૫. વિસાખપઞ્ચાલપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

ન ઉક્ખિપે નો ચ પરિક્ખિપે પરેતિ આયસ્મતો વિસાખસ્સ પઞ્ચાલપુત્તસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો ચુદ્દસે કપ્પે પચ્ચન્તગામે દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં ફલપરિયેસનં ચરન્તેહિ તસ્મિં ગામે મનુસ્સેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં ગતો તત્થ એકં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા પસન્નમાનસો વલ્લિફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે મણ્ડલિકરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિસાખોતિ લદ્ધનામો પઞ્ચાલરાજધીતુયા પુત્તભાવતો પચ્છા પઞ્ચાલપુત્તોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો પિતરિ મતે રજ્જં કારેન્તો સત્થરિ અત્તનો ગામસમીપગતે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્થારા સદ્ધિં સાવત્થિં ગતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૩૧-૩૬) –

‘‘સબ્બે જના સમાગમ્મ, અગમિંસુ વનં તદા;

ફલમન્વેસમાના તે, અલભિંસુ ફલં તદા.

‘‘તત્થદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, સયમ્ભું અપરાજિતં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, વલ્લિફલમદાસહં.

‘‘ચતુદ્દસે ઇતો કપ્પે, યં ફલમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા થેરો ઞાતીનં અનુકમ્પાય જાતિભૂમિં અગમાસિ. તત્થ મનુસ્સા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા કાલેન કાલં ધમ્મં સુણન્તા એકદિવસં ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ધમ્મકથિકો હોતી’’તિ ધમ્મકથિકલક્ખણં પુચ્છિંસુ. થેરો તેસં ધમ્મકથિકલક્ખણં કથેન્તો –

૨૦૯. ‘‘ન ઉક્ખિપે નો ચ પરિક્ખિપે પરે, ન ઓક્ખિપે પારગતં ન એરયે;

ન ચત્તવણ્ણં પરિસાસુ બ્યાહરે, અનુદ્ધતો સમ્મિતભાણિ સુબ્બતો.

૨૧૦. ‘‘સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિના, મતિકુસલેન નિવાતવુત્તિના;

સંસેવિતબુદ્ધસીલિના, નિબ્બાનં ન હિ તેન દુલ્લભ’’ન્તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તત્થ ન ઉક્ખિપેતિ અત્તાનં ન ઉક્ખિપેય્ય, જાતિઆદીહિ બાહુસચ્ચાદીહિ ચ અત્તુક્કંસનં ન કરેય્ય. નો ચ પરિક્ખિપે પરેતિ પરે પરપુગ્ગલે તેહેવ જાતિઆદીહિ નો પરિક્ખિપે પરિચ્છિન્દિત્વા ન ખિપેય્ય ગુણપરિધંસનવસેન વા ન ખિપેય્ય. ન ઓક્ખિપે પરે ઇચ્ચેવં સમ્બન્ધો. પરે ઓજ્ઝાપનવસેન ન ઓક્ખિપે હેટ્ઠતો કત્વા પરે ન ઓલોકાપેય્ય, ન ઓજ્ઝાપેય્યાતિ અત્થો. ‘‘ન ઉક્ખિપે’’તિ કેચિ પઠન્તિ, સો એવત્થો. પારગતન્તિ સંસારપારં વિય વિજ્જાય પારં ગતં ખીણાસવં તેવિજ્જં છળભિઞ્ઞં વા ન એરયે ન ઘટ્ટયે ન આસાદેય્ય. ન ચત્તવણ્ણં પરિસાસુ બ્યાહરેતિ અત્તનો વણ્ણં ગુણં લાભસક્કારસિલોકં નિકામયમાનો ખત્તિયપરિસાદીસુ ન ભાસેય્ય. અનુદ્ધતોતિ ઉદ્ધચ્ચરહિતો. ઉદ્ધતસ્સ હિ વચનં નાદિયન્તિ. સમ્મિતભાણીતિ સમ્મદેવ મિતભાણી, કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસઞ્હિતમેવ વાચં ભાસનસીલોતિ અત્થો. ઇતો અઞ્ઞથા વદન્તસ્સ વચનં અગહણીયં હોતિ. સુબ્બતોતિ સુન્દરવતો સીલસમ્પન્નો. ‘‘સિયા’’તિ કિરિયાપદં આનેત્વા યોજેતબ્બં.

એવં થેરો સઙ્ખેપેનેવ ધમ્મકથિકલક્ખણં વત્વા તેસં ગુણાનં અત્તનિ લબ્ભમાનતં અધિમુચ્ચિત્વા ભિય્યોસોમત્તાય અભિપ્પસન્નં મહાજનં ઞત્વા ‘‘એવંવિધસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ વિમુત્તાયતનસન્નિસ્સિતસ્સ ન નિબ્બાનં દુલ્લભં, અથ ખો સુલભમેવા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘સુસુખુમનિપુણત્થદસ્સિના’’તિ દુતિયગાથમાહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

વિસાખપઞ્ચાલપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.