૧૧. ઉપાલિત્થેરગાથાવણ્ણના

સદ્ધાય અભિનિક્ખમ્માતિ આયસ્મતો ઉપાલિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલઘરે નિબ્બત્તો એકદિવસં સત્થુ ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું વિનયધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપ્પકગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઉપાલીતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો અનુરુદ્ધાદીનં છન્નં ખત્તિયાનં પસાદકો હુત્વા તથાગતે અનુપિયમ્બવને વિહરન્તે પબ્બજનત્થાય નિક્ખમન્તેહિ છહિ ખત્તિયેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તસ્સ પબ્બજ્જાવિધાનં પાળિયં આગતમેવ (ચૂળવ. ૩૩૦).

સો પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, અરઞ્ઞવાસં અનુજાનાથા’’તિ આહ. ભિક્ખુ તવ અરઞ્ઞે વસન્તસ્સ એકમેવ ધુરં વડ્ઢિસ્સતિ, અમ્હાકં પન સન્તિકે વસન્તસ્સ ગન્થધુરઞ્ચ વિપસ્સનાધુરઞ્ચ પરિપૂરેસ્સતીતિ. થેરો સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૪૪૧-૫૯૫) –

‘‘નગરે હંસવતિયા, સુજાતો નામ બ્રાહ્મણો;

અસીતિકોટિનિચયો, પહૂતધનધઞ્ઞવા.

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સધમ્મે પારમિં ગતો.

‘‘પરિબ્બાજા એકસિખા, ગોતમા બુદ્ધસાવકા;

ચરકા તાપસા ચેવ, ચરન્તિ મહિયા તદા.

‘‘તેપિ મં પરિવારેન્તિ, બ્રાહ્મણો વિસ્સુતો ઇતિ;

બહુજ્જનો મં પૂજેતિ, નાહં પૂજેમિ કિઞ્ચનં.

‘‘પૂજારહં ન પસ્સામિ, માનત્થદ્ધો અહં તદા;

બુદ્ધોતિ વચનં નત્થિ, તાવ નુપ્પજ્જતે જિનો.

‘‘અચ્ચયેન અહોરત્તં, પદુમુત્તરનામકો;

સબ્બં તમં વિનોદેત્વા, લોકે ઉપ્પજ્જિ ચક્ખુમા.

‘‘વિત્થારિકે બાહુજઞ્ઞે, પુથુભૂતે ચ સાસને;

ઉપાગમિ તદા બુદ્ધો, નગરં હંસસવ્હયં.

‘‘પિતુ અત્થાય સો બુદ્ધો, ધમ્મં દેસેસિ ચક્ખુમા;

તેન કાલેન પરિસા, સમન્તા યોજનં તદા.

‘‘સમ્મતો મનુજાનં સો, સુનન્દો નામ તાપસો;

યાવતા બુદ્ધપરિસા, પુપ્ફેહચ્છાદયી તદા.

‘‘ચતુસચ્ચં પકાસેન્તે, સેટ્ઠે ચ પુપ્ફમણ્ડપે;

કોટિસતસહસ્સાનં, ધમ્માભિસમયો અહુ.

‘‘સત્તરત્તિન્દિવં બુદ્ધો, વસ્સેત્વા ધમ્મવુટ્ઠિયો;

અટ્ઠમે દિવસે પત્તે, સુનન્દં કિત્તયી જિનો.

‘‘દેવલોકે મનુસ્સે વા, સંસરન્તો અયં ભવે;

સબ્બેસં પવરો હુત્વા, ભવેસુ સંસરિસ્સતિ.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

મન્તાણિપુત્તો પુણ્ણોતિ, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘એવં કિત્તયિ સમ્બુદ્ધો, સુનન્દં તાપસં તદા;

હાસયન્તો જનં સબ્બં, દસ્સયન્તો સકં બલં.

‘‘કતઞ્જલી નમસ્સન્તિ, સુનન્દં તાપસં જના;

બુદ્ધે કારં કરિત્વાન, સોધેસિ ગતિમત્તનો.

‘‘તત્થ મે અહુ સઙ્કપ્પો, સુત્વાન મુનિનો વચં;

અહમ્પિ કારં કસ્સામિ, યથા પસ્સામિ ગોતમં.

‘‘એવાહં ચિન્તયિત્વાન, કિરિયં ચિન્તયિં મમ;

ક્યાહં કમ્મં આચરામિ, પુઞ્ઞક્ખેત્તે અનુત્તરે.

‘‘અયઞ્ચ પાઠિકો ભિક્ખુ, સબ્બપાઠિસ્સ સાસને;

વિનયે અગ્ગનિક્ખિત્તો, તં ઠાનં પત્થયે અહં.

‘‘ઇદં મે અમિતં ભોગં, અક્ખોભં સાગરૂપમં;

તેન ભોગેન બુદ્ધસ્સ, આરામં માપયે અહં.

‘‘સોભનં નામ આરામં, નગરસ્સ પુરત્થતો;

કિણિત્વા સતસહસ્સેન, સઙ્ઘારામં અમાપયિં.

‘‘કૂટાગારે ચ પાસાદે, મણ્ડપે હમ્મિયે ગુહા;

ચઙ્કમે સુકતે કત્વા, સઙ્ઘારામં અમાપયિં.

‘‘જન્તાઘરં અગ્ગિસાલં, અથો ઉદકમાળકં;

ન્હાનઘરં માપયિત્વા, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સદાસહં.

‘‘આસન્દિયો પીઠકે ચ, પરિભોગે ચ ભાજને;

આરામિકઞ્ચ ભેસજ્જં, સબ્બમેતં અદાસહં.

‘‘આરક્ખં પટ્ઠપેત્વાન, પાકારં કારયિં દળ્હં;

મા નં કોચિ વિહેઠેસિ, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

‘‘સતસહસ્સેનાવાસં, સઙ્ઘારામે અમાપયિં;

વેપુલ્લં તં માપયિત્વા, સમ્બુદ્ધં ઉપનામયિં.

‘‘નિટ્ઠાપિતો મયારામો, સમ્પટિચ્છ તુવં મુનિ;

નિય્યાદેસ્સામિ તં વીર, અધિવાસેહિ ચક્ખુમ.

‘‘પદુમુત્તરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, અધિવાસેસિ નાયકો.

‘‘અધિવાસનમઞ્ઞાય, સબ્બઞ્ઞુસ્સ મહેસિનો;

ભોજનં પટિયાદેત્વા, કાલમારોચયિં અહં.

‘‘આરોચિતમ્હિ કાલમ્હિ, પદુમુત્તરનાયકો;

ખીણાસવસહસ્સેહિ, આરામં મે ઉપાગમિ.

‘‘નિસિન્નં કાલમઞ્ઞાય, અન્નપાનેન તપ્પયિં;

ભુત્તાવિં કાલમઞ્ઞાય, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘કીતો સતસહસ્સેન, તત્તકેનેવ કારિતો;

સોભનો નામ આરામો, સમ્પટિચ્છ તુવં મુનિ.

‘‘ઇમિનારામદાનેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

ભવે નિબ્બત્તમાનોહં, લભામિ મમ પત્થિતં.

‘‘પટિગ્ગહેત્વા સમ્બુદ્ધો, સઙ્ઘારામં સુમાપિતં;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘યો સો બુદ્ધસ્સ પાદાસિ, સઙ્ઘારામં સુમાપિતં;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘હત્થી અસ્સા રથા પત્તી, સેના ચ ચતુરઙ્ગિની;

પરિવારેસ્સન્તિમં નિચ્ચં, સઙ્ઘારામસ્સિદં ફલં.

‘‘સટ્ઠિ તૂરસહસ્સાનિ, ભેરિયો સમલઙ્કતા;

પરિવારેસ્સન્તિમં નિચ્ચં, સઙ્ઘારામસ્સિદં ફલં.

‘‘છળસીતિસહસ્સાનિ, નારિયો સમલઙ્કતા;

વિચિત્તવત્થાભરણા, આમુત્તમણિકુણ્ડલા.

‘‘અળારપમ્હા હસુલા, સુસઞ્ઞા તનુમજ્ઝિમા;

પરિવારેસ્સન્તિમં નિચ્ચં, સઙ્ઘારામસ્સિદં ફલં.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

સહસ્સક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ.

‘‘દેવરાજેન પત્તબ્બં, સબ્બં પટિલભિસ્સતિ;

અનૂનભોગો હુત્વાન, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ.

‘‘સહસ્સક્ખત્તું ચક્કવત્તી, રાજા રટ્ઠે ભવિસ્સતિ.

પથબ્યા રજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

ઉપાલિ નામ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘વિનયે પારમિં પત્વા, ઠાનાઠાને ચ કોવિદો;

જિનસાસનં ધારેન્તો, વિહરિસ્સતિનાસવો.

‘‘સબ્બમેતં અભિઞ્ઞાય, ગોતમો સક્યપુઙ્ગવો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, એતદગ્ગે ઠપેસ્સતિ.

‘‘અપરિમેય્યુપાદાય, પત્થેમિ તવ સાસનં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

‘‘યથા સૂલાવુતો પોસો, રાજદણ્ડેન તજ્જિતો;

સૂલે સાતં અવિન્દન્તો, પરિમુત્તિંવ ઇચ્છતિ.

‘‘તથેવાહં મહાવીર, ભવદણ્ડેન તજ્જિતો;

કમ્મસૂલાવુતો સન્તો, પિપાસાવેદનટ્ટિતો.

‘‘ભવે સાતં ન વિન્દામિ, ડય્હન્તો તીહિ અગ્ગિભિ;

પરિમુત્તિં ગવેસામિ, યથાપિ રાજદણ્ડિતો.

‘‘યથા વિસાદો પુરિસો, વિસેન પરિપીળિતો;

અગદં સો ગવેસેય્ય, વિસઘાતાયુપાલનં.

‘‘ગવેસમાનો પસ્સેય્ય, અગદં વિસઘાતકં;

તં પિવિત્વા સુખી અસ્સ, વિસમ્હા પરિમુત્તિયા.

‘‘તથેવાહં મહાવીર, યથા વિસહતો નરો;

સમ્પીળિતો અવિજ્જાય, સદ્ધમ્માગદમેસહં.

‘‘ધમ્માગદં ગવેસન્તો, અદ્દક્ખિં સક્યસાસનં;

અગ્ગં સબ્બોસધાનં તં, સબ્બસલ્લવિનોદનં.

‘‘ધમ્મોસધં પિવિત્વાન, વિસં સબ્બં સમૂહનિં;

અજરામરં સીતિભાવં, નિબ્બાનં ફસ્સયિં અહં.

‘‘યથા ભૂતટ્ટિતો પોસો, ભૂતગ્ગાહેન પીળિતો;

ભૂતવેજ્જં ગવેસેય્ય, ભૂતસ્મા પરિમુત્તિયા.

‘‘ગવેસમાનો પસ્સેય્ય, ભૂતવિજ્જાસુ કોવિદં;

તસ્સ સો વિહને ભૂતં, સમૂલઞ્ચ વિનાસયે.

‘‘તથેવાહં મહાવીર, તમગ્ગાહેન પીળિતો;

ઞાણાલોકં ગવેસામિ, તમતો પરિમુત્તિયા.

‘‘અથદ્દસં સક્યમુનિં, કિલેસતમસોધનં;

સો મે તમં વિનોદેસિ, ભૂતવેજ્જોવ ભૂતકં.

‘‘સંસારસોતં સઞ્છિન્દિં, તણ્હાસોતં નિવારયિં;

ભવં ઉગ્ઘાટયિં સબ્બં, ભૂતવેજ્જોવ મૂલતો.

‘‘ગરુળો યથા ઓપતતિ, પન્નગં ભક્ખમત્તનો;

સમન્તા યોજનસતં, વિક્ખોભેતિ મહાસરં.

‘‘પન્નગં સો ગહેત્વાન, અધોસીસં વિહેઠયં;

આદાય સો પક્કમતિ, યેનકામં વિહઙ્ગમો.

‘‘તથેવાહં મહાવીર, યથાપિ ગરુળો બલી;

અસઙ્ખતં ગવેસન્તો, દોસે વિક્ખાલયિં અહં.

‘‘દિટ્ઠો અહં ધમ્મવરં, સન્તિપદમનુત્તરં;

આદાય વિહરામેતં, ગરુળો પન્નગં યથા.

‘‘આસાવતી નામ લતા, જાતા ચિત્તલતાવને;

તસ્સા વસ્સસહસ્સેન, એકં નિબ્બત્તતે ફલં.

‘‘તં દેવા પયિરુપાસન્તિ, તાવદૂરફલે સતિ;

દેવાનં સા પિયા એવં, આસાવતી લતુત્તમા.

‘‘સતસહસ્સુપાદાય, તાહં પરિચરે મુનિ;

સાયં પાતં નમસ્સામિ, દેવા આસાવતિં યથા.

‘‘અવઞ્ઝા પારિચરિયા, અમોઘા ચ નમસ્સના;

દૂરાગતમ્પિ મં સન્તં, ખણોયં ન વિરાધયિ.

‘‘પટિસન્ધિં ન પસ્સામિ, વિચિનન્તો ભવે અહં;

નિરૂપધિ વિપ્પમુત્તો, ઉપસન્તો ચરામહં.

‘‘યથાપિ પદુમં નામ, સૂરિયરંસેન પુપ્ફતિ;

તથેવાહં મહાવીર, બુદ્ધરંસેન પુપ્ફિતો.

‘‘યથા બલાકયોનિમ્હિ, ન વિજ્જતિ પુમો સદા;

મેઘેસુ ગજ્જમાનેસુ, ગબ્ભં ગણ્હન્તિ તા સદા.

‘‘ચિરમ્પિ ગબ્ભં ધારેન્તિ, યાવ મેઘો ન ગજ્જતિ;

ભારતો પરિમુચ્ચન્તિ, યદા મેઘો પવસ્સતિ.

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, ધમ્મમેઘેન ગજ્જતો;

સદ્દેન ધમ્મમેઘસ્સ, ધમ્મગબ્ભં અગણ્હહં.

‘‘સતસહસ્સુપાદાય, પુઞ્ઞગબ્ભં ધરેમહં;