૧. અઙ્ગણિકભારદ્વાજત્થેરગાથાવણ્ણના

તિકનિપાતે અયોનિ સુદ્ધિમન્વેસન્તિ આયસ્મતો અઙ્ગણિકભારદ્વાજત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો એકતિંસે કપ્પે સિખિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે હિમવન્તસમીપે ઉક્કટ્ઠે નામ નગરે વિભવસમ્પન્નસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિત્વા અઙ્ગણિકભારદ્વાજોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો નેક્ખમ્મજ્ઝાસયતાય પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અમરં તપં ચરન્તો તત્થ તત્થ વિચરન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધં જનપદચારિકં ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા તં મિચ્છાતપં પહાય સાસને પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૨૩.૪૮-૫૧) –

‘‘ઉસભં પવરં વીરં, વેસ્સભું વિજિતાવિનં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, બુદ્ધસેટ્ઠમવન્દહં.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમકરિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, વન્દનાય ઇદં ફલં.

‘‘ચતુવીસતિકપ્પમ્હિ, વિકતાનન્દનામકો;

સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા વિમુત્તિસુખેન વિહરન્તો ઞાતીનં અનુકમ્પાય અત્તનો જાતિભૂમિં ગન્ત્વા બહૂ ઞાતકે સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપેત્વા તતો નિવત્તિત્વા કુરુરટ્ઠે કુણ્ડિયસ્સ નામ નિગમસ્સ અવિદૂરે અરઞ્ઞે વસન્તો કેનચિદેવ કરણીયેન ઉગ્ગારામં ગતો ઉત્તરાપથતો આગતેહિ સન્દિટ્ઠેહિ બ્રાહ્મણેહિ સમાગતો તેહિ, ‘‘ભો ભારદ્વાજ, કિં દિસ્વા બ્રાહ્મણાનં સમયં પહાય ઇમં સમયં ગણ્હી’’તિ પુચ્છિતો તેસં ઇતો બુદ્ધસાસનતો બહિદ્ધા સુદ્ધિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો –

૨૧૯. ‘‘અયોનિ સુદ્ધિમન્વેસં, અગ્ગિં પરિચરિં વને;

સુદ્ધિમગ્ગં અજાનન્તો, અકાસિં અમરં તપ’’ન્તિ. – પઠમં ગાથમાહ;

તત્થ અયોનીતિ અયોનિસો અનુપાયેન. સુદ્ધિન્તિ સંસારસુદ્ધિં ભવનિસ્સરણં. અન્વેસન્તિ ગવેસન્તો. અગ્ગિં પરિચરિં વનેતિ ‘‘અયં સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ અધિપ્પાયેન અરઞ્ઞાયતને અગ્ગિહુતસાલાયં અગ્યાગારં કત્વા આહુતિં પગ્ગણ્હન્તો અગ્ગિદેવં પરિચરિં વેદે વુત્તવિધિના પૂજેસિં. સુદ્ધિમગ્ગં અજાનન્તો, અકાસિં અમરં તપન્તિ સુદ્ધિયા નિબ્બાનસ્સ મગ્ગં અજાનન્તો અગ્ગિપરિચરણં વિય પઞ્ચતપતપ્પનાદિઅત્તકિલમથાનુયોગં ‘‘સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ મઞ્ઞાય અકાસિં અચરિં પટિપજ્જિં.

એવં થેરો અસ્સમતો અસ્સમં ગચ્છન્તો વિય વેદે વુત્તવિધિના અગ્ગિપરિચરણાદિના અનુટ્ઠાય સુદ્ધિયા અપ્પત્તભાવેન બહિદ્ધા સુદ્ધિયા અભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને સુદ્ધિ ચ મયા અધિગતાતિ દસ્સેન્તો –

૨૨૦. ‘‘તં સુખેન સુખં લદ્ધં, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. – દુતિયગાથમાહ;

તત્થ તન્તિ યસ્સત્થાય સુદ્ધિં અન્વેસન્તો તસ્સ મગ્ગં અજાનન્તો અગ્ગિં પરિચરિં અમરં તપં અચરિં, તં નિબ્બાનસુખં સુખેન સમથવિપસ્સનાય સુખાય પટિપદાય અત્તકિલમથાનુયોગં અનુપગમ્મ મયા લદ્ધં પત્તં અધિગતં. પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતન્તિ સત્થુ સાસનધમ્મસ્સ સુધમ્મતં અવિપરીતનિય્યાનિકધમ્મસભાવં પસ્સ જાનાહીતિ ધમ્માલપનવસેન વદતિ, અત્તાનં વા આલપતિ. તસ્સ લદ્ધભાવં પન દસ્સેન્તો –

‘‘તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

આહ, તં વુત્તત્થમેવ. એવં સુદ્ધિયા અધિગતત્તા ‘‘ઇતો પટ્ઠાયાહં પરમત્થતો બ્રાહ્મણો’’તિ દસ્સેન્તો –

૨૨૧. ‘‘બ્રહ્મબન્ધુ પુરે આસિં, ઇદાનિ ખોમ્હિ બ્રાહ્મણો;

તેવિજ્જો ન્હાતકોચમ્હિ, સોત્તિયો ચમ્હિ વેદગૂ’’તિ. – તતિયં ગાથમાહ;

તસ્સત્થો – ઇતો પુબ્બે જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણભાવતો બ્રાહ્મણાનં સમઞ્ઞાય બ્રહ્મબન્ધુ નામ આસિં. બાહિતપાપત્તા પન ઇદાનિ ખો અરહત્તાધિગમેન પરમત્થતો બ્રાહ્મણો ચ અમ્હિ. ઇતો પુબ્બે ભવસઞ્ચયકરાનં તિસ્સન્નં વેદસઙ્ખાતાનં વિજ્જાનં અજ્ઝયનેન સમઞ્ઞામત્તેન તેવિજ્જો નામ હુત્વા ઇદાનિ ભવક્ખયકરાય વિજ્જાય વસેન તિસ્સન્નં વિજ્જાનં અધિગતત્તા પરમત્થતો તેવિજ્જો ચ અમ્હિ. તથા ઇતો પુબ્બે ભવસ્સાદગધિતાય ન્હાતકવતનિપ્ફત્તિયા સમઞ્ઞામત્તેન ન્હાતકો નામ હુત્વા ઇદાનિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગજલેન સુવિક્ખાલિતકિલેસમલતાય પરમત્થતો ન્હાતકો ચમ્હિ. ઇતો પુબ્બે અવિમુત્તભવસ્સાદમન્તજ્ઝાનેન વોહારમત્તતો સોત્તિયો નામ હુત્વા ઇદાનિ સુવિમુત્તભવસ્સાદધમ્મજ્ઝાનેન પરમત્થતો સોત્તિયો ચમ્હિ. ઇતો પુબ્બે અપ્પટિનિસ્સટ્ઠપાપધમ્માનં વેદાનં ગતમત્તેન વેદગૂ નામ હુત્વા ઇદાનિ વેદસઙ્ખાતેન મગ્ગઞાણેન સંસારમહોઘસ્સ વેદસ્સ ચતુસચ્ચસ્સ ચ પારં ગતત્તા અધિગતત્તા ઞાતત્તા પરમત્થતો વેદગૂ જાતોતિ. તં સુત્વા બ્રાહ્મણા સાસને ઉળારં પસાદં પવેદેસું.

અઙ્ગણિકભારદ્વાજત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.