાયતને અગ્ગિહુતસાલાયં અગ્યાગારં કત્વા આહુતિં પગ્ગણ્હન્તો અગ્ગિદેવં પરિચરિં વેદે વુત્તવિધિના પૂજેસિં. સુદ્ધિમગ્ગં અજાનન્તો, અકાસિં અમરં તપન્તિ સુદ્ધિયા નિબ્બાનસ્સ મગ્ગં અજાનન્તો અગ્ગિપરિચરણં વિય પઞ્ચતપતપ્પનાદિઅત્તકિલમથાનુયોગં ‘‘સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ મઞ્ઞાય અકાસિં અચરિં પટિપજ્જિં.

એવં થેરો અસ્સમતો અસ્સમં ગચ્છન્તો વિય વેદે વુત્તવિધિના અગ્ગિપરિચરણાદિના અનુટ્ઠાય સુદ્ધિયા અપ્પત્તભાવેન બહિદ્ધા સુદ્ધિયા અભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને સુદ્ધિ ચ મયા અધિગતાતિ દસ્સેન્તો –

૨૨૦. ‘‘તં સુખેન સુખં લદ્ધં, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – દુતિયગાથમાહ;

તત્થ તન્તિ યસ્સત્થાય સુદ્ધિં અન્વેસન્તો તસ્સ મગ્ગં અજાનન્તો અગ્ગિં પરિચરિં અમરં તપં અચરિં, તં નિબ્બાનસુખં સુખેન સમથવિપસ્સનાય સુખાય પટિપદાય અત્તકિલમથાનુયોગં અનુપગમ્મ મયા લદ્ધં પત્તં અધિગતં. પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતન્તિ સત્થુ સાસનધમ્મસ્સ સુધમ્મતં અવિપરીતનિય્યાનિકધમ્મસભાવં પસ્સ જાનાહીતિ ધમ્માલપનવસેન વદતિ, અત્તાનં વા આલપતિ. તસ્સ લદ્ધભાવં પન દસ્સેન્તો –

‘‘તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

આહ, તં વુત્તત્થમેવ. એવં સુદ્ધિયા અધિગતત્તા ‘‘ઇતો પટ્ઠાયાહં પરમત્થતો બ્રાહ્મણો’’તિ દસ્સેન્તો –

૨૨૧. ‘‘બ્રહ્મબન્ધુ પુરે આસિં, ઇદાનિ ખોમ્હિ બ્રાહ્મણો;

તેવિજ્જો ન્હાતકોચમ્હિ, સોત્તિયો ચમ્હિ વેદગૂ’’તિ. – તતિયં ગાથમાહ;

તસ્સત્થો – ઇતો પુબ્બે જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણભાવતો બ્રાહ્મણાનં સમઞ્ઞાય બ્રહ્મબન્ધુ નામ આસિં. બાહિતપાપત્તા પન ઇદાનિ ખો અરહત્તાધિગમેન પરમત્થતો બ્રાહ્મણો ચ અમ્હિ. ઇતો પુબ્બે ભવસઞ્ચયકરાનં તિસ્સન્નં વેદસઙ્ખાતાનં વિજ્જાનં અજ્ઝયનેન સમઞ્ઞામત્તેન તેવિજ્જો નામ હુત્વા ઇદાનિ ભવક્ખયકરાય વિજ્જાય વસેન તિસ્સન્નં વિજ્જાનં અધિગતત્તા પરમત્થતો તેવિજ્જો ચ અમ્હિ. તથા ઇતો પુબ્બે ભવસ્સાદગધિતાય ન્હાતકવતનિપ્ફત્તિયા સમઞ્ઞામત્તેન ન્હાતકો નામ હુત્વા ઇદાનિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગજલેન સુવિક્ખાલિતકિલેસમલતાય પરમત્થતો ન્હાતકો ચમ્હિ. ઇતો પુબ્બે અવિમુત્તભવસ્સાદમન્તજ્ઝાનેન વોહારમત્તતો સોત્તિયો નામ હુત્વા ઇદાનિ સુવિમુત્તભવસ્સાદધમ્મજ્ઝાનેન પરમત્થતો સોત્તિયો ચમ્હિ. ઇતો પુબ્બે અપ્પટિનિસ્સટ્ઠપાપધમ્માનં વેદાનં ગતમત્તેન વેદગૂ નામ હુત્વા ઇદાનિ વેદસઙ્ખાતેન મગ્ગઞાણેન સંસારમહોઘસ્સ વેદસ્સ ચતુસચ્ચસ્સ ચ પારં ગતત્તા અધિગતત્તા ઞાતત્તા પરમત્થતો વેદગૂ જાતોતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણા સાસને ઉળારં પસાદં પવેદેસું.

અઙ્ગણિકભારદ્વાજત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પચ્ચયત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચાહાહં પબ્બજિતોતિ આયસ્મતો પચ્ચયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં વિનતાય નામ નદિયા તીરે ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો મનુઞ્ઞદસ્સનાનિ મહન્તાનિ ઉદુમ્બરફલાનિ ઓચિનિત્વા ઉપનામેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે કસ્સપે ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કે વેનેય્યજનાનુગ્ગહં કરોન્તે તસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ભાવનમનુયુઞ્જન્તો એકદિવસં સંસારદુક્ખં ચિન્તેત્વા

અતિવિય સઞ્જાતસંવેગો વિહારે નિસિન્નો ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા ઇતો ન નિક્ખમિસ્સામી’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય વાયમન્તો ઞાણસ્સ અપરિપક્કત્તા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતું નાસક્ખિ. સો કાલઙ્કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રોહિતનગરે ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિત્વા પચ્ચયોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠિતો એકદિવસં મહારાજબલિં કાતું આરભિ. તત્થ મહાજનો સન્નિપતિ. તસ્મિં સમાગમે તસ્સ પસાદઞ્જનનત્થં સત્થા મહાજનસ્સ પેક્ખન્તસ્સેવ આકાસે વેસ્સવણેન નિમ્મિતે રતનમયકૂટાગારે રતનમયસીહાસને નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેસિ. મહતો જનકાયસ્સ ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તં ધમ્મં સુત્વા પચ્ચયરાજાપિ રજ્જં પહાય પુરિમહેતુસઞ્ચોદિતો પબ્બજિ. સો યથા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે પટિઞ્ઞં અકાસિ, એવં પટિઞ્ઞં કત્વા વિહારં પવિસિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા તાવદેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૧૫-૨૦) –

‘‘વિનતાનદિયા તીરે, વિહાસિ પુરિસુત્તમો;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

‘‘તસ્મિં પસન્નમાનસો, કિલેસમલધોવને;

ઉદુમ્બરફલં ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ફલમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, સંવિગ્ગમાનમાનસો;

કસ્સપસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિં અહં.

‘‘તથા પબ્બજિતો સન્તો, ભાવનં અનુયુઞ્જિસં;

ન વિહારા નિક્ખમિસ્સં, ઇતિ કત્વાન માનસં.

‘‘ઉત્તમત્થં અસમ્પત્તો, ન ચ પત્તોમ્હિ તાવદે;

ઇદાનિ પન ઞાણસ્સ, પરિપાકેન નિબ્બુતો;

પત્તોમ્હિ અચલં ઠાનં, ફુસિત્વા અચ્ચુતં પદં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૨૨. ‘‘પઞ્ચાહાહં પબ્બજિતો, સેખો અપ્પત્તમાનસો;

વિહારં મે પવિટ્ઠસ્સ, ચેતસો પણિધી અહુ.

૨૨૩. ‘‘નાસિસ્સં ન પિવિસ્સામિ, વિહારતો ન નિક્ખમે;

નપિ પસ્સં નિપાતેસ્સં, તણ્હાસલ્લે અનૂહતે.

૨૨૪. ‘‘તસ્સ મેવં વિહરતો, પસ્સ વીરિયપરક્કમં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ પઞ્ચાહાહં પબ્બજિતોતિ પઞ્ચાહો અહં, પબ્બજિતો હુત્વા પઞ્ચાહો, પબ્બજિતદિવસતો પઞ્ચમો અહો નિટ્ઠિતોતિ અત્થો. સેખો અપ્પત્તમાનસોતિ અધિસીલસિક્ખાદીનં સિક્ખનતો સેખો. અનવસેસતો માનં સિયતિ સમુચ્છિન્દતીતિ માનસો, અગ્ગમગ્ગો, તંનિબ્બત્તિતો માનસતો આગતં માનસં, અરહત્તં, તં, સો વા અપ્પત્તો એતેનાતિ અપ્પત્તમાનસો. વિહારં મે પવિટ્ઠસ્સ, ચેતસો પણિધી અહૂતિ એવં સેખસ્સ મે વસનકવિહારં ઓવરકં પવિટ્ઠસ્સ સતો એવરૂપો ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારો ચેતોપણિધિ અહોસિ, એવં મયા ચિત્તં પણિહિતન્તિ અત્થો.

નાસિસ્સન્તિઆદિના ચિત્તપણિધિં દસ્સેતિ. તત્થ નાસિસ્સન્તિ યંકિઞ્ચિ ભોજનં ન ભુઞ્જિસ્સં ન ભુઞ્જિસ્સામિ તણ્હાસલ્લે મમ હદયગતે અનૂહતે અનુદ્ધતેતિ એવં સબ્બપદેસુ યોજેતબ્બં. ન પિવિસ્સામીતિ યંકિઞ્ચિ પાતબ્બં ન પિવિસ્સામિ. વિહારતો ન નિક્ખમેતિ ઇમસ્મા ઇદાનિ મયા નિસિન્નગબ્ભતો ન નિક્ખમેય્યં. નપિ પસ્સં નિપાતેસ્સન્તિ મમ સરીરસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ એકમ્પિ પસ્સં કાયકિલમથવિનોદનત્થં ન નિપાતેસ્સં, એકપસ્સેનપિ ન નિપજ્જિસ્સામીતિ અત્થો.

તસ્સ મેવં વિહરતોતિ તસ્સ મે એવં ચિત્તં પણિધાય દળ્હવીરિયાધિટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનાનુયોગવસેન વિહરતો. પસ્સ વીરિયપરક્કમન્તિ વિધિના ઈરયિતબ્બતો ‘‘વીરિયં’’ પરં ઠાનં અક્કમનતો ‘‘પરક્કમો’’તિ ચ લદ્ધનામં ઉસ્સોળ્હીભૂતં વાયામં પસ્સ જાનાહિ. યસ્સ પનાનુભાવેન મયા તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનન્તિ વુત્તત્થમેવ.

પચ્ચયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બાકુલત્થેરગાથાવણ્ણના

યો પુબ્બે કરણીયાનીતિ આયસ્મતો બાકુલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ કિર અતીતે ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ મત્થકે અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા તત્થ સારં અપસ્સન્તો ‘‘સમ્પરાયિકત્થં ગવેસિસ્સામી’’તિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પબ્બતપાદે વિહરન્તો પઞ્ચાભિઞ્ઞાઅટ્ઠસમાપત્તિલાભી હુત્વા વિહરન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠિતો સત્થુ ઉદરાબાધે ઉપ્પન્ને અરઞ્ઞતો ભેસજ્જાનિ આહરિત્વા તં વૂપસમેત્વા તત્થ પુઞ્ઞં આરોગ્યત્થાય પરિણામેત્વા તતો ચુતો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં અસઙ્ખ્યેય્યં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું અપ્પાબાધાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયં તં ઠાનન્તરં આકઙ્ખન્તો પણિધાનં કત્વા યાવજીવં કુસલં ઉપચિનિત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો નિબ્બત્તિતો પુરેતરમેવ બન્ધુમતીનગરે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો પુરિમનયેનેવ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાલાભી હુત્વા પબ્બતપાદે વસન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠિતો ભિક્ખૂનં તિણપુપ્ફકરોગે ઉપ્પન્ને તં વૂપસમેત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકનવુતિકપ્પે દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા ઘરાવાસં વસન્તો એકં જિણ્ણં વિનસ્સમાનં મહાવિહારં દિસ્વા તત્થ ઉપોસથાગારાદિકં સબ્બં આવસથં કારેત્વા તત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સબ્બં ભેસજ્જં પટિયાદેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ કોસમ્બિયં સેટ્ઠિગેહે નિબ્બત્તિ. સો અરોગભાવાય મહાયમુનાય ન્હાપિયમાનો ધાતિયા હત્થતો મચ્છેન ગિલિતો મચ્છે કેવટ્ટહત્થગતે બારાણસિસેટ્ઠિભરિયાય વિક્કિણિત્વા ગહિતે ફાલિયમાનેપિ પુઞ્ઞબલેન અરોગોયેવ હુત્વા તાય પુત્તોતિ ગહેત્વા પોસિયમાનો તં પવત્તિં સુત્વા જનકેહિ માતાપિતૂહિ ‘‘અયં અમ્હાકં પુત્તો, દેથ નો પુત્ત’’ન્તિ અનુયોગે કતે રઞ્ઞા ‘‘ઉભયેસમ્પિ સાધારણો હોતૂ’’તિ દ્વિન્નં કુલાનં દાયાદભાવેન વિનિચ્છયં કત્વા ઠપિતત્તા બાકુલોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો હુત્વા મહતિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો આસીતિકો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્તાહમેવ પુથુજ્જનો અહોસિ, અટ્ઠમે અરુણે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪૦.૩૮૬-૪૧૧) –

‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, સોભિતો નામ પબ્બતો;

અસ્સમો સુકતો મય્હં, સકસિસ્સેહિ માપિતો.

‘‘મણ્ડપા ચ બહૂ તત્થ, પુપ્ફિતા સિન્ધુવારકા;

કપિત્થા ચ બહૂ તત્થ, પુપ્ફિતા જીવજીવકા.

‘‘નિગ્ગુણ્ડિયો બહૂ તત્થ, બદરામલકાનિ ચ;

ફારુસકા અલાબૂ ચ, પુણ્ડરીકા ચ પુપ્ફિતા.

‘‘આળકા બેલુવા તત્થ, કદલી માતુલુઙ્ગકા;

મહાનામા બહૂ તત્થ, અજ્જુના ચ પિયઙ્ગુકા.

‘‘કોસમ્બા સળલા નિમ્બા, નિગ્રોધા ચ કપિત્થના;

એદિસો અસ્સમો મય્હં, સસિસ્સોહં તહિં વસિં.

‘‘અનોમદસ્સી ભગવા, સયમ્ભૂ લોકનાયકો;

ગવેસં પટિસલ્લાનં, મમસ્સમમુપાગમિ.

‘‘ઉપેતમ્હિ મહાવીરે, અનોમદસ્સિમહાયસે;

ખણેન લોકનાથસ્સ, વાતાબાધો સમુટ્ઠહિ.

‘‘વિચરન્તો અરઞ્ઞમ્હિ, અદ્દસં લોકનાયકં;

ઉપગન્ત્વાન સમ્બુદ્ધં, ચક્ખુમન્તં મહાયસં.

‘‘ઇરિયઞ્ચાપિ દિસ્વાન, ઉપલક્ખેસહં તદા;

અસંસયઞ્હિ બુદ્ધસ્સ, બ્યાધિ નો ઉદપજ્જથ.

‘‘ખિપ્પં અસ્સમમાગઞ્છિં, મમ સિસ્સાન સન્તિકે;

ભેસજ્જં કત્તુકામોહં, સિસ્સે આમન્તયિં તદા.

‘‘પટિસ્સુણિત્વાન મે વાક્યં, સિસ્સા સબ્બે સગારવા;

એકજ્ઝં સન્નિપતિંસુ, સત્થુગારવતા મમ.

‘‘ખિપ્પં પબ્બતમારુય્હ, સબ્બોસધમહાસહં;

પાનીયયોગં કત્વાન, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘પરિભુત્તે મહાવીરે, સબ્બઞ્ઞુલોકનાયકે;

ખિપ્પં વાતો વૂપસમિ, સુગતસ્સ મહેસિનો.

‘‘પસ્સદ્ધં દરથં દિસ્વા, અનોમદસ્સી મહાયસો;

સકાસને નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો મે પાદાસિ ભેસજ્જં, બ્યાધિઞ્ચ સમયી મમ;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘કપ્પસતસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

વાદિતે તૂરિયે તત્થ, મોદિસ્સતિ સદા અયં.

‘‘મનુસ્સલોકમાગન્ત્વા, સુક્કમૂલેન ચોદિતો;

સહસ્સક્ખત્તું રાજા ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ.

‘‘પઞ્ચપઞ્ઞાસકપ્પમ્હિ, અનોમો નામ ખત્તિયો;

ચાતુરન્તો વિજિતાવી, જમ્બુમણ્ડસ્સ ઇસ્સરો.

‘‘સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો;

તાવતિંસેપિ ખોભેત્વા, ઇસ્સરં કારયિસ્સતિ.

‘‘દેવભૂતો મનુસ્સો વા, અપ્પાબાધો ભવિસ્સતિ;

પરિગ્ગહં વિવજ્જેત્વા, બ્યાધિં લોકે તરિસ્સતિ.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘કિલેસે ઝાપયિત્વાન, તણ્હાસોતં તરિસ્સતિ;

બાકુલો નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘ઇદં સબ્બં અભિઞ્ઞાય, ગોતમો સક્યપુઙ્ગવો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, એતદગ્ગે ઠપેસ્સતિ.

‘‘અનોમદસ્સી ભગવા, સયમ્ભૂ લોકનાયકો;

વિવેકાનુવિલોકેન્તો, મમસ્સમમુપાગમિ.

‘‘ઉપાગતં મહાવીરં, સબ્બઞ્ઞું લોકનાયકં;

સબ્બોસધેન તપ્પેસિં, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘તસ્સ મે સુકતં કમ્મં, સુખેત્તે બીજસમ્પદા;

ખેપેતું નેવ સક્કોમિ, તદા હિ સુકતં મમ.

‘‘લાભા મમ સુલદ્ધં મે, યોહં અદ્દક્ખિ નાયકં;

તેન કમ્માવસેસેન, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘સબ્બમેતં અભિઞ્ઞાય, ગોતમો સક્યપુઙ્ગવો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભેસજ્જસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા એકદિવસં સત્થારા અત્તનો સાવકે પટિપાટિયા ઠાનન્તરે ઠપેન્તેન અપ્પાબાધાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતો સો પરિનિબ્બાનસમયે સઙ્ઘમજ્ઝે ભિક્ખૂનં ઓવાદમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૨૫. ‘‘યો પુબ્બે કરણીયાનિ, પચ્છા સો કાતુમિચ્છતિ;

સુખા સો ધંસતે ઠાના, પચ્છા ચ મનુતપ્પતિ.

૨૨૬. ‘‘યઞ્હિ કયિરા તઞ્હિ વદે, યં ન કયિરા ન તં વદે;

અકરોન્તં ભાસમાનં, પરિજાનન્તિ પણ્ડિતા.

૨૨૭. ‘‘સુસુખં વત નિબ્બાનં, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતં;

અસોકં વિરજં ખેમં, યત્થ દુક્ખં નિરુજ્ઝતી’’તિ. – ગાથાત્તયમભાસિ;

તત્થ યો પુબ્બે કરણીયાનિ, પચ્છા સો કાતુમિચ્છતીતિ યો પુગ્ગલો પુબ્બે પુરેતરં જરારોગાદીહિ અનભિભૂતકાલેયેવ કાતબ્બાનિ અત્તનો હિતસુખાવહાનિ કમ્માનિ પમાદવસેન અકત્વા પચ્છા સો કાતબ્બકાલં અતિક્કમિત્વા કાતું ઇચ્છતિ. સોતિ ચ નિપાતમત્તં. તદા પન જરારોગાદીહિ અભિભૂતત્તા કાતું ન સક્કોતિ, અસક્કોન્તો ચ સુખા સો ધંસતે ઠાના, પચ્છા ચ મનુતપ્પતીતિ સો પુગ્ગલો સુખા ઠાના સગ્ગતો નિબ્બાનતો ચ તદુપાયસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા પરિહાયન્તો ‘‘અકતં મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮; નેત્તિ. ૧૨૦) પચ્છા ચ અનુતપ્પતિ વિપ્પટિસારં આપજ્જતિ. મ-કારો પદસન્ધિકરો. અહં પન કરણીયં કત્વા એવ તુમ્હે એવં વદામીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યઞ્હિ કયિરા’’તિ દુતિયં ગાથમાહ.

તત્થ પરિજાનન્તીતિ ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પરિચ્છિજ્જ જાનન્તિ ન બહું મઞ્ઞન્તીતિ અત્થો. સમ્માપટિપત્તિવસેન હિ યથાવાદી તથાકારી એવ સોભતિ, ન તતો અઞ્ઞથા. કરણીયપરિયાયેન સાધારણતો વુત્તમત્થં ઇદાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘સુસુખં વતા’’તિઆદિના તતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતં સબ્બસો સોકહેતૂનં અભાવતો અસોકં વિગતરાગાદિરજત્તા વિરજં ચતૂહિ યોગેહિ અનુપદ્દુતત્તા ખેમં નિબ્બાનં સુટ્ઠુ સુખં વત, કસ્મા? યત્થ યસ્મિં નિબ્બાને સકલં વટ્ટદુક્ખં નિરુજ્ઝતિ અચ્ચન્તમેવ વૂપસમતીતિ.

બાકુલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ધનિયત્થેરગાથાવણ્ણના

સુખઞ્ચે જીવિતું ઇચ્છેતિ આયસ્મતો ધનિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો નળમાલાય પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે કુમ્ભકારકુલે નિબ્બત્તિત્વા ધનિયોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો કુમ્ભકારકમ્મેન જીવતિ. તેન ચ સમયેન સત્થા ધનિયસ્સ કુમ્ભકારસ્સ સાલાયં નિસીદિત્વા પુક્કુસાતિસ્સ કુલપુત્તસ્સ છધાતુવિભઙ્ગસુત્તં (મ. નિ. ૩.૩૪૨ આદયો) દેસેસિ. સો તં સુત્વા કતકિચ્ચો અહોસિ. ધનિયો તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં સુત્વા ‘‘નિય્યાનિકં વત બુદ્ધસાસનં, યત્થ એકરત્તિપરિચયેનાપિ વટ્ટદુક્ખતો મુઞ્ચિતું સક્કા’’તિ પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા કુટિમણ્ડનાનુયુત્તો વિહરન્તો કુટિકરણં પટિચ્ચ ભગવતા ગરહિતો સઙ્ઘિકે સેનાસને વસન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૮.૧-૭) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, આહુતીનં પટિગ્ગહં;

વિપિનગ્ગેન ગચ્છન્તં, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘નળમાલં ગહેત્વાન, નિક્ખમન્તો ચ તાવદે;

તત્થદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, ઓઘતિણ્ણમનાસવં.

‘‘પસન્નચિત્તો સુમનો, નળમાલમપૂજયિં;

દક્ખિણેય્યં મહાવીરં, સબ્બલોકાનુકમ્પકં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં માલમભિરોપયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, બુદ્ધપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા યે ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગસમાધાનેન અત્તાનં ઉક્કંસેત્વા સઙ્ઘભત્તાદિં સાદિયન્તે અઞ્ઞે ભિક્ખૂ અવજાનન્તિ, તેસં ઓવાદદાનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૨૮. ‘‘સુખઞ્ચે જીવિતું ઇચ્છે, સામઞ્ઞસ્મિં અપેક્ખવા;

સઙ્ઘિકં નાતિમઞ્ઞેય્ય, ચીવરં પાનભોજનં.

૨૨૯. સુખઞ્ચે જીવિતું ઇચ્છે, સામઞ્ઞસ્મિં અપેક્ખવા;

અહિ મૂસિકસોબ્ભંવ, સેવેથ સયનાસનં.

૨૩૦. સુખઞ્ચે જીવિતું ઇચ્છે, સામઞ્ઞસ્મિં અપેક્ખવા;

ઇતરીતરેન તુસ્સેય્ય, એકધમ્મઞ્ચ ભાવયે’’તિ. – તિસ્સો ગાથા અભાસિ;

તત્થ સુખઞ્ચે જીવિતું ઇચ્છે, સામઞ્ઞસ્મિં અપેક્ખવાતિ સામઞ્ઞસ્મિં સમણભાવે અપેક્ખવા સિક્ખાય તિબ્બગારવો હુત્વા સુખં જીવિતું ઇચ્છેય્ય ચે, અનેસનં પહાય સામઞ્ઞસુખેન સચે જીવિતુકામોતિ અત્થો. સઙ્ઘિકં નાતિમઞ્ઞેય્ય, ચીવરં પાનભોજનન્તિ સઙ્ઘતો આભતં ચીવરં આહારં ન અવમઞ્ઞેય્ય, સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પજ્જનકલાભો નામ પરિસુદ્ધુપ્પાદો હોતીતિ તં પરિભુઞ્જન્તસ્સ આજીવપારિસુદ્ધિસમ્ભવેન સામઞ્ઞસુખં હત્થગતમેવાતિ અધિપ્પાયો. અહિ મૂસિકસોબ્ભંવાતિ અહિ વિય મૂસિકાય ખતબિલં સેવેથ સેવેય્ય સેનાસનં. યથા નામ સપ્પો સયમત્તનો આસયં અકત્વા મૂસિકાય અઞ્ઞેન વા કતે આસયે વસિત્વા યેન કામં પક્કમતિ, એવમેવં ભિક્ખુ સયં સેનાસનકરણા સંકિલેસં અનાપજ્જિત્વા યત્થ કત્થચિ વસિત્વા પક્કમેય્યાતિ અત્થો.

ઇદાનિ વુત્તે અવુત્તે ચ પચ્ચયે યથાલાભસન્તોસેનેવ સામઞ્ઞસુખં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇતરીતરેન તુસ્સેય્યા’’તિ, યેન કેનચિ હીનેન વા પણીતેન વા યથાલદ્ધેન પચ્ચયેન સન્તોસં આપજ્જેય્યાતિ અત્થો. એકધમ્મન્તિ અપ્પમાદભાવં, તઞ્હિ અનુયુઞ્જન્તસ્સ અનવજ્જં સબ્બં લોકિયસુખં લોકુત્તરસુખઞ્ચ હત્થગતમેવ હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અપ્પમત્તો હિ ઝાયન્તો, પપ્પોતિ વિપુલં સુખ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૨; ધ. પ. ૨૭).

ધનિયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માતઙ્ગપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

અતિસીતન્તિ આયસ્મતો માતઙ્ગપુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હિમવન્તસમીપે મહતો જાતસ્સરસ્સ હેટ્ઠા મહતિ નાગભવને મહાનુભાવો નાગરાજા હુત્વા નિબ્બત્તો એકદિવસં નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા વિચરન્તો સત્થારં આકાસેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો અત્તનો સીસમણિના પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે માતઙ્ગસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો માતઙ્ગપુત્તોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો અલસજાતિકો હુત્વા કિઞ્ચિ કમ્મં અકરોન્તો ઞાતકેહિ અઞ્ઞેહિ ચ ગરહિતો ‘‘સુખજીવિનો ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા’’તિ સુખજીવિતં આકઙ્ખન્તો ભિક્ખૂહિ કતપરિચયો હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા અઞ્ઞે ભિક્ખૂ ઇદ્ધિમન્તે દિસ્વા ઇદ્ધિબલં પત્થેત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૮.૮-૨૯) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;