૫. માતઙ્ગપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

અતિસીતન્તિ આયસ્મતો માતઙ્ગપુત્તત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હિમવન્તસમીપે મહતો જાતસ્સરસ્સ હેટ્ઠા મહતિ નાગભવને મહાનુભાવો નાગરાજા હુત્વા નિબ્બત્તો એકદિવસં નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા વિચરન્તો સત્થારં આકાસેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો અત્તનો સીસમણિના પૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે માતઙ્ગસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તો માતઙ્ગપુત્તોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો અલસજાતિકો હુત્વા કિઞ્ચિ કમ્મં અકરોન્તો ઞાતકેહિ અઞ્ઞેહિ ચ ગરહિતો ‘‘સુખજીવિનો ઇમે સમણા સક્યપુત્તિયા’’તિ સુખજીવિતં આકઙ્ખન્તો ભિક્ખૂહિ કતપરિચયો હુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા અઞ્ઞે ભિક્ખૂ ઇદ્ધિમન્તે દિસ્વા ઇદ્ધિબલં પત્થેત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૮.૮-૨૯) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

વિવેકકામો સમ્બુદ્ધો, ગચ્છતે અનિલઞ્જસે.

‘‘અવિદૂરે હિમવન્તસ્સ, મહાજાતસ્સરો અહુ;

તત્થ મે ભવનં આસિ, પુઞ્ઞકમ્મેન સંયુતં.

‘‘ભવના અભિનિક્ખમ્મ, અદ્દસં લોકનાયકં;

ઇન્દીવરંવ જલિતં, આદિત્તંવ હુતાસનં.

‘‘વિચિનં નદ્દસં પુપ્ફં, પૂજયિસ્સન્તિ નાયકં;

સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, અવન્દિં સત્થુનો અહં.

‘‘મમ સીસે મણિં ગય્હ, પૂજયિં લોકનાયકં;

ઇમાય મણિપૂજાય, વિપાકો હોતુ ભદ્દકો.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

અન્તલિક્ખે ઠિતો સત્થા, ઇમં ગાથં અભાસથ.

‘‘સો તે ઇજ્ઝતુ સઙ્કપ્પો, લભસ્સુ વિપુલં સુખં;

ઇમાય મણિપૂજાય, અનુભોહિ મહાયસં.

‘‘ઇદં વત્વાન ભગવા, જલજુત્તમનામકો;

અગમાસિ બુદ્ધસેટ્ઠો, યત્થ ચિત્તં પણીહિતં.

‘‘સટ્ઠિકપ્પાનિ દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં;

અનેકસતક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી અહોસહં.

‘‘પુબ્બકમ્મં સરન્તસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

મણિ નિબ્બત્તતે મય્હં, આલોકકરણો મમં.

‘‘છળસીતિસહસ્સાનિ, નારિયો મે પરિગ્ગહા;

વિચિત્તવત્થાભરણા, આમુક્કમણિકુણ્ડલા.

‘‘અળારપમ્હા હસુલા, સુસઞ્ઞા તનુમજ્ઝિમા;

પરિવારેન્તિ મં નિચ્ચં, મણિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘સોણ્ણમયા મણિમયા, લોહિતઙ્કમયા તથા;

ભણ્ડા મે સુકતા હોન્તિ, યદિચ્છસિ પિળન્ધના.

‘‘કૂટાગારા ગહા રમ્મા, સયનઞ્ચ મહારહં;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, નિબ્બત્તન્તિ યદિચ્છકં.

‘‘લાભા તેસં સુલદ્ધઞ્ચ, યે લભન્તિ ઉપસ્સુતિં;

પુઞ્ઞક્ખેત્તં મનુસ્સાનં, ઓસધં સબ્બપાણિનં.

‘‘મય્હમ્પિ સુકતં કમ્મં, યોહં અદક્ખિ નાયકં;

વિનિપાતા પમુત્તોમ્હિ, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘યં યં યોનૂપપજ્જામિ, દેવત્તં અથ માનુસં;

દિવસઞ્ચેવ રત્તિઞ્ચ, આલોકો હોતિ મે સદા.

‘‘તાયેવ મણિપૂજાય, અનુભોત્વાન સમ્પદા;

ઞાણાલોકો મયા દિટ્ઠો, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં મણિં અભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, મણિપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનવસેન કોસજ્જં ગરહન્તો અત્તનો ચ વીરિયારમ્ભં કિત્તેન્તો –

૨૩૧. ‘‘અતિસીતં અતિઉણ્હં, અતિસાયમિદં અહુ;

ઇતિ વિસ્સટ્ઠકમ્મન્તે, ખણા અચ્ચેન્તિ માણવે.

૨૩૨. ‘‘યો ચ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ, તિણા ભિય્યો ન મઞ્ઞતિ;

કરં પુરિસકિચ્ચાનિ, સો સુખા ન વિહાયતિ.

૨૩૩. ‘‘દબ્બં કુસં પોટકિલં, ઉસીરં મુઞ્જપબ્બજં;

ઉરસા પનુદિસ્સામિ, વિવેકમનુબ્રૂહય’’ન્તિ. – ગાથાત્તયમાહ;

તત્થ અતિસીતન્તિ હિમપાતવદ્દલાદિના અતિવિય સીતં, ઇદં અહૂતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. અતિઉણ્હન્તિ ધમ્મપરિતાપાદિના અતિવિય ઉણ્હં, ઉભયેનપિ ઉતુવસેન કોસજ્જવત્થુમાહ. અતિસાયન્તિ દિવસસ્સ પરિણતિયા અતિસાયં, સાયગ્ગહણેનેવ ચેત્થ પાતોપિ સઙ્ગય્હતિ, તદુભયેન કાલવસેન કોસજ્જવત્થુમાહ. ઇતીતિ ઇમિના પકારેન. એતેન ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના કમ્મં કત્તબ્બં હોતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૮૦; દી. નિ. ૩.૩૩૪) વુત્તં કોસજ્જવત્થું સઙ્ગણ્હાતિ. વિસ્સટ્ઠકમ્મન્તેતિ પરિચ્ચત્તયોગકમ્મન્તે. ખણાતિ બુદ્ધુપ્પાદાદયો બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ ઓકાસા. અચ્ચેન્તીતિ અતિક્કમન્તિ. માણવેતિ સત્તે. તિણા ભિય્યો ન મઞ્ઞતીતિ તિણતો ઉપરિ ન મઞ્ઞતિ, તિણં વિય મઞ્ઞતિ, સીતુણ્હાનિ અભિભવિત્વા અત્તના કત્તબ્બં કરોતિ. કરન્તિ કરોન્તો. પુરિસકિચ્ચાનીતિ વીરપુરિસેન કત્તબ્બાનિ અત્તહિતપરહિતાનિ. સુખાતિ સુખતો, નિબ્બાનસુખતોતિ અધિપ્પાયો. તતિયગાથાય અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

માતઙ્ગપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.