૮. ભરતત્થેરગાથાવણ્ણના

એહિ, નન્દક, ગચ્છામાતિ આયસ્મતો ભરતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં મનુઞ્ઞદસ્સનં મુદુસુખસમ્ફસ્સં ઉપાહનદ્વયં ગહેત્વા ગચ્છન્તો સત્થારં ચઙ્કમન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો ઉપાહના ઉપનામેત્વા, ‘‘અભિરુહતુ ભગવા ઉપાહના, યં મમ અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ આહ. અભિરુહિ ભગવા તસ્સ અનુગ્ગણ્હનત્થં ઉપાહના. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ચમ્પાનગરે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ, ભરતોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વિઞ્ઞુતં પત્તો સોણત્થેરસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા ‘‘સોપિ નામ પબ્બજી’’તિ સઞ્જાતસંવેગો પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચો વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૮.૭૧-૮૯) –

‘‘અનોમદસ્સી ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

દિવાવિહારા નિક્ખમ્મ, પથમારુહિ ચક્ખુમા.

‘‘પાનધિં સુકતં ગય્હ, અદ્ધાનં પટિપજ્જહં;

તત્થદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, પત્તિકં ચારુદસ્સનં.

‘‘સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, નીહરિત્વાન પાનધિં;

પાદમૂલે ઠપેત્વાન, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘અભિરૂહ મહાવીર, સુગતિન્દ વિનાયક;

ઇતો ફલં લભિસ્સામિ, સો મે અત્થો સમિજ્ઝતુ.

‘‘અનોમદસ્સી ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

પાનધિં અભિરૂહિત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘યો પાનધિં મે અદાસિ, પસન્નો સેહિ પાણિભિ;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘બુદ્ધસ્સ ગિરમઞ્ઞાય, સબ્બે દેવા સમાગતા;

ઉદગ્ગચિત્તા સુમના, વેદજાતા કતઞ્જલી.

‘‘પાનધીનં પદાનેન, સુખિતોયં ભવિસ્સતિ;

પઞ્ચપઞ્ઞાસક્ખત્તુઞ્ચ, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ.

‘‘સહસ્સક્ખત્તું રાજા ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદો, ઓરસો ધમ્મનિમ્મિતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘દેવલોકે મનુસ્સે વા, નિબ્બત્તિસ્સતિ પુઞ્ઞવા;

દેવયાનપટિભાગં, યાનં પટિલભિસ્સતિ.

‘‘પાસાદા સિવિકા વય્હં, હત્થિનો સમલઙ્કતા;

રથા વાજઞ્ઞસંયુત્તા, સદા પાતુભવન્તિ મે.

‘‘અગારા નિક્ખમન્તોપિ, રથેન નિક્ખમિં અહં;

કેસેસુ છિજ્જમાનેસુ, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘લાભા મય્હં સુલદ્ધં મે, વાણિજ્જં સુપ્પયોજિતં;

દત્વાન પાનધિં એકં, પત્તોમ્હિ અચલં પદં.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, યં પાનધિમદાસહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, પાનધિસ્સ ઇદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા અત્તનો કનિટ્ઠભાતિકેન નન્દકત્થેરેન હેટ્ઠા વુત્તનયેન અઞ્ઞાબ્યાકરણે કતે ‘‘ઇદાનિ નન્દકોપિ અરહા જાતો, હન્દ મયં ઉભોપિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વુસિતબ્રહ્મચરિયતં નિવેદેસ્સામાતિ ઉપ્પન્નં પરિવિતક્કં નન્દકત્થેરસ્સ કથેન્તો –

૧૭૫. ‘‘એહિ નન્દક ગચ્છામ, ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં;

સીહનાદં નદિસ્સામ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સમ્મુખા.

૧૭૬. ‘‘યાય નો અનુકમ્પાય, અમ્હે પબ્બાજયી મુનિ;

સો નો અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ નન્દકાતિ આલપનં. એહીતિ તસ્સ અત્તનો સન્તિકકરણં. ગચ્છામાતિ તેન અત્તના ચ એકજ્ઝં કાતબ્બકિરિયાવચનં, ઉપજ્ઝાયસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ, સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ સમન્તચક્ખુના બુદ્ધચક્ખુના ચ સત્તાનં આસયાનુસયચરિતાદીનં યથાભૂતવિલોકનેન સદેવકસ્સ લોકસ્સ વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ વિસેસતો ઉપજ્ઝાયોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. યદત્થં ગમનં, તં દસ્સેતું ‘‘સીહનાદં નદિસ્સામ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સમ્મુખા’’તિ આહ. યથાભુચ્ચગુણાભિબ્યાહારતાય અભીતનાદભાવતો સીહનાદં બુદ્ધસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તતો એવ સબ્બસત્તુત્તમતાય સેટ્ઠસ્સ, બુદ્ધાનં વા સાવકબુદ્ધાદીનં સેટ્ઠસ્સ સમ્મુખા પુરતો નદિસ્સામાતિ અત્થો.

યથા પન સીહનાદં નદિતુકામો, તં દસ્સેન્તો ‘‘યાયા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ યાયાતિ યદત્થં, યાય યદત્થાનુપ્પત્તિયાતિ અત્થો. નોતિ અમ્હાકં. અનુકમ્પાયાતિ અનુગ્ગણ્હનેન અમ્હે દ્વેપિ પબ્બાજયિ પબ્બાજેસિ. મુનીતિ ભગવા. સો નો અત્થો અનુપ્પત્તોતિ સો અત્થો સબ્બેસં સંયોજનાનં ખયભૂતં અરહત્તફલં નો અમ્હેહિ અનુપ્પત્તો, અધિગતોતિ અત્થો.

ભરતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.