૨. પચ્ચયત્થેરગાથાવણ્ણના

પઞ્ચાહાહં પબ્બજિતોતિ આયસ્મતો પચ્ચયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં વિનતાય નામ નદિયા તીરે ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો મનુઞ્ઞદસ્સનાનિ મહન્તાનિ ઉદુમ્બરફલાનિ ઓચિનિત્વા ઉપનામેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે કસ્સપે ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તવરધમ્મચક્કે વેનેય્યજનાનુગ્ગહં કરોન્તે તસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ભાવનમનુયુઞ્જન્તો એકદિવસં સંસારદુક્ખં ચિન્તેત્વા

અતિવિય સઞ્જાતસંવેગો વિહારે નિસિન્નો ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા ઇતો ન નિક્ખમિસ્સામી’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય વાયમન્તો ઞાણસ્સ અપરિપક્કત્તા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતું નાસક્ખિ. સો કાલઙ્કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રોહિતનગરે ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિત્વા પચ્ચયોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠિતો એકદિવસં મહારાજબલિં કાતું આરભિ. તત્થ મહાજનો સન્નિપતિ. તસ્મિં સમાગમે તસ્સ પસાદઞ્જનનત્થં સત્થા મહાજનસ્સ પેક્ખન્તસ્સેવ આકાસે વેસ્સવણેન નિમ્મિતે રતનમયકૂટાગારે રતનમયસીહાસને નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેસિ. મહતો જનકાયસ્સ ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તં ધમ્મં સુત્વા પચ્ચયરાજાપિ રજ્જં પહાય પુરિમહેતુસઞ્ચોદિતો પબ્બજિ. સો યથા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે પટિઞ્ઞં અકાસિ, એવં પટિઞ્ઞં કત્વા વિહારં પવિસિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા તાવદેવ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૧૫-૨૦) –

‘‘વિનતાનદિયા તીરે, વિહાસિ પુરિસુત્તમો;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

‘‘તસ્મિં પસન્નમાનસો, કિલેસમલધોવને;

ઉદુમ્બરફલં ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ફલમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, સંવિગ્ગમાનમાનસો;

કસ્સપસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિં અહં.

‘‘તથા પબ્બજિતો સન્તો, ભાવનં અનુયુઞ્જિસં;

ન વિહારા નિક્ખમિસ્સં, ઇતિ કત્વાન માનસં.

‘‘ઉત્તમત્થં અસમ્પત્તો, ન ચ પત્તોમ્હિ તાવદે;

ઇદાનિ પન ઞાણસ્સ, પરિપાકેન નિબ્બુતો;

પત્તોમ્હિ અચલં ઠાનં, ફુસિત્વા અચ્ચુતં પદં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિકિત્તનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૨૨. ‘‘પઞ્ચાહાહં પબ્બજિતો, સેખો અપ્પત્તમાનસો;

વિહારં મે પવિટ્ઠસ્સ, ચેતસો પણિધી અહુ.

૨૨૩. ‘‘નાસિસ્સં ન પિવિસ્સામિ, વિહારતો ન નિક્ખમે;

નપિ પસ્સં નિપાતેસ્સં, તણ્હાસલ્લે અનૂહતે.

૨૨૪. ‘‘તસ્સ મેવં વિહરતો, પસ્સ વીરિયપરક્કમં;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ પઞ્ચાહાહં પબ્બજિતોતિ પઞ્ચાહો અહં, પબ્બજિતો હુત્વા પઞ્ચાહો, પબ્બજિતદિવસતો પઞ્ચમો અહો નિટ્ઠિતોતિ અત્થો. સેખો અપ્પત્તમાનસોતિ અધિસીલસિક્ખાદીનં સિક્ખનતો સેખો. અનવસેસતો માનં સિયતિ સમુચ્છિન્દતીતિ માનસો, અગ્ગમગ્ગો, તંનિબ્બત્તિતો માનસતો આગતં માનસં, અરહત્તં, તં, સો વા અપ્પત્તો એતેનાતિ અપ્પત્તમાનસો. વિહારં મે પવિટ્ઠસ્સ, ચેતસો પણિધી અહૂતિ એવં સેખસ્સ મે વસનકવિહારં ઓવરકં પવિટ્ઠસ્સ સતો એવરૂપો ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારો ચેતોપણિધિ અહોસિ, એવં મયા ચિત્તં પણિહિતન્તિ અત્થો.

નાસિસ્સન્તિઆદિના ચિત્તપણિધિં દસ્સેતિ. તત્થ નાસિસ્સન્તિ યંકિઞ્ચિ ભોજનં ન ભુઞ્જિસ્સં ન ભુઞ્જિસ્સામિ તણ્હાસલ્લે મમ હદયગતે અનૂહતે અનુદ્ધતેતિ એવં સબ્બપદેસુ યોજેતબ્બં. ન પિવિસ્સામીતિ યંકિઞ્ચિ પાતબ્બં ન પિવિસ્સામિ. વિહારતો ન નિક્ખમેતિ ઇમસ્મા ઇદાનિ મયા નિસિન્નગબ્ભતો ન નિક્ખમેય્યં. નપિ પસ્સં નિપાતેસ્સન્તિ મમ સરીરસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ એકમ્પિ પસ્સં કાયકિલમથવિનોદનત્થં ન નિપાતેસ્સં, એકપસ્સેનપિ ન નિપજ્જિસ્સામીતિ અત્થો.

તસ્સ મેવં વિહરતોતિ તસ્સ મે એવં ચિત્તં પણિધાય દળ્હવીરિયાધિટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનાનુયોગવસેન વિહરતો. પસ્સ વીરિયપરક્કમન્તિ વિધિના ઈરયિતબ્બતો ‘‘વીરિયં’’ પરં ઠાનં અક્કમનતો ‘‘પરક્કમો’’તિ ચ લદ્ધનામં ઉસ્સોળ્હીભૂતં વાયામં પસ્સ જાનાહિ. યસ્સ પનાનુભાવેન મયા તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનન્તિ વુત્તત્થમેવ.

પચ્ચયત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.