૫. પઞ્ચમવગ્ગો

૧. કુમારકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના

અહો બુદ્ધા અહો ધમ્માતિ આયસ્મતો કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પાપુણિ. ‘‘કુલગેહે’’તિ પન અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૭) વુત્તં. સો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ચિત્તકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં આકઙ્ખન્તો પણિધાનં કત્વા તદનુરૂપાનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે સમણધમ્મં કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે સેટ્ઠિધીતાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સા કિર કુમારિકાકાલેયેવ પબ્બજિતુકામા હુત્વા માતાપિતરો યાચિત્વા પબ્બજ્જં અલભમાના કુલઘરં ગતાપિ ગબ્ભસણ્ઠિતમ્પિ અજાનન્તી સામિકં આરાધેત્વા તેન અનુઞ્ઞાતા ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિતા. તસ્સા ગબ્ભિનિભાવં દિસ્વા ભિક્ખુનિયો દેવદત્તં પુચ્છિંસુ. સો ‘‘અસ્સમણી’’તિ આહ. પુન દસબલં પુચ્છિંસુ. સત્થા ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસિ. થેરો સાવત્થિનગરવાસીનિ કુલાનિ વિસાખઞ્ચ ઉપાસિકં પક્કોસાપેત્વા સરાજિકાય પરિસાય વિનિચ્છિનન્તો ‘‘પુરે લદ્ધો ગબ્ભો, પબ્બજ્જા અરોગા’’તિ આહ. સત્થા ‘‘સુવિનિચ્છિતં અધિકરણ’’ન્તિ થેરસ્સ સાધુકારં અદાસિ.

સા ભિક્ખુની સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પુત્તં વિજાયિ. તં રાજા પસેનદિકોસલો પોસેસિ. ‘‘કસ્સપો’’તિ ચસ્સ નામં અકંસુ. અપરભાગે અલઙ્કરિત્વા સત્થુ સન્તિકં નેત્વા પબ્બાજેસિ. કુમારકાલે પબ્બજિતત્તા ભગવતા ‘‘કસ્સપં પક્કોસથ, ઇદં ફલં વા ખાદનીયં વા કસ્સપસ્સ દેથા’’તિ વુત્તે ‘‘કતરકસ્સપસ્સા’’તિ. ‘‘કુમારકસ્સપસ્સા’’તિ. એવં ગહિતનામત્તા રઞ્ઞો પોસાવનિકપુત્તત્તા ચ વુડ્ઢકાલેપિ કુમારકસ્સપોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ.

સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય વિપસ્સનાય ચેવ કમ્મં કરોતિ, બુદ્ધવચનઞ્ચ ઉગ્ગણ્હાતિ. અથ તેન સદ્ધિં પબ્બતમત્થકે સમણધમ્મં કત્વા અનાગામી હુત્વા સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તો મહાબ્રહ્મા ‘‘વિપસ્સનાય મુખં દસ્સેત્વા મગ્ગફલપ્પત્તિયા ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ પઞ્ચદસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અન્ધવને વસન્તસ્સ થેરસ્સ ‘‘ઇમે પઞ્હે સત્થારં પુચ્છેય્યાસી’’તિ આચિક્ખિત્વા ગતો. સો તે પઞ્હે ભગવન્તં પુચ્છિ. ભગવાપિસ્સ બ્યાકાસિ. થેરો સત્થારા કથિતનિયામેનેવ તે ઉગ્ગણ્હિત્વા વિપસ્સનં ગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૪.૧૫૦-૧૭૭) –

‘‘ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો;

સબ્બલોકહિતો વીરો, પદુમુત્તરનામકો.

‘‘તદાહં બ્રાહ્મણો હુત્વા, વિસ્સુતો વેદપારગૂ;

દિવાવિહારં વિચરં, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘ચતુસચ્ચં પકાસેન્તં, બોધયન્તં સદેવકં;

વિચિત્તકથિકાનગ્ગં, વણ્ણયન્તં મહાજને.

‘‘તદા મુદિતચિત્તોહં, નિમન્તેત્વા તથાગતં;

નાનારત્તેહિ વત્થેહિ, અલઙ્કરિત્વાન મણ્ડપં.

‘‘નાનારતનપજ્જોતં, સસઙ્ઘં ભોજયિં તહિં;

ભોજયિત્વાન સત્તાહં, નાનગ્ગરસભોજનં.

‘‘નાનાચિત્તેહિ પુપ્ફેહિ, પૂજયિત્વા સસાવકં;

નિપચ્ચ પાદમૂલમ્હિ, તં ઠાન પત્થયિં અહં.

‘‘તદા મુનિવરો આહ, કરુણેકરસાસયો;

પસ્સથેતં દિજવરં, પદુમાનનલોચનં.

‘‘પીતિપામોજ્જબહુલં, સમુગ્ગતતનૂરુહં;

હાસમ્હિતવિસાલક્ખં, મમ સાસનલાલસં.

‘‘પતિતં પાદમૂલે મે, એકાવત્થસુમાનસં;

એસ પત્થેતિ તં ઠાનં, વિચિત્તકથિકત્તનં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

કુમારકસ્સપો નામ, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘વિચિત્તપુપ્ફદુસ્સાનં, રતનાનઞ્ચ વાહસા;

વિચિત્તકથિકાનં સો, અગ્ગતં પાપુણિસ્સતિ.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પરિબ્ભમં ભવાભવે, રઙ્ગમજ્ઝે યથા નટો;

સાખમિગત્રજો હુત્વા, મિગિયા કુચ્છિમોક્કમિં.

‘‘તદા મયિ કુચ્છિગતે, વજ્ઝવારો ઉપટ્ઠિતો;

સાખેન ચત્તા મે માતા, નિગ્રોધં સરણં ગતા.

‘‘તેન સા મિગરાજેન, મરણા પરિમોચિતા;

પરિચ્ચજિત્વા સપાણં, મમેવં ઓવદી તદા.

‘‘નિગ્રોધમેવ સેવેય્ય, ન સાખમુપસંવસે;

નિગ્રોધસ્મિં મતં સેય્યો, યઞ્ચે સાખમ્હિ જીવિતં.

‘‘તેનાનુસિટ્ઠા મિગયૂથપેન, અહઞ્ચ માતા ચ તથેતરે ચ;

આગમ્મ રમ્મં તુસિતાધિવાસં, ગતા પવાસં સઘરં યથેવ.

‘‘પુનો કસ્સપવીરસ્સ, અત્થમેન્તમ્હિ સાસને;

આરુય્હ સેલસિખરં, યુઞ્જિત્વા જિનસાસનં.

‘‘ઇદાનાહં રાજગહે, જાતો સેટ્ઠિકુલે અહું;

આપન્નસત્તા મે માતા, પબ્બજિ અનગારિયં.

‘‘સગબ્ભં તં વિદિત્વાન, દેવદત્તમુપાનયું;

સો અવોચ વિનાસેથ, પાપિકં ભિક્ખુનિં ઇમં.

‘‘ઇદાનિપિ મુનિન્દેન, જિનેન અનુકમ્પિતા;

સુખિની અજની મય્હં, માતા ભિક્ખુનુપસ્સયે.

‘‘તં વિદિત્વા મહીપાલો, કોસલો મં અપોસયિ;

કુમારપરિહાનેન, નામેનાહઞ્ચ કસ્સપો.

‘‘મહાકસ્સપમાગમ્મ, અહં કુમારકસ્સપો;

વમ્મિકસદિસં કાયં, સુત્વા બુદ્ધેન દેસિતં.

‘‘તતો ચિત્તં વિમુચ્ચિ મે, અનુપાદાય સબ્બસો;

પાયાસિં દમયિત્વાહં, એતદગ્ગમપાપુણિં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ચિત્તકથિકભાવેન સત્થારા એતદગ્ગે ઠપિતો અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા રતનત્તયગુણવિભાવનમુખેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૦૧. ‘‘અહો બુદ્ધા અહો ધમ્મા, અહો નો સત્થુ સમ્પદા;

યત્થ એતાદિસં ધમ્મં, સાવકો સચ્છિકાહિતિ.

૨૦૨. ‘‘અસઙ્ખેય્યેસુ કપ્પેસુ, સક્કાયાધિગતા અહૂ;

તેસમયં પચ્છિમકો, ચરિમોયં સમુસ્સયો;

જાતિમરણસંસારો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ અહોતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો. બુદ્ધાતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધા, ગારવવસેન બહુવચનં, અહો અચ્છરિયા સમ્બુદ્ધાતિ અત્થો. ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મેન સદ્ધિં નવ લોકુત્તરધમ્મા. અહો નો સત્થુ સમ્પદાતિ અમ્હાકં સત્થુ દસબલસ્સ અહો સમ્પત્તિયો. યત્થાતિ યસ્મિં સત્થરિ બ્રહ્મચરિયવાસેન. એતાદિસં ધમ્મં, સાવકો સચ્છિકાહિતીતિ એતાદિસં એવરૂપં સુવિસુદ્ધજ્ઝાનાભિઞ્ઞાપરિવારં અનવસેસકિલેસક્ખયાવહં સન્તં પણીતં અનુત્તરં ધમ્મં સાવકોપિ નામ સચ્છિકરિસ્સતિ, તસ્મા એવંવિધગુણવિસેસાધિગમહેતુભૂતા અહો અચ્છરિયા બુદ્ધા ભગવન્તો, અચ્છરિયા ધમ્મગુણા, અચ્છરિયા અમ્હાકં સત્થુ સમ્પત્તિયોતિ રતનત્તયસ્સ ગુણાધિમુત્તિં પવેદેસીતિ. ધમ્મસમ્પત્તિકિત્તનેનેવ હિ સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિ કિત્તિતા હોતીતિ.

એવં સાધારણવસેન દસ્સિતં ધમ્મસ્સ સચ્છિકિરિયં ઇદાનિ અત્તુપનાયિકં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અસઙ્ખેય્યેસૂ’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અસઙ્ખેય્યેસૂતિ ગણનપથં વીતિવત્તેસુ મહાકપ્પેસુ. સક્કાયાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. તે હિ પરમત્થતો વિજ્જમાનધમ્મસમૂહતાય ‘‘સક્કાયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અહૂતિ નિવત્તનૂપાયસ્સ અનધિગતત્તા અનપગતા અહેસું. તેસમયં પચ્છિમકો ચરિમોયં સમુસ્સયોતિ યસ્મા અયં સબ્બપચ્છિમકો, તતો એવ ચરિમો, તસ્મા જાતિમરણસહિતો ખન્ધાદિપટિપાટિસઞ્ઞિતો સંસારો ઇદાનિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવતો પુનબ્ભવો નત્થિ, અયમન્તિમા જાતીતિ અત્થો.

કુમારકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ધમ્મપાલત્થેરગાથાવણ્ણના

યો હવે દહરો ભિક્ખૂતિ આયસ્મતો ધમ્મપાલત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન વનન્તં ઉપગતો સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો પિલક્ખફલમદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સત્થરિ પરિનિબ્બુતે અવન્તિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ધમ્મપાલોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો તક્કસિલં ગન્ત્વા સિપ્પં ઉગ્ગહેત્વા પટિનિવત્તેન્તો અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં વિહારે અઞ્ઞતરં થેરં દિસ્વા તસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૨૧-૨૫) –

‘‘વનન્તરે બુદ્ધં દિસ્વા, અત્થદસ્સિં મહાયસં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, પિલક્ખસ્સાદદિં ફલં.

‘‘અટ્ઠારસે કપ્પસતે, યં ફલમદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો એકદિવસં તસ્મિં વિહારે દ્વે સામણેરે રુક્ખગ્ગે પુપ્ફાનિ ઓચિનન્તે આરૂળ્હસાખાય ભગ્ગાય પતન્તે દિસ્વા થેરો ઇદ્ધાનુભાવેન હત્થેન ગહેત્વા અરોગેયેવ ભૂમિયં ઠપેત્વા તેસં સામણેરાનં ધમ્મં દેસેન્તો –

૨૦૩. ‘‘યો હવે દહરો ભિક્ખુ, યુઞ્જતિ બુદ્ધસાસને;

જાગરો સ હિ સુત્તેસુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

૨૦૪. ‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. – ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ;

તત્થ યોતિ અનિયમવચનં. હવેતિ દળ્હત્થે નિપાતો. દહરોતિ તરુણો. ભિક્ખતીતિ ભિક્ખુ. યુઞ્જતીતિ ઘટતિ વાયમતિ. જાગરોતિ જાગરણધમ્મસમન્નાગતો. સુત્તેસૂતિ સુપન્તેસુ. ઇદં વુત્તં હોતિ યો ભિક્ખુ દહરોવ સમાનો તરુણો ‘‘તથાહં પચ્છા વુડ્ઢકાલે જાનિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા બુદ્ધાનં સાસને અપ્પમાદપટિપત્તિયં યુઞ્જતિ સમથવિપસ્સનાભાવનાય યોગં કરોતિ, સો સુત્તેસુ અવિજ્જાનિદ્દાય સુત્તેસુ પમત્તેસુ સદ્ધાદિજાગરધમ્મસમન્નાગમેન જાગરો, તતો એવ અત્તહિતપરહિતપારિપૂરિયા અમોઘં અવઞ્ઝં તસ્સ જીવિતં, યસ્મા ચ એતદેવં, તસ્મા સદ્ધઞ્ચ ‘‘અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિઆદિનયપ્પવત્તં કમ્મફલસદ્ધઞ્ચ, સદ્ધૂપનિબન્ધત્તા સીલસ્સ તદુપનિસ્સયં ચતુપારિસુદ્ધિસીલઞ્ચ, ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ એવં પવત્તરતનત્તયપ્પસાદઞ્ચ, વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાદિવસેન ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનઞ્ચ મેધાવી ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદં અનુસિટ્ઠિં અનુસ્સરન્તો આદિત્તમ્પિ અત્તનો સીસં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા અનુયુઞ્જેથ, તત્થ અનુયોગં આતપ્પં કરેય્યાતિ અત્થો.

ધમ્મપાલત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બ્રહ્માલિત્થેરગાથાવણ્ણના

કસ્સિન્દ્રિયાનિ સમથઙ્ગતાનીતિ આયસ્મતો બ્રહ્માલિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થારં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો વન્દિત્વા પાદફલં અદાસિ. સત્થા અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કોસલરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રહ્માલીતિ લદ્ધનામો વિઞ્ઞુતં પત્તો હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો સંસારે સઞ્જાતસંવેગો તાદિસેન કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા પતિરૂપકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકગતત્તા નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૧.૬૩-૬૭) –

‘‘સુવણ્ણવણ્ણં સમ્બુદ્ધં, આહુતીનં પટિગ્ગહં;

રથિયં પટિપજ્જન્તં, પાદફલં અદાસહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા મગ્ગસુખેન ફલસુખેન વીતિનામેન્તો એકદિવસં પધાનપરિગ્ગાહકેન થેરેન તસ્મિં અરઞ્ઞાયતને ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સ વુત્તં પધાનાનુયોગં પરિગ્ગણ્હન્તો –

૨૦૫. ‘‘કસ્સિન્દ્રિયાનિ સમથઙ્ગતાનિ, અસ્સા યથા સારથિના સુદન્તા;

પહીનમાનસ્સ અનાસવસ્સ, દેવાપિ કસ્સ પિહયન્તિ તાદિનો.

૨૦૬. ‘‘મય્હિન્દ્રિયાનિ સમથઙ્ગતાનિ, અસ્સા યથા સારથિના સુદન્તા;

પહીનમાનસ્સ અનાસવસ્સ, દેવાપિ મય્હં પિહયન્તિ તાદિનો’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ.

તસ્સત્થો – ઇમસ્મિં અરઞ્ઞાયતને વસન્તેસુ ભિક્ખૂસુ કસ્સ ભિક્ખુનો થેરસ્સ વા નવસ્સ વા મજ્ઝિમસ્સ વા છેકેન સારથિના સુદન્તા અસ્સા વિય મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ સમથં દન્તભાવં નિબ્બિસેવનભાવં ગતાનિ. કસ્સ નવવિધમ્પિ માનં પહાય ઠિતત્તા પહીનમાનસ્સ ચતુન્નમ્પિ આસવાનં અભાવેન અનાસવસ્સ ઇટ્ઠાદીસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તિયા તાદિનો દેવાપિ પિહયન્તિ મનુસ્સાપિ સમ્માપટિપત્તિદસ્સનાદિના ચ આદરેન પત્થેન્તીતિ.

તત્થ ચ ગાથાયં પુરિમડ્ઢેન અનાગામિમગ્ગાધિગમો પુટ્ઠો, અનાગામિનોપિ હિ ઇન્દ્રિયાનિ પહીનકામરાગબ્યાપાદતાય સમથં નિબ્બિસેવનતં ગતાનિ હોન્તિ. ઇતરેન અરહત્તમગ્ગપટિલાભો, અરહા હિ ‘‘પહીનમાનો અનાસવો તાદી’’તિ ચ વુચ્ચતિ.

અથાયસ્મા બ્રહ્માલિ પધાનપરિગ્ગાહકેન વુત્તં ‘‘કસ્સિન્દ્રિયાની’’તિ ગાથં પચ્ચનુભાસિ. તદત્થં અત્તૂપનાયિકવસેન વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘મય્હિન્દ્રિયાની’’તિઆદિકાય દુતિયગાથાય અઞ્ઞં બ્યાકાસિ, તત્થ મય્હિન્દ્રિયાનીતિ મમ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

બ્રહ્માલિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મોઘરાજત્થેરગાથાવણ્ણના

છવિપાપક ચિત્તભદ્દકાતિ આયસ્મતો મોઘરાજત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં આકઙ્ખન્તો પણિધાનં કત્વા તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો બ્રાહ્મણમાણવે વિજ્જાસિપ્પાનિ સિક્ખાપેન્તો એકદિવસં અત્થદસ્સિં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા ‘‘યાવતા રૂપિનો સત્તા’’તિઆદિના છહિ ગાથાહિ અભિત્થવિત્વા ભાજનં પૂરેત્વા મધું ઉપનામેસિ. સત્થા મધું પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં અકાસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કટ્ઠવાહનસ્સ નામ રઞ્ઞો અમચ્ચો હુત્વા તેન સત્થુ આનયનત્થં પુરિસસહસ્સેન પેસિતો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કત્વા તતો ચુતો એકં બુદ્ધન્તરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા મોઘરાજાતિ લદ્ધનામો બાવરીબ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતસિપ્પો સંવેગજાતો તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તાપસસહસ્સપરિવારો અજિતાદીહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં પેસિતો તેસં પન્નરસમો હુત્વા પઞ્હે પુચ્છિત્વા પઞ્હવિસ્સજ્જનપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૪.૬૪-૮૩) –

‘‘અત્થદસ્સી તુ ભગવા, સયમ્ભૂ અપરાજિતો;

ભિક્ખુસઙ્ઘપરિબ્યૂળ્હો, રથિયં પટિપજ્જથ.

‘‘સિસ્સેહિ સમ્પરિવુતો, ઘરમ્હા અભિનિક્ખમિં;

નિક્ખમિત્વાનહં તત્થ, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘અભિવાદિય સમ્બુદ્ધં, સિરે કત્વાન અઞ્જલિં;

સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, સન્થવિં લોકનાયકં.

‘‘યાવતા રૂપિનો સત્તા, અરૂપી વા અસઞ્ઞિનો;

સબ્બે તે તવ ઞાણમ્હિ, અન્તો હોન્તિ સમોગધા.

‘‘સુખુમચ્છિકજાલેન, ઉદકં યો પરિક્ખિપે;

યે કેચિ ઉદકે પાણા, અન્તોજાલે ભવન્તિ તે.

‘‘યેસઞ્ચ ચેતના અત્થિ, રૂપિનો ચ અરૂપિનો;

સબ્બે તે તવ ઞાણમ્હિ, અન્તો હોન્તિ સમોગધા.

‘‘સમુદ્ધરસિમં લોકં, અન્ધકારસમાકુલં;

તવ ધમ્મં સુણિત્વાન, કઙ્ખાસોતં તરન્તિ તે.

‘‘અવિજ્જાનિવુતે લોકે, અન્ધકારેન ઓત્થટે;

તવ ઞાણમ્હિ જોતન્તે, અન્ધકારા પધંસિતા.

‘‘તુવં ચક્ખૂસિ સબ્બેસં, મહાતમપનૂદનો;

તવ ધમ્મં સુણિત્વાન, નિબ્બાયતિ બહુજ્જનો.

‘‘પુટકં પૂરયિત્વાન, મધુખુદ્દમનેળકં;

ઉભો હત્થેહિ પગ્ગય્હ, ઉપનેસિં મહેસિનો.

‘‘પટિગ્ગણ્હિ મહાવીરો, સહત્થેન મહા ઇસિ;

ભુઞ્જિત્વા તઞ્ચ સબ્બઞ્ઞૂ, વેહાસં નભમુગ્ગમિ.

‘‘અન્તલિક્ખે ઠિતો સત્થા, અત્થદસ્સી નરાસભો;

મમ ચિત્તં પસાદેન્તો, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યેનિદં થવિતં ઞાણં, બુદ્ધસેટ્ઠો ચ થોમિતો;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, દુગ્ગતિં સો ન ગચ્છતિ.

‘‘ચતુદ્દસઞ્ચ ખત્તું સો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

પથબ્યા રજ્જં અટ્ઠસતં, વસુધં આવસિસ્સતિ.

‘‘પઞ્ચેવ સતક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પદેસરજ્જં અસઙ્ખેય્યં, મહિયા કારયિસ્સતિ.

‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

ગોતમસ્સ ભગવતો, સાસને પબ્બજિસ્સતિ.

‘‘ગમ્ભીરં નિપુણં અત્થં, ઞાણેન વિચિનિસ્સતિ;

મોઘરાજાતિ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવકો.

‘‘તીહિ વિજ્જાહિ સમ્પન્નં, કતકિચ્ચમનાસવં;

ગોતમો સત્થવાહગ્ગો, એતદગ્ગે ઠપેસ્સતિ.

‘‘હિત્વા માનુસકં યોગં, છેત્વાન ભવબન્ધનં;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા સત્થલૂખં સુત્તલૂખં રજનલૂખન્તિ વિસેસેન તિવિધેનપિ લૂખેન સમન્નાગતં પંસુકૂલં ધારેસિ. તેન નં સત્થા લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. અપરભાગે પુરિમકમ્મપ્પચ્ચયા પરિહારસ્સ અકરણતો થેરસ્સ સરીરે દદ્દુપીળકાદીનિ ઉપ્પજ્જિત્વા વડ્ઢિંસુ. સો ‘‘સેનાસનં દુસ્સતી’’તિ હેમન્તેપિ મગધક્ખેત્તેસુ પલાલસન્થારાનિ અત્થરિત્વા સેતિ. તં એકદિવસં ઉપટ્ઠાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નં સત્થા પટિસન્થારવસેન ‘‘છવિપાપકા’’તિઆદિના પઠમગાથાય પુચ્છિ.

૨૦૭. તત્થ છવિપાપકાતિ દદ્દુકચ્છુપીળકાહિ ભિન્નચ્છવિભાવતો હીનચ્છવિક દુટ્ઠચ્છવિક. ચિત્તભદ્દકાતિ અનવસેસકિલેસપ્પહાનેન બ્રહ્મવિહારસેવનાય ચ ભદ્દચિત્ત સુન્દરચિત્ત. મોઘરાજાતિ તસ્સ આલપનં. સતતં સમાહિતોતિ અગ્ગફલસમાધિના નિચ્ચકાલં અભિણ્હં સમાહિતમાનસો. હેમન્તિકસીતકાલરત્તિયોતિ હેમન્તસમયે સીતકાલરત્તિયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. ‘‘હેમન્તિકા સીતકાલરત્તિયો’’તિપિ પાળિ. તત્થ હેમન્તિકાતિ હેમન્તોગધા હેમન્તપરિયાપન્નાતિ અત્થો. ભિક્ખુ ત્વં સીતિ ભિક્ખુ કો ત્વં અસિ, એવંભૂતો પરેસુ તવ સેનાસનં કત્વા અદેન્તેસુ સઙ્ઘિકઞ્ચ સેનાસનં અપવિસન્તો. કથં કરિસ્સસીતિ યથાવુત્તે સીતકાલે કથં અત્તભાવં પવત્તેસીતિ સત્થા પુચ્છિ. એવં પન પુટ્ઠો થેરો સત્થુ તમત્થં કથેન્તો –

૨૦૮. ‘‘સમ્પન્નસસ્સા મગધા, કેવલા ઇતિ મે સુતં;

પલાલચ્છન્નકો સેય્યં, યથઞ્ઞે સુખજીવિનો’’તિ. – ગાથમાહ;

તત્થ સમ્પન્નસસ્સાતિ નિપ્ફન્નસસ્સા. મગધાતિ મગધરટ્ઠં વદતિ. મગધા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘મગધા’’ત્વેવ બહુવચનેન વુચ્ચતિ. કેવલાતિ અનવસેસા. ઇતિ મે સુતન્તિ એવં મયા સુતં. તત્થ યો અદિટ્ઠો પદેસો, તસ્સ વસેન સુતન્તિ વુત્તં. તેન એદિસે કાલે મગધેસુ યત્થ કત્થચિ મયા વસિતું સક્કાતિ દસ્સેતિ. પલાલચ્છન્નકો સેય્યં, યથઞ્ઞે સુખજીવિનોતિ યથા અઞ્ઞે સુખજીવિનો ભિક્ખૂ સેનાસનસપ્પાયં લદ્ધા સુન્દરેહિ અત્થરણપાવુરણેહિ સુખેન સયન્તિ, એવં અહમ્પિ પલાલસન્થારમેવ હેટ્ઠા સન્થરિત્વા ઉપરિ તિરિયઞ્ચ પલાલચ્છદનેનેવ છાદિતસરીરતાય પલાલચ્છન્નકો સેય્યં સયિં, સેય્યં કપ્પેસિન્તિ અત્તનો યથાલાભસન્તોસં વિભાવેતિ.

મોઘરાજત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વિસાખપઞ્ચાલપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

ન ઉક્ખિપે નો ચ પરિક્ખિપે પરેતિ આયસ્મતો વિસાખસ્સ પઞ્ચાલપુત્તસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં પુઞ્ઞં ઉપચિનન્તો ઇતો ચુદ્દસે કપ્પે પચ્ચન્તગામે દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં ફલપરિયેસનં ચરન્તેહિ તસ્મિં ગામે મનુસ્સેહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞં ગતો તત્થ એકં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા પસન્નમાનસો વલ્લિફલં અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે મણ્ડલિકરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિસાખોતિ લદ્ધનામો પઞ્ચાલરાજધીતુયા પુત્તભાવતો પચ્છા પઞ્ચાલપુત્તોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો પિતરિ મતે રજ્જં કારેન્તો સત્થરિ અત્તનો ગામસમીપગતે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્થારા સદ્ધિં સાવત્થિં ગતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૩૯.૩૧-૩૬) –

‘‘સબ્બે જના સમાગમ્મ, અગમિંસુ વનં તદા;

ફલમન્વેસમાના તે, અલભિંસુ ફલં તદા.

‘‘તત્થદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, સયમ્ભું અપરાજિતં;

પસન્નચિત્તો સુમનો, વલ્લિફલમદાસહં.