૪. મોઘરાજત્થેરગાથાવણ્ણના

છવિપાપક ચિત્તભદ્દકાતિ આયસ્મતો મોઘરાજત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં આકઙ્ખન્તો પણિધાનં કત્વા તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો બ્રાહ્મણમાણવે વિજ્જાસિપ્પાનિ સિક્ખાપેન્તો એકદિવસં અત્થદસ્સિં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા ‘‘યાવતા રૂપિનો સત્તા’’તિઆદિના છહિ ગાથાહિ અભિત્થવિત્વા ભાજનં પૂરેત્વા મધું ઉપનામેસિ. સત્થા મધું પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં અકાસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કટ્ઠવાહનસ્સ નામ રઞ્ઞો અમચ્ચો હુત્વા તેન સત્થુ આનયનત્થં પુરિસસહસ્સેન પેસિતો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કત્વા તતો ચુતો એકં બુદ્ધન્તરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા મોઘરાજાતિ લદ્ધનામો બાવરીબ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતસિપ્પો સંવેગજાતો તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તાપસસહસ્સપરિવારો અજિતાદીહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં પેસિતો તેસં પન્નરસમો હુત્વા પઞ્હે પુચ્છિત્વા પઞ્હવિસ્સજ્જનપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪.૬૪-૮૩) –

‘‘અત્થદસ્સી તુ ભગવા, સયમ્ભૂ અપરાજિતો;

ભિક્ખુસઙ્ઘપરિબ્યૂળ્હો, રથિયં પટિપજ્જથ.

‘‘સિસ્સેહિ સમ્પરિવુતો, ઘરમ્હા અભિનિક્ખમિં;

નિક્ખમિત્વાનહં તત્થ, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘અભિવાદિય સમ્બુદ્ધં, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, સન્થવિં લોકનાયકં.

‘‘યાવતા રૂપિનો સત્તા, અરૂપી વા અસઞ્ઞિનો;

સબ્બે તે તવ ઞાણમ્હિ, અન્તો હોન્તિ સમોગધા.

‘‘સુખુમચ્છિકજાલેન, ઉદકં યો પરિક્ખિપે;

યે કેચિ ઉદકે પાણા, અન્તોજાલે ભવન્તિ તે.

‘‘યેસઞ્ચ ચેતના અત્થિ, રૂપિનો ચ અરૂપિનો;

સબ્બે તે તવ ઞાણમ્હિ, અન્તો હોન્તિ સમોગધા.

‘‘સમુદ્ધરસિમં લોકં, અન્ધકારસમાકુલં;

તવ ધમ્મં સુણિત્વાન, કઙ્ખાસોતં તરન્તિ તે.

‘‘અવિજ્જાનિવુતે લોકે, અન્ધકારેન ઓત્થટે;

તવ ઞાણમ્હિ જોતન્તે, અન્ધકારા પધંસિતા.

‘‘તુવં ચક્ખૂસિ સબ્બેસં, મહાતમપનૂદનો;

તવ ધમ્મં સુણિત્વાન, નિબ્બાયતિ બહુજ્જનો.

‘‘પુટકં પૂરયિત્વાન, મધુખુદ્દમનેળકં;

ઉભો હત્થેહિ પગ્ગય્હ, ઉપનેસિં મહેસિનો.

‘‘પટિગ્ગણ્હિ મહાવીરો, સહત્થેન મહા ઇસિ;

ભુઞ્જિત્વા તઞ્ચ સબ્બઞ્ઞૂ, વેહાસં નભમુગ્ગમિ.

‘‘અન્તલિક્ખે ઠિતો સત્થા, અત્થદસ્સી નરાસભો;

મમ ચિત્તં પસાદેન્તો, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યેનિદં થવિતં ઞાણં, બુદ્ધસેટ્ઠો ચ થોમિતો;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, દુગ્ગતિં સો ન ગચ્છતિ.

‘‘ચતુદ્દસઞ્ચ ખત્તું સો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

પથબ્યા રજ્જં અટ્ઠસતં, વસુધં આવસિસ્સતિ.

‘‘પઞ્ચેવ સતક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પદેસરજ્જં અસઙ્ખેય્યં, મહિયા કારયિસ્સતિ.

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સતિ.

‘‘ગમ્ભીરં નિપુણં અત્થં, ઞાણેન વિચિનિસ્સતિ;

મોઘરાજાતિ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘તીહિ વિજ્જાહિ સમ્પન્નં, કતકિચ્ચમનાસવં;

ગોતમો સત્થવાહગ્ગો, એતદગ્ગે ઠપેસ્સતિ.

‘‘હિત્વા માનુસકં યોગં, છેત્વાન ભવબન્ધનં;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થલૂખં સુત્તલૂખં રજનલૂખન્તિ વિસેસેન તિવિધેનપિ લૂખેન સમન્નાગતં પંસુકૂલં ધારેસિ. તેન નં સત્થા લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. અપરભાગે પુરિમકમ્મપ્પચ્ચયા પરિહારસ્સ અકરણતો થેરસ્સ સરીરે દદ્દુપીળકાદીનિ ઉપ્પજ્જિત્વા વડ્ઢિંસુ. સો ‘‘સેનાસનં દુસ્સતી’’તિ હેમન્તેપિ મગધક્ખેત્તેસુ પલાલસન્થારાનિ અત્થરિત્વા સેતિ. તં એકદિવસં ઉપટ્ઠાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નં સત્થા પટિસન્થારવસેન ‘‘છવિપાપકા’’તિઆદિના પઠમગાથાય પુચ્છિ.

૨૦૭. તત્થ છવિપાપકાતિ દદ્દુકચ્છુપીળકાહિ ભિન્નચ્છવિભાવતો હીનચ્છવિક દુટ્ઠચ્છવિક. ચિત્તભદ્દકાતિ અનવસેસકિલેસપ્પહાનેન બ્રહ્મવિહારસેવનાય ચ ભદ્દચિત્ત સુન્દરચિત્ત. મોઘરાજાતિ તસ્સ આલપનં. સતતં સમાહિતોતિ અગ્ગફલસમાધિના નિચ્ચકાલં અભિણ્હં સમાહિતમાનસો. હેમન્તિકસીતકાલરત્તિયોતિ હેમન્તસમયે સીતકાલરત્તિયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. ‘‘હેમન્તિકા સીતકાલરત્તિયો’’તિપિ પાળિ. તત્થ હેમન્તિકાતિ હેમન્તોગધા હેમન્તપરિયાપન્નાતિ અત્થો. ભિક્ખુ ત્વં સીતિ ભિક્ખુ કો ત્વં અસિ, એવંભૂતો પરેસુ તવ સેનાસનં કત્વા અદેન્તેસુ સઙ્ઘિકઞ્ચ સેનાસનં અપવિસન્તો. કથં કરિસ્સસીતિ યથાવુત્તે સીતકાલે કથં અત્તભાવં પવત્તેસીતિ સત્થા પુચ્છિ. એવં પન પુટ્ઠો થેરો સત્થુ તમત્થં કથેન્તો –

૨૦૮. ‘‘સમ્પન્નસસ્સા મગધા, કેવલા ઇતિ મે સુતં;

પલાલચ્છન્નકો સેય્યં, યથઞ્ઞે સુખજીવિનો’’તિ. – ગાથમાહ;

તત્થ સમ્પન્નસસ્સાતિ નિપ્ફન્નસસ્સા. મગધાતિ મગધરટ્ઠં વદતિ. મગધા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘મગધા’’ત્વેવ બહુવચનેન વુચ્ચતિ. કેવલાતિ અનવસેસા. ઇતિ મે સુતન્તિ એવં મયા સુતં. તત્થ યો અદિટ્ઠો પદેસો, તસ્સ વસેન સુતન્તિ વુત્તં. તેન એદિસે કાલે મગધેસુ યત્થ કત્થચિ મયા વસિતું સક્કાતિ દસ્સેતિ. પલાલચ્છન્નકો સેય્યં, યથઞ્ઞે સુખજીવિનોતિ યથા અઞ્ઞે સુખજીવિનો ભિક્ખૂ સેનાસનસપ્પાયં લદ્ધા સુન્દરેહિ અત્થરણપાવુરણેહિ સુખેન સયન્તિ, એવં અહમ્પિ પલાલસન્થારમેવ હેટ્ઠા સન્થરિત્વા ઉપરિ તિરિયઞ્ચ પલાલચ્છદનેનેવ છાદિતસરીરતાય પલાલચ્છન્નકો સેય્યં સયિં, સેય્યં કપ્પેસિન્તિ અત્તનો યથાલાભસન્તોસં વિભાવેતિ.

મોઘરાજત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.