૩. તતિયવગ્ગો

૧. ઉત્તરત્થેરગાથાવણ્ણના

ખન્ધા મયા પરિઞ્ઞાતાતિ આયસ્મતો ઉત્તરત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સાસને લદ્ધપ્પસાદો હુત્વા ઉપાસકત્તં પટિવેદેસિ. સો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે અત્તનો ઞાતકે સન્નિપાતેત્વા બહું પૂજાસક્કારં સમ્ભરિત્વા ધાતુપૂજં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાકેતે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉત્તરોતિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો કેનચિદેવ કરણીયેન સાવત્થિં ગતો કણ્ડમ્બમૂલે કતં યમકપાટિહારિયં દિસ્વા પસીદિત્વા પુન કાળકારામસુત્તદેસનાય (અ. નિ. ૪.૨૪) અભિવડ્ઢમાનસદ્ધો પબ્બજિત્વા સત્થારા સદ્ધિં રાજગહં ગન્ત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા તત્થેવ વસન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૧૦૬-૧૧૦) –

‘‘નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, સિદ્ધત્થે લોકનાયકે;

મમ ઞાતી સમાનેત્વા, ધાતુપૂજં અકાસહં.

‘‘ચતુન્નવુતિતો કપ્પે, યં ધાતુમભિપૂજયિં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ધાતુપૂજાયિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા સત્થરિ સાવત્થિયં વિહરન્તે બુદ્ધુપટ્ઠાનત્થં રાજગહતો સાવત્થિં ઉપગતો ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, આવુસો, પબ્બજ્જાકિચ્ચં તયા મત્થકં પાપિત’’ન્તિ પુટ્ઠો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૧૬૧. ‘‘ખન્ધા મયા પરિઞ્ઞાતા, તણ્હા મે સુસમૂહતા;

ભાવિતા મમ બોજ્ઝઙ્ગા, પત્તો મે આસવક્ખયો.

૧૬૨. ‘‘સોહં ખન્ધે પરિઞ્ઞાય, અબ્બહિત્વાન જાલિનિં;

ભાવયિત્વાન બોજ્ઝઙ્ગે, નિબ્બાયિસ્સં અનાસવો’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. પરિઞ્ઞાતાતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ પરિચ્છિજ્જ ઞાતા ભાવિતા. તેન દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયમાહ. તણ્હાતિ તસતિ પરિતસતીતિ તણ્હા. સુસમૂહતાતિ સમુગ્ઘાટિતા. એતેન સમુદયસચ્ચસ્સ પહાનાભિસમયં વદતિ. ભાવિતા મમ બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિસઙ્ખાતાય સતિઆદિધમ્મસામગ્ગિયા, તંસમઙ્ગિનો વા બોધિસઙ્ખાતસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતા મગ્ગપરિયાપન્ના ધમ્મા મયા ભાવિતા ઉપ્પાદિતા વડ્ઢિતા. બોજ્ઝઙ્ગગ્ગહણેનેવ ચેત્થ તંસહચરિતતાય સબ્બે મગ્ગધમ્મા, સબ્બે ચ બોધિપક્ખિયધમ્મા ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. એતેનેવ મગ્ગસચ્ચસ્સ ભાવનાભિસમયં દસ્સેતિ. પત્તો મે આસવક્ખયોતિ કામાસવાદયો આસવા ખીયન્તિ એત્થાતિ આસવક્ખયોતિ લદ્ધનામો અસઙ્ખતધમ્મો મયા પત્તો અધિગતો. એતેન નિરોધસચ્ચસ્સ સચ્છિકિરિયાભિસમયં કથેતિ. એત્તાવતા અત્તનો સઉપાદિસેસનિબ્બાનસમ્પત્તિં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ પન અનુપાદિસેસનિબ્બાનસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘સોહ’’ન્તિઆદિના દુતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સોહં એવં વુત્તનયેન ખન્ધે પરિઞ્ઞાય પરિજાનિત્વા, તથા પરિજાનન્તો એવ સકઅત્તભાવપરઅત્તભાવેસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનેસુ અતીતાદિભેદભિન્નેસુ સંસિબ્બનાકારં પુનપ્પુનં પવત્તિસઙ્ખાતં જાલં એતસ્સ અત્થીતિ જાલિનીતિ લદ્ધનામં તણ્હં અબ્બહિત્વાન મમ ચિત્તસન્તાનતો ઉદ્ધરિત્વા, તથા નં ઉદ્ધરન્તોયેવ વુત્તપ્પભેદે બોજ્ઝઙ્ગે ભાવયિત્વાન તે ભાવનાપારિપૂરિં પાપેત્વા તતો એવ અનાસવો હુત્વા ઠિતો ઇદાનિ ચરિમકચિત્તનિરોધેન અનુપાદાનો વિય જાતવેદો નિબ્બાયિસ્સં પરિનિબ્બાયિસ્સામીતિ.

ઉત્તરત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ભદ્દજિત્થેરગાથાવણ્ણના

પનાદો નામ સો રાજાતિ આયસ્મતો ભદ્દજિત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ પારં ગન્ત્વા કામે પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અરઞ્ઞાયતને અસ્સમં કારેત્વા વસન્તો એકદિવસં સત્થારં આકાસેન ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં ઞત્વા આકાસતો ઓતરિ. ઓતિણ્ણસ્સ પન ભગવતો મધુઞ્ચ ભિસમુળાલઞ્ચ સપ્પિઞ્ચ ખીરઞ્ચ ઉપનામેસિ, તસ્સ તં ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન તુસિતે નિબ્બત્તો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે મહદ્ધનો સેટ્ઠિ હુત્વા અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસહસ્સં ભોજેત્વા તિચીવરેન અચ્છાદેસિ.

એવં બહું કુસલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચવિત્વા મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્નો બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે પઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધસતાનિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિત્વા તતો ચુતો રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા રજ્જં અનુસાસન્તો પુત્તં પચ્ચેકબોધિં અધિગન્ત્વા ઠિતં ઉપટ્ઠહિત્વા તસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સ ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કત્વા પૂજેસિ. એવં તત્થ તત્થ તાનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભદ્દિયનગરે અસીતિકોટિવિભવસ્સ ભદ્દિયસેટ્ઠિસ્સ એકપુત્તકો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ભદ્દજીતિસ્સ નામં અહોસિ. તસ્સ કિર ઇસ્સરિયભોગપરિવારાદિસમ્પત્તિ ચરિમભવે બોધિસત્તસ્સ વિય અહોસિ.

તદા સત્થા સાવત્થિયં વસ્સં વસિત્વા ભદ્દજિકુમારં સઙ્ગણ્હિતું મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ભદ્દિયનગરં ગન્ત્વા જાતિયાવને વસિ તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો. સોપિ ઉપરિ પાસાદે નિસિન્નો સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા ઓલોકેન્તો ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સોતું ગચ્છન્તં મહાજનં દિસ્વા ‘‘કત્થાયં મહાજનો ગચ્છતી’’તિ પુચ્છિત્વા તં કારણં સુત્વા સયમ્પિ મહતા પરિવારેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતોવ સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૬.૯૮-૧૧૬) –

‘‘ઓગ્ગય્હ યં પોક્ખરણિં, નાનાકુઞ્જરસેવિતં;

ઉદ્ધરામિ ભિસં તત્થ, ઘાસહેતુ અહં તદા.

‘‘ભગવા તમ્હિ સમયે, પદુમુત્તરસવ્હયો;

રત્તમ્બરધરો બુદ્ધો, ગચ્છતે અનિલઞ્જસે.

‘‘ધુનન્તો પંસુકૂલાનિ, સદ્દં અસ્સોસહં તદા;

ઉદ્ધં નિજ્ઝાયમાનોહં, અદ્દસં લોકનાયકં.

‘‘તત્થેવ ઠિતકો સન્તો, આયાચિં લોકનાયકં;

મધું ભિસેહિ સહિતં, ખીરં સપ્પિં મુળાલિકં.

‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ મે બુદ્ધો, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા;

તતો કારુણિકો સત્થા, ઓરોહિત્વા મહાયસો.

‘‘પટિગ્ગણ્હિ મમં ભિક્ખં, અનુકમ્પાય ચક્ખુમા;

પટિગ્ગહેત્વા સમ્બુદ્ધો, અકા મે અનુમોદનં.

‘‘સુખી હોતુ મહાપુઞ્ઞ, ગતિ તુય્હં સમિજ્ઝતુ;

ઇમિના ભિસદાનેન, લભસ્સુ વિપુલં સુખં.

‘‘ઇદં વત્વાન સમ્બુદ્ધો, જલજુત્તમનામકો;

ભિક્ખમાદાય સમ્બુદ્ધો, આકાસેનાગમા જિનો.

‘‘તતો ભિસં ગહેત્વાન, આગચ્છિં મમ અસ્સમં;

ભિસં રુક્ખે લગ્ગેત્વાન, મમ દાનં અનુસ્સરિં.

‘‘મહાવાતો ઉટ્ઠહિત્વા, સઞ્ચાલેસિ વનં તદા;

આકાસો અભિનાદિત્થ, અસની ચ ફલી તદા.

‘‘તતો મે અસનીપાતો, મત્થકે નિપતી તદા;

સોહં નિસિન્નકો સન્તો, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.

‘‘પુઞ્ઞકમ્મેન સઞ્ઞુત્તો, તુસિતં ઉપપજ્જહં;

કળેવરં મે પતિતં, દેવલોકે રમામહં.

‘‘છળસીતિસહસ્સાનિ, નારિયો સમલઙ્કતા;

સાયં પાતં ઉપટ્ઠન્તિ, ભિસદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘મનુસ્સયોનિમાગન્ત્વા, સુખિતો હોમહં તદા;

ભોગે મે ઊનતા નત્થિ, ભિસદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘અનુકમ્પિતકો તેન, દેવદેવેન તાદિના;

સબ્બાસવા પરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં ભિસં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ભિસદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તે પન તેન અધિગતે સત્થા ભદ્દિયસેટ્ઠિં આમન્તેસિ – ‘‘તવ પુત્તો અલઙ્કતપટિયત્તો ધમ્મં સુણન્તો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ, તેનસ્સ ઇદાનેવ પબ્બજિતું યુત્તં, નો ચે પબ્બજતિ, પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. સેટ્ઠિ ‘‘ન મય્હં પુત્તસ્સ દહરસ્સેવ સતો પરિનિબ્બાનેન કિચ્ચં અત્થિ, પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ આહ. તં સત્થા પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેત્વા તત્થ સત્તાહં વસિત્વા કોટિગામં પાપુણિ, સો ચ ગામો ગઙ્ગાતીરે. કોટિગામવાસિનો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં પવત્તેસું. ભદ્દજિત્થેરો સત્થારા અનુમોદનાય આરદ્ધમત્તાય બહિગામં ગન્ત્વા ‘‘ગઙ્ગાતીરે મગ્ગસમીપે સત્થુ આગતકાલે વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. મહાથેરેસુ આગચ્છન્તેસુપિ અવુટ્ઠહિત્વા સત્થુ આગતકાલેયેવ વુટ્ઠહિ. પુથુજ્જનભિક્ખૂ, ‘‘અયં અધુના પબ્બજિતો મહાથેરેસુ આગચ્છન્તેસુ માનત્થદ્ધો હુત્વા ન વુટ્ઠાસી’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. કોટિગામવાસિનો સત્થુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ બહૂ નાવાસઙ્ઘાટે બન્ધિંસુ, સત્થા ‘‘હન્દસ્સ આનુભાવં પકાસેમી’’તિ નાવાસઙ્ઘાટે ઠત્વા, ‘‘કહં, ભદ્દજી’’તિ પુચ્છિ. ભદ્દજિત્થેરો ‘‘એસોહં, ભન્તે’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અઞ્જલિં કત્વા અટ્ઠાસિ. સત્થા, ‘‘એહિ, ભદ્દજિ, અમ્હેહિ સદ્ધિં એકનાવં અભિરુહા’’તિ. સો ઉપ્પતિત્વા સત્થુ ઠિતનાવાયં અટ્ઠાસિ. સત્થા ગઙ્ગામજ્ઝં ગતકાલે, ‘‘ભદ્દજિ, તયા મહાપનાદરાજકાલે અજ્ઝાવુટ્ઠરતનપાસાદો કહ’’ન્તિ આહ. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને નિમુગ્ગો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભદ્દજિ, સબ્રહ્મચારીનં કઙ્ખં છિન્દા’’તિ. તસ્મિં ખણે થેરો સત્થારં વન્દિત્વા ઇદ્ધિબલેન ગન્ત્વા પાસાદથૂપિકં પાદઙ્ગુલન્તરેન સન્નિરુમ્ભિત્વા પઞ્ચવીસતિયોજનં પાસાદં ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિ, ઉપ્પતન્તો ચ પઞ્ઞાસ યોજનાનિ પાસાદં ઉદકતો ઉક્ખિપિ. અથસ્સ પુરિમભવે ઞાતકા પાસાદગતેન લોભેન મચ્છકચ્છપમણ્ડૂકા હુત્વા તસ્મિં પાસાદે ઉટ્ઠહન્તે પરિવત્તિત્વા ઉદકે પતિંસુ. સત્થા તે પતન્તે દિસ્વા ‘‘ઞાતકા તે, ભદ્દજિ, કિલમન્તી’’તિ આહ. થેરો સત્થુ વચનેન પાસાદં વિસ્સજ્જેસિ. પાસાદો યથાઠાને એવ પતિટ્ઠહિ. સત્થા પારઙ્ગતો ભિક્ખૂહિ ‘‘કદા, ભન્તે, ભદ્દજિત્થેરેન અયં પાસાદો અજ્ઝાવુટ્ઠો’’તિ પુટ્ઠો મહાપનાદજાતકં (જા. ૧.૩.૪૦-૪૧) કથેત્વા મહાજનં ધમ્મામતં પાયેસિ. થેરો પન અત્તનો અજ્ઝાવુટ્ઠપુબ્બં સુવણ્ણપાસાદં દસ્સેત્વા –

૧૬૩. ‘‘પનાદો નામ સો રાજા, યસ્સ યૂપો સુવણ્ણયો;

તિરિયં સોળસુબ્બેધો, ઉબ્ભમાહુ સહસ્સધા.

૧૬૪. ‘‘સહસ્સકણ્ડો સતગેણ્ડુ, ધજાલુ હરિતામયો;

અનચ્ચું તત્થ ગન્ધબ્બા, છ સહસ્સાનિ સત્તધા’’તિ. –

દ્વીહિ ગાથાહિ વણ્ણેન્તો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

તત્થ પનાદો નામ સો રાજાતિ અતીતે પનાદો નામ સો રાજા અહોસીતિ અત્તભાવઅન્તરહિતતાય અત્તાનં પરં વિય નિદ્દિસતિ. સો એવ હિ રજ્જે ઠિતકાલતો પટ્ઠાય સદા ઉસ્સાહસમ્પત્તિઆદિના મહતા રાજાનુભાવેન મહતા ચ કિત્તિસદ્દેન સમન્નાગતત્તા ‘‘રાજા મહાપનાદો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. યસ્સ યૂપો સુવણ્ણયોતિ યસ્સ રઞ્ઞો અયં યૂપો પાસાદો સુવણ્ણમયો. તિરિયં સોળસુબ્બેધોતિ વિત્થારતો સોળસકણ્ડપાતપ્પમાણો. સો પન અડ્ઢયોજનમત્તો હોતિ. ઉબ્ભામાહુ સહસ્સધાતિ ઉબ્ભં ઉચ્ચં એવમસ્સ પાસાદસ્સ સહસ્સધા સહસ્સકણ્ડપ્પમાણમાહુ. સો પન યોજનતો પઞ્ચવીસતિયોજનપ્પમાણો હોતિ. કેચિ પનેત્થ ગાથાસુખત્થં ‘‘આહૂ’’તિ દીઘં કતં. આહુ અહોસીતિ અત્થં વદન્તિ.

સહસ્સકણ્ડોતિ સહસ્સભૂમિકો. સતગેણ્ડૂતિ અનેકસતનિય્યૂહકો. ધજાલૂતિ તત્થ તત્થ નિય્યૂહસિખરાદીસુ પતિટ્ઠાપિતેહિ યટ્ઠિધજપટાકધજાદિધજેહિ સમ્પન્નો. હરિતામયોતિ ચામીકરસુવણ્ણમયો. કેચિ પન ‘‘હરિતજાતિમણિસરિક્ખકો’’તિ વદન્તિ. ગન્ધબ્બાતિ નટા. છ સહસ્સાનિ સત્તધાતિ છમત્તાનિ ગન્ધબ્બસહસ્સાનિ સત્તધા તસ્સ પાસાદસ્સ સત્તસુ ઠાનેસુ રઞ્ઞો અભિરમાપનત્થં નચ્ચિંસૂતિ અત્થો. તે એવં નચ્ચન્તાપિ રાજાનં હાસેતું નાસક્ખિંસુ. અથ સક્કો દેવરાજા દેવનટે પેસેત્વા સમજ્જં કારેસિ, તદા રાજા હસીતિ.

ભદ્દજિત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સોભિતત્થેરગાથાવણ્ણના

સતિમા પઞ્ઞવાતિ આયસ્મતો સોભિતત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું પુબ્બેનિવાસઞાણલાભીનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં ઉદ્દિસ્સ પત્થનં કત્વા પુઞ્ઞાનિ કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા નેક્ખમ્માધિમુત્તો ઘરાવાસં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તસ્સ સમીપે અરઞ્ઞાયતને અસ્સમં કારેત્વા વનમૂલફલાફલેન યાપેન્તો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેનેવ ભદ્દવતીનગરે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પસન્નમાનસો ‘‘તુવં સત્થા ચ કેતુ ચા’’તિઆદીહિ છહિ ગાથાહિ અભિત્થવિ, સત્થા ચસ્સ ભાવિનિં સમ્પત્તિં પકાસેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. સોભિતોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો અપરેન સમયેન સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા છળભિઞ્ઞો અહોસિ. પુબ્બેનિવાસઞાણે ચિણ્ણવસી ચ અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૪૬-૭૪) –

‘‘દક્ખિણે હિમવન્તસ્સ, સુકતો અસ્સમો મમ;

ઉત્તમત્થં ગવેસન્તો, વસામિ વિપિને તદા.

‘‘લાભાલાભેન સન્તુટ્ઠો, મૂલેન ચ ફલેન ચ;

અન્વેસન્તો આચરિયં, વસામિ એકકો અહં.

‘‘સુમેધો નામ સમ્બુદ્ધો, લોકે ઉપ્પજ્જિ તાવદે;

ચતુસચ્ચં પકાસેતિ, ઉદ્ધરન્તો મહાજનં.

‘‘નાહં સુણોમિ સમ્બુદ્ધં, નપિ મે કોચિ સંસતિ;

અટ્ઠવસ્સે અતિક્કન્તે, અસ્સોસિં લોકનાયકં.

‘‘અગ્ગિદારું નીહરિત્વા, સમ્મજ્જિત્વાન અસ્સમં;

ખારિભારં ગહેત્વાન, નિક્ખમિં વિપિના અહં.

‘‘એકરત્તિં વસન્તોહં, ગામેસુ નિગમેસુ ચ;

અનુપુબ્બેન ચન્દવતિં, તદાહં ઉપસઙ્કમિં.

‘‘ભગવા તમ્હિ સમયે, સુમેધો લોકનાયકો;

ઉદ્ધરન્તો બહૂ સત્તે, દેસેતિ અમતં પદં.

‘‘જનકાયમતિક્કમ્મ, વન્દિત્વા જિનસાગરં;

એકંસં અજિનં કત્વા, સન્થવિં લોકનાયકં.

‘‘તુવં સત્થા ચ કેતુ ચ, ધજો યૂપો ચ પાણિનં;

પરાયનો પતિટ્ઠા ચ, દીપો ચ દ્વિપદુત્તમો.

‘‘નેપુઞ્ઞો દસ્સને વીરો, તારેસિ જનતં તુવં;

નત્થઞ્ઞો તારકો લોકે, તવુત્તરિતરો મુને.

‘‘સક્કા થેવે કુસગ્ગેન, પમેતું સાગરુત્તમે;

ન ત્વેવ તવ સબ્બઞ્ઞુ, ઞાણં સક્કા પમેતવે.

‘‘તુલદણ્ડે ઠપેત્વાન, મહિં સક્કા ધરેતવે;

નત્વેવ તવ પઞ્ઞાય, પમાણમત્થિ ચક્ખુમ.

‘‘આકાસો મિનિતું સક્કા, રજ્જુયા અઙ્ગુલેન વા;

નત્વેવ તવ સબ્બઞ્ઞુ, સીલં સક્કા પમેતવે.

‘‘મહાસમુદ્દે ઉદકં, આકાસો ચ વસુન્ધરા;

પરિમેય્યાનિ એતાનિ, અપ્પમેય્યોસિ ચક્ખુમ.

‘‘છહિ ગાથાહિ સબ્બઞ્ઞું, કિત્તયિત્વા મહાયસં;

અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, તુણ્હી અટ્ઠાસહં તદા.

‘‘યં વદન્તિ સુમેધોતિ, ભૂરિપઞ્ઞં સુમેધસં;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો મે ઞાણં પકિત્તેસિ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણાથ મમ ભાસતો.

‘‘સત્તસત્તતિ કપ્પાનિ, દેવલોકે રમિસ્સતિ;

સહસ્સક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ.

‘‘અનેકસતક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પદેસરજ્જં વિપુલં, ગણનાતો અસઙ્ખિયં.

‘‘દેવભૂતો મનુસ્સો વા, પુઞ્ઞકમ્મસમાહિતો;

અનૂનમનસઙ્કપ્પો, તિક્ખપઞ્ઞો ભવિસ્સતિ.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘અગારા અભિનિક્ખમ્મ, પબ્બજિસ્સતિકિઞ્ચનો;

જાતિયા સત્તવસ્સેન, અરહત્તં ફુસિસ્સતિ.

‘‘યતો સરામિ અત્તાનં, યતો પત્તોસ્મિ સાસનં;

એત્થન્તરે ન જાનામિ, ચેતનં અમનોરમં.

‘‘સંસરિત્વા ભવે સબ્બે, સમ્પત્તાનુભવિં અહં;

ભોગે મે ઊનતા નત્થિ, ફલં ઞાણસ્સ થોમને.

‘‘તિયગ્ગી નિબ્બુતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

સબ્બાસવા પરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, યં ઞાણમથવિં અહં;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલં ઞાણસ્સ થોમને.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

સો અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પુબ્બેનિવાસં અનુપટિપાટિયા અનુસ્સરન્તો યાવ અસઞ્ઞભવે અચિત્તકપટિસન્ધિ, તાવ અદ્દસ. તતો પઞ્ચ કપ્પસતાનિ ચિત્તપ્પવત્તિં અદિસ્વા અવસાનેવ દિસ્વા ‘‘કિમેત’’ન્તિ આવજ્જેન્તો નયવસેન ‘‘અસઞ્ઞભવો ભવિસ્સતી’’તિ નિટ્ઠં અગમાસિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અસઞ્ઞસત્તા નામ દીઘાયુકા દેવા, તતો ચુતો સોભિતો ઇધૂપપન્નો, સો એતં ભવં જાનાતિ, સોભિતો અનુસ્સરતી’’તિ (પારા. ૨૩૨ અત્થતો સમાનં). એવં નયવસેન અનુસ્સરન્તસ્સ અનુસ્સરણકોસલ્લં દિસ્વા સત્થા થેરં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. તતો એવ ચાયં આયસ્મા સવિસેસં અત્તનો પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં તસ્સ ચ પચ્ચયભૂતં પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સોમનસ્સજાતો તદત્થદીપનં ઉદાનં ઉદાનેન્તો –

૧૬૫. ‘‘સતિમા પઞ્ઞવા ભિક્ખુ, આરદ્ધબલવીરિયો;

પઞ્ચ કપ્પસતાનાહં, એકરત્તિં અનુસ્સરિં.

૧૬૬. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને, સત્ત અટ્ઠ ચ ભાવયં;

પઞ્ચ કપ્પસતાનાહં, એકરત્તિં અનુસ્સરિ’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ સતિમાતિ સયં સમુદાગમનસમ્પન્નાય સતિપટ્ઠાનભાવનાપારિપૂરિયા સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા ચ સતિમા. પઞ્ઞવાતિ છળભિઞ્ઞાપારિપૂરિયા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા ચ પઞ્ઞવા. ભિન્નકિલેસતાય ભિક્ખુ. સદ્ધાદિબલાનઞ્ચેવ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સ ચ સંસિદ્ધિપારિપૂરિયા આરદ્ધબલવીરિયો. સદ્ધાદીનઞ્હેત્થ બલગ્ગહણેન ગહણં સતિપિ સતિઆદીનં બલભાવે, યથા ‘‘ગોબલિબદ્ધા પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારા’’તિ. પઞ્ચ કપ્પસતાનાહં, એકરત્તિં અનુસ્સરિન્તિ એકરત્તિં વિય અનુસ્સરિં. વિય-સદ્દો હિ ઇધ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, એતેન પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણે અત્તનો ઞાણવસીભાવં દીપેતિ.

ઇદાનિ યાય પટિપત્તિયા અત્તનો સતિમન્તાદિભાવો સાતિસયં પુબ્બેનિવાસઞાણઞ્ચ સિદ્ધં, તં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો’’તિઆદિના દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ ચત્તારો સતિપટ્ઠાનેતિ કાયાનુપસ્સનાદિકે અત્તનો વિસયભેદેન ચતુબ્બિધે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે સતિસઙ્ખાતે સતિપટ્ઠાને. સત્તાતિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે. અટ્ઠાતિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ. સતિપટ્ઠાનેસુ હિ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તસ્સ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવનાપારિપૂરિં ગતા એવ હોન્તિ, તથા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. તેનાહ ધમ્મસેનાપતિ – ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા’’તિઆદીહિ (દી. નિ. ૩.૧૪૩) સત્તકોટ્ઠાસિકેસુ સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્મેસુ એકસ્મિં કોટ્ઠાસે ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તે ઇતરે અગચ્છન્તા નામ નત્થીતિ. ભાવયન્તિ ભાવનાહેતુ. સેસં વુત્તનયમેવ.

સોભિતત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વલ્લિયત્થેરગાથાવણ્ણના

યં કિચ્ચં દળ્હવીરિયેનાતિઆદિકા આયસ્મતો વલ્લિયત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો અસીતિકોટિવિભવં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા પબ્બતપાદે અરઞ્ઞાયતને એકિસ્સા નદિયા તીરે અસ્સમં કારેત્વા વિહરન્તો અત્તનો અનુગ્ગણ્હનત્થં ઉપગતં સત્થારં દિસ્વા પસન્નમાનસો અજિનચમ્મં પત્થરિત્વા અદાસિ. તત્થ નિસિન્નં ભગવન્તં પુપ્ફેહિ ચ ચન્દનેન ચ પૂજેત્વા અમ્બફલાનિ દત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. તસ્સ ભગવા નિસિન્નાસનસમ્પત્તિં પકાસેન્તો અનુમોદનં વત્વા પક્કામિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વેસાલિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા ‘‘કણ્હમિત્તો’’તિ લદ્ધનામો વયપ્પત્તો સત્થુ વેસાલિગમને બુદ્ધાનુભાવં દિસ્વા પટિલદ્ધસદ્ધો મહાકચ્ચાનત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. સો મન્દપઞ્ઞો દન્ધપરક્કમો ચ હુત્વા ચિરં કાલં વિઞ્ઞું સબ્રહ્મચારિં નિસ્સાયેવ વસતિ. ભિક્ખૂ ‘‘યથા નામ વલ્લિ રુક્ખાદીસુ કિઞ્ચિ અનિસ્સાય વડ્ઢિતું ન સક્કોતિ, એવમયમ્પિ કઞ્ચિ પણ્ડિતં અનિસ્સાય વડ્ઢિતું ન સક્કોતી’’તિ વલ્લિયોત્વેવ સમુદાચરિંસુ. અપરભાગે પન વેણુદત્તત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા સતો સમ્પજાનો હુત્વા વિહરન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા પટિપત્તિક્કમં થેરં પુચ્છન્તો –

૧૬૭. ‘‘યં કિચ્ચં દળ્હવીરિયેન, યં કિચ્ચં બોદ્ધુમિચ્છતા;

કરિસ્સં નાવરજ્ઝિસ્સં, પસ્સ વીરિયં પરક્કમં.

૧૬૮. ‘‘ત્વઞ્ચ મે મગ્ગમક્ખાહિ, અઞ્જસં અમતોગધં;

અહં મોનેન મોનિસ્સં, ગઙ્ગાસોતોવ સાગર’’ન્તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ યં કિચ્ચં દળ્હવીરિયેનાતિ દળ્હેન વીરિયેન થિરેન પરક્કમેન, દળ્હવીરિયેન વા પુરિસધોરય્હેન યં કિચ્ચં કાતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં. યં કિચ્ચં બોદ્ધુમિચ્છતાતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ નિબ્બાનમેવ વા બોદ્ધું બુજ્ઝિતું ઇચ્છન્તેન પટિવિજ્ઝિતુકામેન યં કિચ્ચં કરણીયં. કરિસ્સં નાવરજ્ઝિસ્સન્તિ તમહં દાનિ કરિસ્સં ન વિરાધેસ્સં, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિસ્સામિ. પસ્સ વીરિયં પરક્કમન્તિ યથા પટિપજ્જમાને ધમ્મે વિધિના ઈરણતો ‘‘વીરિયં’’, પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો ‘‘પરક્કમો’’તિ ચ લદ્ધનામં સમ્માવાયામં પસ્સ ન સદ્ધમેવાતિ અત્તનો કત્તુકામતં દસ્સેતિ.

ત્વઞ્ચાતિ કમ્મટ્ઠાનદાયકં કલ્યાણમિત્તં આલપતિ. મેતિ મય્હં. મગ્ગમક્ખાહીતિ અરિયમગ્ગં કથેહિ, લોકુત્તરમગ્ગસમ્પાપકં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં કથેહીતિ અત્થો. અઞ્જસન્તિ ઉજુકં મજ્ઝિમપટિપદાભાવેન અન્તદ્વયસ્સ અનુપગમનતો. અમતે નિબ્બાને સમ્પાપકભાવેન પતિટ્ઠિતત્તા અમતોગધં. મોનેનાતિ ઞાણેન મગ્ગપઞ્ઞાય. મોનિસ્સન્તિ જાનિસ્સં નિબ્બાનં પટિવિજ્ઝિસ્સં પાપુણિસ્સં. ગઙ્ગાસોતોવ સાગરન્તિ યથા ગઙ્ગાય સોતો સાગરં સમુદ્દં અવિરજ્ઝન્તો એકંસતો ઓગાહતિ, એવં ‘‘અહં કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો મગ્ગઞાણેન નિબ્બાનં અધિગમિસ્સામિ, તસ્મા તં કમ્મટ્ઠાનં મે આચિક્ખથા’’તિ થેરં કમ્મટ્ઠાનં યાચિ.

તં સુત્વા વેણુદત્તત્થેરો તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સોપિ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૪૯.૭૫-૧૦૫) –

‘‘પઞ્ચ કામગુણે હિત્વા, પિયરૂપે મનોરમે;

અસીતિ કોટિયો હિત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં.

‘‘પબ્બજિત્વાન કાયેન, પાપકમ્મં વિવજ્જયિં;

વચીદુચ્ચરિતં હિત્વા, નદીકૂલે વસામહં.

‘‘એકકં મં વિહરન્તં, બુદ્ધસેટ્ઠો ઉપાગમિ;

નાહં જાનામિ બુદ્ધોતિ, અકાસિં પટિસન્થારં.

‘‘કરિત્વા પટિસન્થારં, નામગોત્તમપુચ્છહં;

દેવતાનુસિ ગન્ધબ્બો, અદુ સક્કો પુરિન્દદો.

‘‘કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, મહાબ્રહ્મા ઇધાગતો;

વિરોચેસિ દિસા સબ્બા, ઉદયં સૂરિયો યથા.

‘‘સહસ્સારાનિ ચક્કાનિ, પાદે દિસ્સન્તિ મારિસ;

કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, કથં જાનેમુ તં મયં.

‘‘નામગોત્તં પવેદેહિ, સંસયં અપનેહિ મે;

નમ્હિ દેવા ન ગન્ધબ્બો, નમ્હિ સક્કો પુરિન્દદો.

‘‘બ્રહ્મભાવો ચ મે નત્થિ, એતેસં ઉત્તમો અહં;

અતીતો વિસયં તેસં, દાલયિં કામબન્ધનં.